USTAV KAO IZVOR PRAVA – EMINA HOSO
4
2.POJAM I ZNAČAJ USTAVNOG PRAVA
Pod pojmom ustavnog prava podrazumijevaju se dva različita pojma:
-
ustavno pravo kao naučnu disciplinu sa bitnom ulogom u sistemu društvenih nauka.
Ova nauka izučava odnos čovjeka, kao pojedinca ili organizovanog u različite skupine,
prema državnoj vlasti, kao i utemeljenost, strukturu i organizaciju drzavne vlasti.
-
ustavno pravo kao najvazniju granu pozitivnog prava koja uređuje korpus ljudskih
sloboda i prava, te sistem vrijednosti i osnovna pitanja oganizacije društva i države.
2.1.Ustavno pravo kao najvažnija grana pozitivnog prava
S druge strane, ustavno pravo kao najvažnija grana pozitivnog prava, uređuje osnovna pitanja
organizacije svakog društva i države. U čemu je najbitnije ograničavanje i obuzdavanje
državne vlasti da neopravdano ne ugrožava slobodu i druga prava čovjeka. Država je
organizacija koja vrši vlast i koja je legitimirana da upotrijebi silu kada je neophodna za
vršenje vlasti. Pitanja utemeljenja i opravdanja te vlasti, uspostavljanja autonomne sfere
čovjeka, odnosno ljudskih sloboda i prava koje država ne može ugrožavati nego ih je dužna
štititi, te principi organizacije i funkcionisanje državne vlasti – osnovna su pitanja koja
reguliše ustavno pravo.
Ta su pitanja najčešće uređena jednim formalnim pravnim aktom
najviše pravne snage u državi koji se naziva ustav. Međutim, neke zemlje nemaju takav
formalni akt, ali se i kod njih na jasan način, prvenstveno običajnim pravom uređuju ova
pitanja. Dakle, i te zemlje imaju ustav u materijalnom smislu. Ključna pitanja odnosa u svakoj
državnoj zajednici, bez obzira da li su uređena jednim pravnim aktom ili kroz više propisa ili
se na osnovu nepisanih pravila, tradicije i običaja održavaju, predstavljaju materiu
constituonis, odnosno predmet ustavnog prava.
Bez obzira na različite pristupe i metode u
izučavanju materie constitutionis, u savremenoj ustavnoj teoriji postoji opšta saglasnost o
predmetu ustavnog prava. On obuhvata:
1.
Slobode i prava čovjeka i građanina kao autonomne sfere u koju državna vlast
ne može ovlašteno ulaziti niti je ugrožavati;
2.
Ostvarivanje narodnog suvereniteta i legitimiranje, odnosno demokratsko
utemeljivanje državne vlasti;
1
1
Trnka, K., Ustavno pravo, Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo, 2000.str.450-45
5
3.
Neposredno učešće građana u vršenju državne vlasti, referendum, narodna
inicijativa, lokalna samouprava i drugi oblici;
4.
Političko predstavništvo, političke stranke i izborni sistem;
5.
Principi organizacije i dtruktura državne vlasti, princip podjele i princip
jedinstva vlasti;
6.
Struktura političkih institucija – anatomija ustavnog sistema – parlament, šef
države, vlada, državna uprava i pravosuđe;
7.
Funkcionisanje političkih institucija – fiziologija ustavnog sistema – odnosi
između političkih institucija u horizontalnoj i vertikalnoj organizaciji;
8.
Poremećaji u odnosima između političkih institucija – patologija ustavnog
sistema.
2.2.Značaj ustavnog prava
Značaj ustavnog prava je određen činjenicom da je ono najvažnija grana prava u sistemu
prava. Takvo mu mjesto pripada s obzirom na njegov predmet regulisanja i izučavanja. Radi
se, o osnovnim pitanjima uređenja određene društvene i državne zajednice. Posebno je
naglašena uloga ustavnog prava u domenu unutrašnjeg javnog prava.
U domenu
uspostavljanja državnih institucija i u kreiranju odnosa među njima, ustavno pravo ima
odlučujuću ulogu. Međutim, i u oblasti privatnog prava, u kome uloga javne vlasti ne dolazi
mnogo do izražaja, ustavno pravo uspostavlja osnovne principe i uređuje ključne odnose.
Tako se ustavom regulišu: osnovni svojinsko – pravni odnosi, pitanja braka i porodice,
nasljeđivanja, trgovačkog, autorskog i drugih prava.
Značaj ustavnog prava proizilazi iz
hijerarhije pravnih akata u svakoj pravnoj državi. Na vrhu te hijerarhije je ustav kao najviši
pravni akt. Zakoni i svi niži pravni akti moraju biti u skladu sa ustavom. U svakoj državi
postoje mehanizmi kontrole i zaštite ustavnosti. To znači da se svi akti koji nisu u skladu sa
ustavom isključuju iz pravnog poretka. Zbog ovakvog položaja i značaja, ustavno pravo ima
dodirnih tačaka sa svim drugim granama prava. Ostale grane prava su subordinirane ustavnom
pravu i u formalnom i u materijalnom smislu.
Ustavno pravo je pravna disciplina. Ono
obuhvata ukupnost pravnih pravila (regles de droit) koja uređuju političke institucije u kojima
je sjedište najviše vlasti u svakoj državi, kao i lične i kolektivne slobode kojima se ograničava
političkavlast. Materija koja formira predmet ustavnog prava može se, osim pravnim putem,
proučavati idrugim metodima i iz drugih uglova, na se zato ustavno pravo razlikuje od:
