Prirodno-matematički fakultet
Sanja Vuković
Uspon gradova
Seminarski rad
Banjaluka, 2015
Prirodno-matematički fakultet
Sanja Vuković
Uspon gradova
Seminarski rad
Studijski program: Ekologija i zaštita životne sredine
Mentor: prof. dr Ivica Radović
Student: Sanja Vukovič
Broj indeksa: 189/11
Banjaluka, 2015
1. Uvod
Jedna od najvećih promjena u načinu života i životnoj sredini ljudi prouzrokovana je usponom
gradova i razvojem urbanog načina života. U gradovima je prirodna sredina izmjenjena više nego
u bilo kojoj drugoj naseobini koju su ljudi stvorili. Pojavili su se u ranoj fazi razvoja trajno
naseljenih društava, pa su obično smatrani suštinskim elementom civilizovanog društva.
Ipak, hiljadama godina njihova je uloga u životu najvećeg dijela čovječanstva bila veoma mala.
Sve do početka XIX vijeka samo je manjina, ne više od 3% čovječanstva, živjela u gradovima.
Sa porastom upotrebe fosilnih goriva i pojavom industrijskih društava koja su trošila mnogo
energije, u Evropi i Sjevernoj Americi razvila su se suštinski urbana društva, u kojima oko tri
četvrtine stanovništva živi u gradovima.
U svijetu je 1900. samo 14% ljudi živjelo u gradovima. Druga polovina XX vijeka donosi
veliku transformaciju načina života usponom gradova, čak i u zemljama u razvoju koje još nisu
bile industrijalizovane. Do početka XXI vijeka, veći dio čovječanstva živi u gradovima.
S obzirom na to da je istovremeno došlo do izuzetnog uvećanja svjetske populacije, razmjere te
promjene uspješnije ilustruje prikaz ukupnog broja stanovnika nego procenti. U gradovima je
1800. živjelo oko dvadeset sedam miliona ljudi, do 1900. skoro deset puta više – 225 000 000.
Do 1950. taj broj se gotovo učetvorostručio, a u narednih pedeset godina dostigao je dvije
milijarde devesto miliona. Tokom poslednja dva vijeka, broj urbanog stanovništva povećan je
107 puta.
2. Prvi gradovi
Prvi zemljoradnici živjeli su u selima sa najviše 200-300 stanovnika (Slika 1.). Nekoliko
hiljada godina kasnije, pojavili su se gradovi sa po više hiljada stanovnika, kao što su Ur, Uruk i
Lagaš u Mesopotamiji, te Harapa i Mohendžo-daro u u dolini Inda. Ti prvi gradovi su u suštini
bili ,,ceremonijalni centri" vjerskih aktivnosti, te pojedinih administrativnih funkcija. Nerijetko
su, kao što je bio slučaj sa Teotivakanom i Monte Albanom u Mezoamerici, imali složenu
osnovu koja je odražavala vjerski simbolizam ili su bili orijentisani prema važnim astronomskim
poravnanjima. Obično je sekularna i vjerska elita kontrolisala seljaštvo i iz tih ranih gradova
preraspoređivala višak hrane. Takvi ceremonijalni centri sreću se u gotovo svim ranim, trajno
naseljenim društvima, u Mesopotamiji, Egiptu,dolini Inda, Kini, Mezoamerici, Peruu, pa čak i
tako kasno kao što je 1000. n. e. u jugozapadnoj Nigeriji, kada su se formirali prvi gradovi među
pripadnicima naroda Joruba.
