1.
Ustavno pravo kao grana prava (pojam, predmet,
naziv i mesto u pravnom sistemu
)
Predmet:
- reguliše političke i društvene odnose
- Oblik vladavine ( određuje se prema šefu države:
republika, monarhija)
- državno uređenje (odnos centralne i necentralnih organa:
unitarna, složena (federacija, konfederacija, unija)država)
- Sistem vlasti (određuje se na osnovu koji organ, u kojoj
mjeri i na koji način učestvuje u vršrenju drž. vlasti:
predsjednički, parlamentarni, sistem jedinstva vlasti)
- Reguliše ljudska prava i slobode , pr. Poredak, i odnose
vlasti i naroda
Naziv:
Kroz istoriju, još u starom vijeku su države imale, određena
pravila koja liče na današnje , savremene ustave: grčki statuti,
rimske konstitucije, srednjovjekovne povelje (magna charta)
-Naziv nastaje u XIX vijeku,
- zove se još i Državno pravo ( u Njem. Austriji, Rusiji) ,po nekim
teoretičarima, proizašlo iz Hegelove teorije o državi (mada i
sam Hegel je češće koristio izraz ustav, kojim je označavao
ustavno pravo)
Riječ ustav znači zaustaviti ograničiti.
Mjesto ustavnog prava u pr. sistemu:
Ustavno pravo je dio javnog prava. Odnos sa drugim granama
prava:
UPRAVNO PRAVO je vrlo blisko ustavnom pravu pošto su i jedno
i drugo vezani za državu i njene vitalne organe, s tim što
upravno pravo proučava organizaciju i funkcije izvršne vlasti
(administrativno-upravne) , dok ustav izučava najopštije i
najviše pravne norme i pr. sistem jedne zemlje.
1
RADNO PRAVO kao grana prava reguliše društvene odnose
vezane za rad: uslovi rada, socijalno i zdravstveno osiguranje,
radno vrijeme i slč. Radno pravo ima svoje ishodište u ustavu i
ustavnom pravu, samim tim što glavne odredbe vezane za radni
odnos, i zaštitu ljudi, proističu iz ustava.
KRIVIČNO PRAVO je vezano za ustavno pravo izričitim
normama koje se naročito odnose na kaznenu politiku i
gonjenje (ustav SRJ iz 1992. u čl. 21, zabranjuje smrtnu kaznu).
Krivično zakonodavstvo, a time i krivično pravo, omeđeno je i
uslovljeno ustavnim odredbama, odnosno načelima ustavnog
prava.
Odnos sa granama privrednog prava je nešto posredniji ali ustav
i ustavno pravo je izvor mnogih grana prava.
2. Predmet i metod nauke ustavnog prava
Osnovni pravni metod je dogmatski.
egzigeze – tumačenje pravnih normi
Komparativni metoda, kao jedna među dominantnim
metodama, koristi se i u nauci ustavnog, i drugih pravnih
nauka. Primjenjuje se u svim oblastima gdje se ne može
koristiti eksperiment, zato se kaže da je komparativna
metoda u društvenim naukama zamjena za eksperiment. Da
bi uporedna metoda dala željene rezultate bitno je da postoji
uporedivost pojava koje se upoređuju. Komparacija se može
vršiti po sličnosti (sinhrono), i po različitosti (dijahrono).
Nauka ustavnog prava nastaje u XIX vijeku.
3. Izvori ustavnog prava
- mogu biti formalni materijalni. Formalni predstavljaju
pravne akte, dok materijalni društvene odnose, pravni sistem
države i slč.
2
MEĐUNARODNI UGOVORI
– često imaju nadzakonsku snagu, a
u nekim zemljama imaju moć kao i sam ustav (npr. Holandija).
Rijeđe se i organizacija čitave zemlje reguliše Međunarodnim
ugovorom.
USTAVNI ZAKON
– ima tri značenja:
1) sinonimno, da su ustav=ustavni zakon
2) da je on zakon za promjenu ustava (npr. Ustav iz 1946. god
u Jugoslaviji promjenjen je Ustavnim zakonom iz 1953
god.)
3) zakon koji se donosi nakon novog ustava i služi za
sprovođenje novog Ustava
ZAKON
– je izvor ustavnog prava samo onda kada sadrži
ustavne norme. To su oni zakoni koji regulišu političke i
društvene odnose u države. Npr: Zakon o grbu, Zakon o izboru
skupštinskih poslanika, Zakon o vladi itd. Zakoni mogu biti
izvori ustavnog prava bez obzira da li su donešeni na nivou
državne, ili entitetske vlasti.
