1
Tema:
Finansijsko i devizno tržište; problematika, rizici i specifični
poslovi na deviznom tržištu
1. UVOD
Devizno ili međunarodno tržište je dio ukupnog finansijskog tržišta na kojem se prema
utvrđenim uslovima i pravilima trguje stranim valutama, odnosno razmjenjuju devize.
Osnovni zadatak mu je da snadbjeva učesnike stranim sredstvima plaćanja za plaćanje uvoza i
izvoza. Devizni kurs se formira, kao i cijena svakoj drugoj robi, pod uticajem ponude i tražnje
i predstavlja cijenu jedne jedinice strane valute izraženu brojem jedinica domaće valute.
Devizno tržište ne postoji kao organizovano centralno mjesto trgovanja, već ga čini
svjetska mreža učesnika međusobno povezanih savremenim komunikacijskim sredstvima.
Trgovanje se odvija na specijalizovanim deviznim berzama i u sastavu međusobno povezanih
banaka, što objedinjeno čini 24-satno svjetsko devizno tržište. Najvažniji učesnici su velike
komercijalne banke, brokeri i dileri, specijalizovani za trgovinu devizama, komercijalni kupci
deviza – multinacionalna kompanija, centralne banke. Najveći promet obavlja se preko
specijalizovanih brokera devizama na međubankarskom tržištu, koji povezuju banke uz nisku
proviziju. Velike komercijalne banke su ’’Market makersi’’, tog tržišta, spremni u svakom
trenutku kupiti ili prodati devize po određenoj cijeni.
Preduzeća, manje banke i filijale stranih banaka ne sudjeluju na deviznom tržištu
direktno, već se stranim sredstvima plaćanja snadbjevaju preko otvorenih kreditnih linija kod
velikih banaka.
2
2. FINANSIJSKO TRŽIŠTE I MORFOLOGIJA
Tržište je institucionalno uređen ambijent u kome se odvija proces razmjene dobara i
usluga. Institucionalna uređenost znači da su na njemu definisana pravila igre po kojima se
odvijaju procesi razmjene. Tržišta kao mehanizam koordinacije ekonomske aktivnosti ima
slijedeće osnovne funkcije: informativnu, alokativnu, distributivnu i selektivnu.
Finansijsko tržište se posmatra kao organizovani prostor sa svim elementima
neophodnim za njegovo funkcionisanje, tačno određeno vrijeme, pravila i uzanse kupoprodaje
na kome se organizovano susreću ponuda i tražnja finansijskih sredstava i na kome se u
zavisnosti od ponude i tražnje organizovano formira njihova cijena.
2.1. Pojam i uloga finansijskog tržišta
Finansijska tržišta se mogu posmatrati u širem i užem smislu. U širem smislu,
finansijska tržišta postoje svuda gde se obavljaju finansijske transakcije. U užem smislu,
mogu se definisati kao organizovana mjesta na kojima se susreću ponuda i tražnja za
različitim oblicima finansijskih instrumenata (ili aktive).
Preko finansijskih tržišta privredni subjekti dolaze do sredstava neophodnih za
finansiranje svog poslovanja. Ona olakšavaju povezivanje subjekata koji raspolažu viškovima
finansijskih sredstava i subjekata kojima nedostaju finansijska sredstva, odnosno povezuju
dvije značajne makroekonomske kategorije – štednju i investicije.
Finansijska tržišta predstavljaju najznačajniji faktor ukupnog ekonomskog i
privrednog sistema u zemljama sa razvijenom tržišnom privredom. Ona omogućava normalno
odvijanje privrednih odnosa.
Preko finansijskih tržišta vrši se alokacija akumulacije sa ciljem da se ona
najefikasnije upotrijebi u proizvodnji. Subjekti koji raspolažu viškovima sredstava, putem
kredita ili vlasničkih udjela stavljaju ih na raspolaganje subjektima koji se bave
proizvodnjom.
Finansijska tržišta predstavljaju najznačajniji i najosetljiviji dio ukupnog ekonomskog
i finansijskog sistema svake zemlje. Ona omogućavaju normalno i nesmetano funkcionisanje
4
emitovanjem akcija, obveznica, dionica, i drugih dugoročnih hartija od vrijednosti. Razvijeno
investiciono tržište omogućava da preduzeća brzo mijenjaju hartije od vrijednosti i tim putem
dolaze do finansijske strukture koja im najviše odgovara. Osnovni kriterijum finansijskih
transakcija je profitabilnost.