Stanovništvo prvih gradova razlikovalo se od područja do područja. U Egiptu su ga činili
vladari, sveštenstvo, administratori i zanatlije, dok su zemljoradnici živjeli po selima u okolnim
ruralnim područjima. I neki kasniji ,,gradovi" su, izgleda, zadržali takvu strukturu, na primjer
Sparta koja se sastojala od niza raštrkanih naselja, grupisanih oko središnjeg religioznog i
administrativnog područja. S druge strane, u Mesopotamiji, dolini Inda i mnogim gradovima
Mezoamerike, kao što je Teotivakan i gradovi Maja, većina stanovnika se vremenom sa sela
preselila u grad, obrađujući okolno područje tokom dana i vraćajući se uveče u grad (Slika 2.). U
nekima od njih, stanovništvo je bilo čvrsto organizovano i srogo disciplinovano. U Teotivakanu
se živjelo u oko 2000 prizemnih kuća bez prozora (ali sa drenažnim sistemom ispod poda), dugih
oko 50m. U svakoj je živjelo šezdesetak stanovnika, koji su vjerovatno pripadali istoj familiji. I
veličina kuća varirala je u srazmjeri sa ugledom ili zanimanjem stanara – svi grnčari su, na
primjer, živjeli u jugozapadnom dijelu grada.
2.1.
,,Predindustrijski" gradovi
Uspon prvih carstava nakon 2000. p.n.e. , spori ali stalni porast stanovništva i početak trgovine
manjih razmjera doveli su do razvoja ,,predindustrijskih" gradova, čije su odlike bitno drugačije
od savremenih gradova. Tokom više od 3 hiljade godina, većina ,,gradova" bila je u rangu
današnjih sela ili gradića. U mnogima nije bilo više od 1000 stanovnika, a najveći dio i dalje je
obrađivao polja oko grada. Jedini veći populacioni centri bili su carski gradovi kao što su Rim,
Konstantinopolj i Čan-an, ili, nešto manjih razmjera, centri pomorskih trgovačkih imperija, kao
što su bile Atina, Venecija i Malaka. Ti gradovi su zavisili od svojih imperija za snabdjevanje
hranom, Atina od crnomorskog područja, a Rim od sredozemnog. Kineske prestonice oslanjale
su se na transport hrane Velikim kanalom iz prostranih pirinčanih polja na jugu zemlje. Kao
administrativne centre velikih carstava, te gradove nastanjivala je elita i bogatiji članovi društva,
zajedno sa administratorima i sveštenstvom. Populaciju su dalje činile sluge i robovi elite, kao i
zanatlije, trgovci i prodavci, čiji su poslovi zavisili od elite. Veliki dio stanovništva činili su
nezaposleni prosjaci na ivici egzistencije. Ti veliki prestoni gradovi bili su paraziti svojih
društava. Ne samo da su uvozili ogromne količine hrane, već su bili i veoma nezdrava mjesta za
život koja su zavisila od stalnog priliva novog stanovništva sa sela. Ljudi su napuštali sela jer se
u njima teško živjelo, da je prosjačenje u gradovima često djelovalo kao bolja opcija.
Uprkos svojoj parazitskoj prirodi, mnogi gradovi su se proširili do ogromnih dimenzija. Na
vrhuncu moći, oko 150. n.e. , Rim je vjerovatno imao oko pola miliona stanovnika. Bez prave
ekonomske osnove i zavisni od uspješnosti svojih imperija, ti veliki carski gradovi često su se
smanjivali istom brzinom kojom su prethodno rasli. Broj stanovnika Rima naglo se urušio nakon
kolapsa Zapadnog carstva i premještanja fokusa na Istočno carstvo i drevni grčki grad Vizantiju,
prekršten u Konstantinopolj.
Kako je Vizantijsko carstvo opadalo nakon XII vijeka, opadao je i broj stanovnika grada, sve
dok nije nakon 1453., postao centar Otomanskog carstva, kada je broj stanovnika do 1700.
premašio 700 000. Vidžajanger, prestonica Hindu imperije u Indiji tokom XIII i XIV vijeka,
imao je oko pola miliona stanovnika 1500. godine, da bi vijek kasnije, nakon mogulskih
osvajanja, grad bio sasvim napušten.
