Stručni komentar
USLOVNI OTPUST U PRAVU REPUBLIKE SRBIJE IZMEĐU
ŽELJENOG I MOGUĆEG
Uslovni otpust je institut kojim se postiže ranije puštanje na slobodu lica koje izdržava
kaznu zatvora
. Naročito je značajan kao metod za smanjenje zatvorske populacije i za postizanje
ciljeva rehabilitacije.
U pogledu određivanja pojma i pravne prirode uslovnog otpusta ne postoji saglasnost. Jasno je da
se primenom uslovnog otpusta postiže skraćenje kazne zatvora (slično amnestiji i pomilovanju),
ali konačni ishod u pogledu trajanja izdržane kazne zavisi najviše od kasnijeg ponašanja
osuđenog koji je uslovno pušten na slobodu. Zato
postoje sporenja u pogledu pravne prirode
ovog instituta
. Nije jasno da li se radi o posebnoj kriminalnopolitičkoj meri kojom se podstiče
dobro vladanje osuđenih lica, o krivičnopravnom institutu, koji se tiče određivanja kazne zatvora
ili o penološkom institutu (vezano za izvršenje kazne zatvora).
Čak i da se ne složimo oko teorijske prirode ovog instituta, moramo uvažiti istorijsku činjenicu
da je
praksa puštanja na uslovni otpust danas realnost u izvršenju kazne zatvora
. Uvedena
je revolucionarnim tzv. bodovnim sistemom koji je smislio Aleksandar Makonaki - britanski
guverner kaznene kolonije Norfolk u Australiji, koji je 1837. godine na taj način omogućio
osuđenicima koji su se dobro vladali da pre konačnog oslobođenja provode vreme na slobodi,
izvan zatvorskih zidova i time postigao velike uspehe u njihovoj resocijalizaciji. Docnije je taj
postupak redovno primenjivan u okviru tzv. irskog progresivnog sistema izvršenja kazne zatvora.
Od tada do danas, uslovni otpust je nezamenjivi deo svakog savremenog sistema izvršenja kazne
zatvora. Ako bi svakog osuđenog "smeštali" u zatvor na ono vreme koje je predviđeno sudskom
osudom, bez izgleda da promenama svojih sklonosti, stavova i svojim dobrim vladanjem u
zatvorskoj ustanovi ispuni uslove da nešto ranije bude pušten, obesmislili bi sve pokušaje da se
tretmanski utiče na njega i da bolje socijalno adaptiran napusti zatvor. Sa druge strane, rizikovali
bi pojave nereda i nasilja kao posledice beznađa, jer se jednom označenom koji je "sa one strane
zakona" ne priznaje nikakva mogućnost promene.
U promenjenim kriminalno-političkim okvirima u savremenom društvu, gde se državni izdaci za
zatvorski sistem nastoje uskladiti sa rizikom zločina,
uslovni otpust postaje naročito značajna
faza izvršenja kazni, u toj meri da se poistovećuje sa alternativnom krivičnom sankcijom
(slično uslovnoj osudi sa zaštitnim nadzorom ili probaciji, radu u javnom interesu, kućnom
zatvoru i drugima), pa se zato uvek posebno pominje u međunarodnim dokumentima koji se
odnose na alternativne sankcije i druge mere u čije se izvršenje uključuje zajednica (tzv.
community sanctions
).
Značaj uslovnog otpusta za smanjenje prenaseljenosti zatvora uviđa se i u Republici Srbiji.
Suočena sa brojnom populacijom lica lišenih slobode koji su smešteni u zatvorskim ustanovama,
Vlada Republike Srbije je 22.7.2010. godine usvojila
Strategiju za smanjenje preopterećenosti
smeštajnih kapaciteta u zavodima za izvršenje krivičnih sankcija u Republici Srbiji u periodu
od 2010. do 2015. godine ("Sl. glasnik RS", br. 53/2010 i 65/2011
- dalje: Strategija
)
. U tom
dokumentu se nedovoljno korišćenje instituta uslovnog otpusta navodi kao jedan od uslova koji
pogoduje brojnosti tzv. zatvorske populacije. U Strategiji je konstatovano da broj uslovno
otpuštenih opada u nekoliko poslednjih godina, tako da je u 2005. godini iznosio 38,59% od
ukupnog broja otpuštenih lica sa izdržavanja kazne, da bi u 2009. godine opao na 19,83%.
