VISOKA ŠKOLA STRUKOVNIH STUDIJA ZA MENADŽMENT U
SAOBRAĆAJU
NIŠ
SEMINARSKI RAD IZ PREDMETA USTAVNO PRAVO
TEMA:
Ustav i ustavnost, pojam, vrste i značaj
Smer pravo i bezbenost
UVOD
U okviru ove teme ćemo obraditi pojam ustava (kako u formalnom tako i u materijalnom
smislu), vrste ustava, donošenja i promene ustava, ustavne cikluse u svetu: predistoriju
ustava, ustavnost kao konstitucionalizaciju vlasti, liberalnodemokratsku ustavnost, ustavnost
racionalizovanog parlamentarizma, socijalističku i autoritarnu ustavnost, ustavnost
socijalističkih zemalja, demokratskosocijalna ustavnost i ustavnost Trećeg sveta kao i slom
socijalističke ustavnosti i povratak klasičnoj liberalno demokratskoj ustavnosti.
Ideja ustava potiče iz tri izvora. Prvi je postojanje glavnog, svetovnog višeg zakona. Nekada
je suveren vladao no svojoj volji ili, što je u osnovi isto, putem božijeg prava. Njegova se
vlast mogla ograničiti i on postaviti na svoje mesto samo u ime zakona koji bi bio iznad
njega. Drugi izvor su lična prava. Nekada su pojedinci uživali privilegije ili trpeli odricanja
no milosti jačih i volji božijoj. Kada su se ljudi oslobodili svevlasti svojih vladara, prava koja
su od njih otrgli trebalo je zaštititi, kako bi ona trajno postala njihova svojina. Treći izvor je
povelja (charter), pisani dokument.
Ustav nije ništa drugo do viši i glavni zakon o državnoj vlasti, kojim se štite prava i slobode
pojedinaca, izložen u pisanoj formi (VValton N. Hamilton).
Pojavu ustava obeležavaju prvi pisani i svečani tekstovi kojima se počela ograničavati dotle
neograničena državna vlast, odnosno organ koji je tu vlast oličavao. Svrha tih tekstova bila je
trojaka: prvo, da utvrde prava i slobode bilo za određene staleže plemstva bilo za sve ljude
(ljudske slobode i prava), koje će monarh, kao dotad neograničeni vladalac, poštovati; drugo,
da zajemče prava i povlastice parlamenta, kao i da omoguće izvesnim društvenim grupama,
koje su dotle bile isključene iz vršenja državne vlasti da preko svojih predstavnika učestvuju
u njenom vršenju; treće, da poboljšaju vršenje državne vlasti, obezbeđenjem nove i punije
osnove legitimnosti države.
1. POJAM USTAVA
2
delotvornog ograničenja državne vlasti. Postojanje pisanog ustava nije garantija postojanja
ustava kao političkog procesa delotvornog ograničenja državne vlasti. Zbog toga Karl Fridrih
govori o konstitucionalizovanim i nekonstitucionalizovanim ustavima. Proces delotvornog
ograničenja državne vlasti kristališe se u manje više poznatim pojmovima kakvi su
„zakonodavna, izvršna u sudska vlast", „prava federalnih jedinica", „zakonom propisani
postupak"„sloboda ioeopa" i sl. To su pojmovimodeli koji postaju simboli ustavnog poretka u
kojem je ustav politička snaga. Oni su sastavni delovi celokupnog „sindromaustavnosti" bez
kojeg nema ustava kao političkog procesa.
Pokazatelji „sindroma ustavnosti" su funkcionalna podela vlasti, kao protivteža apsolutizmu,
koji znači koncentraciju vlasti, uspostavljanje i garantovanje ljudskih prava, federalizam i
teritorijalna podela vlasti, lokalna samouprava, sudska kontrola uprave. Pod funkcionalnom
podelom vlasti Fridrih podrazumeva preciznu, pravom sprovedenu podelu ovlašćenja za
stvaranje, izvršavanje i primenjivanje prava, kao i za rešavanje sporova koji nastanu u vezi sa
tumačenjem pravila o takvoj podeli. A pošto se ta pravila moraju propisivati, to je i
postojanje posebne vlasti donošenja i promene ustava sastavni deo „celokupnog sindroma
ustavnosti".