Devizno tržište
je kupoprodaja stranih sredstava plaćanja. Predmet poslovanja
deviznog tržišta je kupovina i prodaja deviza koje su od značaja za likvidnost privrede u
medjunarodnim plaćanjima. Kupovina i prodaja deviza na deviznom tržištu može se vršiti
promptno i terminski. Za prvo važi da se kupoprodaja vrši slobodno, dok se kod drugog
kupoprodaja može obavljati samo za konkretan spoljnotrgovinski posao. Subjekti na
deviznom tržištu su poslovne banke koje imaju ovlaštenje za obavljanje devizno-valutnih
poslova i poslova platnog prometa sa inostranstvom. Da bi postojalo devizno tržište mora
postojati medjunarodni platni promet.
Devize su sredstva međunarodnih plaćanja. One su potraživanja od druge zemlje koje
glase na stranu valutu, stečene po bilo kojoj osnovi i bez obzira na način raspolaganja. Mogu
biti u obliku prenosivih potraživanja od stranih banaka, prenosivih inostranih hartija od
vrijednosti koje glase na stranu valutu (mjenice, čekovi, obveznice), obračunskih jedinica,
inostranog gotovog novca, a od skora i u obliku elektronskih izveštaja o međunarodnim
dugovanjima i potraživanjima.
5
3. DEVIZNO TRŽIŠTE
Devizni sistem predstavlja skup principa i odnosa datih u obliku zakonskih propisa
kojima se regulišu devizni odnosi i devizni poslovi privrednih i drugih subjekata u robnom i
nerobnom prometu u zemlji i sa inostranstvom.
Funkcionisanje deviznog tržišta doprinosi međusobnoj povezanosti nacionalnih
finansijski tržišta.
Ova povezanost izraz je realnih ekonomskih tokova:
međunarodne trgovine,
međunarodnih usluga i kretanja stanovništva,
koji dovode do ekonomske aktivnosti vezane za inostranstvo, odnosno aktivnosti izražene u
novcu različitom od domaćeg, kao i kretanje kapitala između različitih zemalja.
Devizno tržište ostvaruje slijedeće funkcije:
Omogućava vlasnicima deviza da ih pretvore u nacionalnu valutu, a drugim licima da
nabave odgovarajuća sredstva za plaćanje u inostranstvu;
Usklađuje zahtjeve za prodaju deviza sa zahtjevom za njihovu kupovinu;
Usklađuje ponudu i tražnju posredstvom deviznog prometa u zemlji i deviznog
prometa sa inostranstvom;
Omogućava obavljanje deviznog prometa sa inostranstvom.
Devizni promet sa inostranstvom obično se dijeli na tri oblika:
Devizni sistem;
Devizno poslovanje;
Devizna politika.
Karakter deviznog sistema zavisi od karaktera privrednog sistema, privredne strukture,
razvoja i ekonomske politike svake zemlje. Izmjene deviznog sistema su rezultat izmjena
7
obično nije nikada uravnotežena u kraćim vremenskim razmacima. Zato je održavanje
deviznih kurseva u određenom rasponu sa intervencijama Centralne banke vrlo bitna za
postojnje i funkcionisanje slobodnog deviznog tržišta. Ovdje administrativne mjere kao što je
zamrzavanje kurseva ne dolaze u obzir jer ako bi tražnja deviza bila veća od ponude onda je
sigurno da bi devizni kursevi postigli gornju eksremnu tačku, i time bi se otvorila pitanja
utvrđivanja prioritetnih potreba za plaćanje inostranstvu, a samim tim i pitanje kriterijuma za
eliminisanje viška tražnje. Takve mjere su nespojive sa slobodnim deviznim tržištem.
3.2. Predmet poslovanja deviznog tržišta
Predmet poslovanja deviznog tržišta je kupovina i prodaja deviza koje su od značaja
za održavanje likvidnosti privrede u međunarodnim plaćanjima. Radi se uglavnom o
konvertabilnim sredstvima plaćanja, dok klirinške valute nisu predmet operacija na deviznom
tržištu.
Kupovina i prodaja deviza može se vršiti na dva načina:
Promptno
Terminski