"To se
može objasniti povećanjem povrata i prisustvom relativno niskih izrečenih kazni zatvora, a tome
će doprineti i nedavne izmene krivičnog zakonodavstva, kojima su pooštreni uslovi za
određivanje uslovnog otpusta"
, kaže se u Strategiji.
Navedeni podaci rezultat su promene nadležnosti organa koji odlučuju o uslovnom otpustu,
jer se sa modela administrativnog odlučivanja za koje je bila zadužena tadašnja Uprava za
izvršenje zavodskih sankcija prešlo na sudski model u kome o uslovnom otpustu odluku
donosi sud
. Ispostavilo se da je tom promenom "zakočeno" davanje uslovnih otpusta, jer oni koji
su u prilici da odlučuju o kažnjavanju nerado usvajaju molbe za smanjenje efektivne kazne
zatvora. U međuvremenu se Srbija suočava sa ponovnim porastom zatvorske populacije koja
narasta na 10 000 uprkos kratkotrajnim pozitivnim efektima amnestije. U takvim okolnostima
uslovni otpust je mogao biti jedno od rešenja kojim se postiže smanjenje prenaseljenosti
ustanova. Kažemo "mogao", zato što se čini da te mogućnosti nisu u svemu iskorišćene
Zakonom
o izmenama i dopunama Krivičnog zakonika ("Sl. glasnik RS", br. 121/2012
- dalje: Izmene
KZ iz 2012. godine).
Strana iskustva i međunarodni standardi
U savremenim krivičnim zakonodavstvima primenjuju se različiti oblici uslovnog otpusta uz
jemstvo o dobrom vladanju osuđenika na slobodi ili uz oslobođenje od kazne. To su mere koje su
svojstvene anglo-saksonskom pravnom sistemu, a u međuvremenu su prihvaćene i u evropskom
kontinentalnom sistemu.
U anglo-saksonskim zakonodavstvima postoji razlika između uslovnog otpusta bez
posebnih obaveza i sa njima
. Na primer, u
Kanadi
potpuni otpust (bez posebnih uslovljavanja
osim obaveze da se učinilac dobro vlada na slobodi) može se tražiti posle izdržane trećine
izrečene kazne zatvora ili provedenih sedam godina u zatvoru. Kada se radi o osudi na doživotni
zatvor za ubistvo prvog stepena, uslovni otpust osuđenik može tražiti posle 25 godina. Osim toga,
postoji uslovni otpust uz obaveze (
day parole
) koji podrazumeva da tokom tzv. tranzicionog
perioda (pre nego što iz zatvora bude pušten na slobodu) osuđeni mora sa uspehom da ispuni
posebne obaveze u zajednici, koje su mu naložene sudskom naredbom. Tokom ovog perioda
osuđeni, koji se saglašava da prihvata obaveze, uobičajeno boravi u tzv. tranzicionim hostelima
ili "kućama na pola puta". Od trajanja izrečene kazne zatvora zavisi kada će se otpočeti sa
primenom uslovnog otpusta. Tako se osuđeni na kazne zatvora u dužem trajanju od tri godine
upućuju na izvršenje obaveza koje prethode uslovnom otpustu šest meseci pre isteka kazne, kod
doživotne kazne zatvora, tri godine pre sticanja uslova za otpust, a u slučaju osude na kaznu
zatvora od dve do tri godine upućuju se na uslovni otpust pošto su šest meseci proveli u
zatvorskoj ustanovi.
U
Sjedinjenim Američkim Državama
je odlučivanje o uslovnom otpustu, zameni ili oproštaju
kazne u nadležnosti naročite administrativne komisije za davanje otpusta punoletnim licima.
Postoji razlika između uslovnog otpusta i uslovnog oprosta kazne. Uslovni oprost kazne može
dati guverner, na predlog komisije sa kojim je potrebno da se saglasi žrtva krivičnog dela ili njena
rodbina. Radi se o uslovnom pomilovanju, koji može obuhvatiti odlaganje izvršenja, smanjenje ili
ukidanje preostalog dela kazne. Kada su u pitanju osuđeni na doživotnu kaznu zatvora, nastoji se
stimulisati otpust, tako što, zahvaljujući svom ponašanju, pre svega spremnosti da se uključi u
tretman, osuđeno lice može "zaslužiti" administrativno skraćenje kazne (na primer, 45 dana na
šest meseci zatvora) čime ranije stiče uslove za uslovni otpust. Druga specifičnost američkog