Na raskoraku između stvarnog i normativnog, u smislu pisanog ustava, nastao je sociološki
pojam ustava. Najpoznatiji pobornik takvog shvatanja ustava bio je Ferdinand Lasal
(Ferdinard Lassalle). On razlikuje stvarni od pisanog ustava. Stvarni ustav su realni, faktički
odnosi sila koji postoje u jednom društvu. Za razliku od stvarnog, Lasal pisani ustav naziva
listom hartije. Stvarne ustave imala je svaka zemlja u svako doba istom onom nužnošću
kojom svako telo ima dobru ili rđavu konstituciju.
Materija (sadržina) ustava (materia constitutionis) -
Ustav se odnosi na dve vrste pitanja.
Prva grupa pitanja vezuje se za državnu vlast, a druga za društvo i njegove pripadnike,
građane. Obe grupe pitanja čine tzv. ustavnu materiju, sadržinu ustava. Grupa pitanja vezana
za državnu vlast obuhvata različite načine formiranja vlasti (izbor, postavljenje), podelu vlasti
na različite državne organe, odnose između državnih organa, akte koje oni donose.
Prema prvoj grupi shvatanja, materiju ustava čini organizacija i funkcionisanje državnih
organa, kao i granice državnoj vlasti koje se uspostavljaju ljudskim slobodama i pravima.
Kako je organizacija i funkcionisanje državnih organa prostrano područje odnosa, pojedini
4
autori sužavaju materiju ustava na organizaciju i funkcionisanje najviših državnih organa.
Drugo gledište materiju ustava vezuje za stvaranje prava u jednoj zemlji, znači opštih pravnih
normi, posebno zakona. Konkretnije određeno, tu materiju čini označavanje zakonodavnog
organa, zakonodavnog postupka, a u izvesnoj meri i sadržine budućih zakona. Ustav
obuhvata norme kojima se uređuju ova pitanja, na je zbog toga on neophodna logička
pretpostavka postojanja celokupnog pravnog poretka. Prema trećoj grupi shvatanja, materiju
ustava čini područje organizacije i rada političkih činilaca i institucija, tj. proces vršenja
vlasti. Konkretnije kazano, materija ustava svodi se na odnose između nosilaca vlasti i onih
nad kojima se vrši vlast, kao i na međudelovanje nosilaca vlasti prilikom stvaranja državne
volje. Posebno, četvrto shvatanje materije ustava, ističu pristalice političkog pojma ustava,
ustava kao političkog procesa ograničenja državne vlasti. Oni smatraju da materiju ustava
čini sistem stvarnog ograničenja političke, odnosno državne vlasti. Sve što nije vezano za
takva ograničenja nije ustavna materija nego je zakonska materija koja se uređuje zakonima.
Struktura i sistematika ustava -
Posle nepisanog, običajnog ustava, preovlađujući oblik
izražavanja ustava jedne zemlje postaje pisani ustav. Pisani ustav je pravni akt, znači u njemu
preovlađuje normativni govor i način izražavanja. On se sastoji od pravnih normi, čija je
sadržinska osobenost u području odnosa koji se ustavnim normama uređuju, a formalna
osobenost u stepenu pravne snage (najveća pravna snaga). Stoga je udarni i osnovni deo u
ustavu onaj koji se sastoji od pravnih normi (normativni deo), bez kojeg ustav nije ustav, bez
kojeg nema ustava.