PODZAKONSKI OPŠTI PRAVNI AKTI
– to su uredbe (najbitniji
podzakonski akt), pravilnici, naredbe i opšta riješenja. Donose ih
izvršni organi, organi drž. uprave i političko, teritorijalnih
jedinica (statuti).(podjela po donosiocu)
POSLOVNIK
reguliše unutrašnju organizaciju i način rada
nekog organa. Donosi ih sam organ. Npr: Poslovnik o radu
skupštine (najbitniji), Poslovnik o radu Vlade itd.
OBIČAJI
su ustaljena pravila ponašanja. Postoje dva načina
priznavanja običaja:
1) ustavni organi upućuju na običaj
2) ustavni organi uvrsti običaj u svoju praksu
Običaj ne može biti u sukobu sa ustavom, ili protivustavan, npr.
UK ima ustavne konvencije, ustaljena pravila ponašanja, ali nisu
pravno obavezujuća, mada ih zbog ustaljenosti, godinama niko
4
ne krši. Pred sudom se ne možeš pozivati na ustavnu
konvenciju. Npr. Ustavna konvencija da šef države , ne
prisustvuje sjednicama vlade.
SUDSKE PRESUDE
nisu izvor ustavnog prava u kontinetalnom
pravu, ali jesu u anglo-saxonskom u SAD-u, i u UK ali na
drugačiji način.
U SAD-u, su sudske odluke Vrhovnog suda SAD-a, i federalnih
država su izvori ustavnog prava. Iako su odluke navedenih
sudova pojedinačne, one su izvor ustavnog prava jer se njima
stvara ustavno pravilo, odnosno piše se ustav – imaju snagu
precedenta.
U UK je stanje nešto drugačije, iz razloga što UK nema Ustavnog
suda, niti pisanog Ustava. U Britaniji svi sudovi mogu riješavati
pitanja koja zadiru u ustavnu oblast, i ta su opštevažeća iako su
u pitanju konkretne pojedinačne odluke, iako u pravilu to treba
da rade viši sudovi kao što je Vrhovni sud pravosudja.
4. Nastanak i pojam ustava
Ustavna materija , nastala je još u antičkom periodu, prvo kao
nepisana, zatim pisana, u vidu ustava Atine i Sparte. Ustavna
materija (što predstavlja ustav u materijalnom smislu) naročito
se umnožava pojavom savremenog političkog predstavništva
(parlamenta), posebno u Velikoj Britaniji.
Prvi moderni pisani ustavi nastali su u drugoj polovini XVIII
vijeka u Švajcarskoj i Engleskoj.
Ustav ima svoj materijalni i formalni dio, i on nije samo akt
pravnog karaktera već i političkog. Lex superio – ustav je
nadzakon!
U materijalnom smislu on reguliše ljudska prava i slobode,
državnu vlast, njeno funkcionisanje i kontrola.
Sa formalnog stanovišta ustav u ustavu se posmatra u prvom
redu način, odnosno postupak donošenja, postupak revizije, ko
5
STRUKTURA I SISTEMATIKA USTAVA
Ustav počinje PREAMBULOM (uvodni dio), koja može, a ne mora
biti. Govori o razlozima za donošenje ustava, inače ne sadrži
pravne norme, ali bitna je za tumačenje pojedinih ustavnih
odredbi.
NORMATIVNI DIO USTAVA, sastavljen je od članova. Svaki član
je jedna pravna norma, a ako ih je više, podijeljene su u
stavovima. Članovi nose naziv – rubrum.
Ustav počinje uvodnim odredbama (grb, granice, himna) , zatim
odredbe koje su posvećene ljudskim pravima i slobodama, pa
onda odredbe o organizaciji vlasti i na kraju odredbe o
mijenjaju ustava.
Dodaci ustava: PRILOZI, ANEKSI... (česti su u anglo-saxonskom
pravu)
Donošenje ustava može biti iz više razloga i pod uticajem
različitih situacija:
- donošenje ustava u postojećim državama koje nisu imale
ustav (iz predustavnog stanja u ustavno)
- donošenje ustava u postojećim državama koje su imale
ustav (takvo donošenje je najčešće, postoje zemlje koje
često mijenjaju ustav (Republika Francuska), i neke koje
rijetko mijenjaju (SAD), Jugoslavija spada u prvu grupu)
- donošenje ustava u novoformiranim državama ( zavisi od
toga u kom momentu se donosi ustav, koji se ustav uzima
za uzor, koje su društvene snage na vlasti, koji organ
donosi ustav..)
Donosi se najčešće revolucija ili velikih društvenih promjena.
Ustav za razliku od zakona, može donijeti ustavotvorna
skupština, a zatim i redovna skupština po posebnom postupku.
U autokratskim režimima ustav može donijeti i ukinuti šef
države.
7