Pravne norme se formulišu u članovima ili paragrafima. U članu se, no pravilu, uređuje jedno
konkretno pitanje s područja ustavne materije na apstraktan i načelan način, kako priliči
ustavnom normiranju. Ako se to pitanje uređuje iz različitih uglova ili se sadržinski
raščlanjuje, član obuhvata stavove. Svaki stav je posebna norma. Član u kojem se nešto
nabraja, no pravilu, poslovi u nadležnosti državnog organa, ili političkoteritorijalne jedinice
ili načini (modaliteti) uređivanja jedne pojave ili jednog odnosa deli se na tačke. Tačka se od
stava razlikuje po tome što ona, po pravilu, sledi posle interpunkcijskog znaka dve tačke, dok
stav sledi posle tačke, kao nov red. To znači da tačka nikada ne počinje, kao stav, velikim
slovom, nego naprotiv malim slovom. Tačka se prepoznaje i no tome što ispred nje dolazi
crtica (diviz), kao interpunkcijski znak.
5
opšte blagostanje i obezbedimo blagodeti slobode sebi samima i svom potomstvu, tvrđujemo
ovaj ustav za Sjedinjene Države Amerike."
Ustavi koji se menjaju putem ustavnih amandmana obuhvataju i ustavne amandmane, iako se
oni donose posle ustava, kao svoj sastavni deo. Ustavni amandmani se dodaju na kraju
ustava, kao njegovo produženje, umesto da se kao izmene i dopune ustava unose u ustavni
tekst i time menja prvobitni tekst ustava. To znači da ustavni amandmani moraju koncepcijski
i logički biti u skladu sa ustavnim sistemom utvrđenim prvobitnim tekstom ustava. Oni su
više akti razvijanja, poboljšanja i dopune načela i institucija sadržanih u osnovnom tekstu
ustava, nego akti promene tih načela i institucija ili uvođenja novih.
Svojstva ustava -
Ustav u formalnom smislu ima jedan par pravnih i jedan par nepravnih
svojstava. Pravna svojstva ustava su da je osnovni zakon i da je najviši opšti pravni akt.
Nepravna svojstva ustava su da je ideološko politički i programsko deklarativni akt.
Ustav je kao svaki zakon sastavljen od opštih pravnih pravila, ali je, ipak, osnovni zakon.
Ustav je osnovni zakon u sledeća četiri osnovna značenja: to je akt koji je doneo poseban
ustavotvorni organ ili običan zakonodavni organ, ali no postupku težem od običnog
zakonodavnog postupka; to je akt kojim se predviđaju zakonodavni organ i zakonodavni
postupak; to je akt koji sadrži osnovnija (apstraktnija, načelnija) pravna pravila od onih koja
sadrži zakon; to je opšti pravni akt, tj. zakon koji obuhvata najširu materiju pravnog
normiranja (materia constitutionis).
Ustav je najviši opšti pravni akt, jer iz njega proizlazi pravni sistem zemlje u celosti i što
uslovljava važenje svih drugih propisa. On stoji na vrhu piramide opštih pravnih akata. Ustav
to svojstvo ima zato što je izraz i delo pravno suverene vlasti. Njegov donosilac je pravno
suveren, pravno slobodan, nevezan pravom. To je ustavotvorna vlast, koja je originerna i
pravom neograničena vlast, u tom smislu što nije obavezna da se povinuje nikakvim ranijim
važećim, ranije donesenim normama, na bile one i ustavnog karaktera. Ustavom otpočinje
stvaranje prava, a posle ustava, pravo koje se donosi mora biti u saglasnosti sa ustavom a ono
već donoseno mora se sa njim usaglasiti.
Jača pravna snaga ustava u odnosu na zakone ogleda se u aktivnom i u pasivnom smislu. U
aktivnom smislu, kao svojstvo ustava da uspostavi poredak ustavnih normi, da im odredi
pravnu snagu, a u pasivnom smislu kao svojstvo nepovredivosti (imunosti) ustava u odnosu
na norme nižeg stepena, koje ga ne mogu izmeniti niti ukinuti (Crisafuli).
7
