1.
PREDMET USTAVNOG PRAVA
Ne postoji jedinstveno mišljenje o predmetu ustavnog prava. Bez prethodno
naznačenog predmeta ustavnog prava interpretiraju ustavne norme npr.
Teodor Maunc
,
Konrad Hese
,
Ludvig Adamovič
,
Robert Valter
i drugi predstavnici ustavnopravne nauke
u Nemačkoj i Austriji.
Mogu se razlikovati dva osnovna pristupa predmetu ustavnog prava: prvi, klasnično
ili normarivno shvatanje i drugi, koji se oslanja na dostignuća savremene francuske
pravno-političke teorije.
Klasično shvatanje ustavnog prava
– Prema njemu
predmet ustavnog prava jesu
ustavna pravila, ustavne norme po sebi
. Zato što je isključivo usmereno na ustavno pravne
norme označava se kao
normativističko
ili
dogmatsko-pravno
razumevanje predmeta
ustavnog prava.
Predmet ustavnog prava činile bi pravne norme kao čisto pravni fenomeni. Nauka
ustavnog prava bi imala zadatak da interpretira, razume i tumači određeni skup pravnih
normi, pretežnim delom obuhvaćenih ustavom u formalnom smislu. Na ovaj način,
predmet ustavnog prava smatra se unapred datim.
Ovaj pristup karakterističan je ze predstavnike nemačke i austrijske ustavnopravne
dogmatike. Proširen je time što se pravna dogmatika ne oslanja jedino na jezičku
interpretaciju ustavnog teksta, nego i na odluke ustavnih sudova. Sudsko tumačenje ustava
sve više postaje značajan deo predmeta ustavnopravne teorije.
Klasično shvatanje je u osnovi prisutno u SAD. U Americi su predmet ustavnog prava
sudske odluke
ili
slučajvi
(
cases
), kojima Vrhovni sud odlučuje o
ustavnim pitanjima
(
constitutional questions
). Važeće američko ustavno pravo je više posredovano
precedentnim pravilima iz sudskih odluka, nego normama iz ustavnog teksta.
Moderno shvatanje ustavnog prava
– Francuska ustavna teorija posebno je
ukazala na izrazitu političku dimenziju ustava.
Leon Digi
je izmenio ustavno pravo tako da
pored ustavnopravnih normi, ono sada obuhvata i političke institucije. Izmenjen je i sam
naziv u
Ustavno pravo i političke institucije
.
Prema gledištu
Morisa Diveržea
, ustavno pravo proučava norme ustava i političke
institucije koje se razvijaju u okviru ovih normi, izvan ili protiv njih. Predmet ustavnog
prava nije samo državna, nego je to politička vlast uopšte.
Andre Orju
kaže da globalni predmet ustavnog prava orijentiše na
pravno
uobličenih političkih fenomena
. On ustavno pravo definiše kao
tehniku pomirenja vlasti i
slobode u okviru države
.
Za
Marsela Preloa
ustavno pravo je u suštini
mehanika vlasti
. U logičkom i
pedagoškom značenju ustavno pravo treba definisati kao nauku o pravnim pravilima
kojima se ustanovljava, vrši i prenosi politička vlast.
Boris Mirkin-Gecevič
definiše ustavno pravo kao
tehniku slobode
.
Može se zaključiti da francuska doktrina polazi od toga da predmet ustavnog prava
jesu pravno uobličeni politički fenomeni, tako da ustavno pravo suštinski ima za cilj
pomirenje vlasti i slobode u okviru države.
Predmet ustavnog prava u domaćoj teoriji
– Dok pojedini autori snažnije
naglašavaju pravnu dimenziju, drugi stavljaju u prvi plan političku orijentaciju ustavnog
prava.
Prema mišljenju
Jovana Đorđevića
, predmet ustavnog prava jesu osnovni politički
odnosi kao posebna sfera institucionalizovanih i dinamiziranih društvenih odnosa
.
Pavle Nikolić
: predmet ustavnog prava obuhvata sferu političkih odnosa u njihovoj
dimenziji koja se vezuje za vršenje vlasti i upravljanje državom i društvom u celini. Pri
tome, sfera političkih odnosa obuhvata 3 međusobno vezana elementa koji čine jedinstvenu
celinu: organizacija državne (političke) vlasti i mehanizam upravljanja uopšte, politički
procesi putem kojih se ostvaruje vlast i upravlja državom i društvom, i subjekti koji
podležu aktima vlasti
.
Aleksandar Fira
: ustavni poredak se mora razumeti kao jedinstvo normativnog i
stvarnog u društvenom životu jedne zemlje, kao jedan deo njenog društvenog poretka.
Za
Ratka Markovića
, tradicionalno shvatanje predmeta ustavnog prava je prošireno
- ustavno pravo je učenje o pravnim pravilima koja uređuju određenu materiju: političke
institucije, tj. one koje se odnose na najvišu vlast države.
U našoj teoriji svi autori odbacuju strogo normativistički pristup. Predmet su samo
one političke institucije koje su neposredno zahvaćene pravilima ustavnog prava kao grane
prava. Termin
političke institucije
predstavlja granicu ustavnom pravu i orijentiše ga prema
onome što se zove politička nauka.
2.
UNUTRAŠENJE I MEĐUNARODNO PRAVO (TEORIJSKA SHVATANJA)
Postoje dva osnovna stava po pitanju odnosa unutrašnjeg i međunarodnog prava:
dualistička i monistička konstrukcija.
Dualistička doktrina
posmatra ove dve pravne oblasti kao dva potpuno odvojena i
jedan od drugog nezavisna pravna kruga. Govori se o
paralelizmu
unutrašnjeg i
međunarodnog prava.
Međunarodno pravo se primenjuje na države i sa njima izjednačene
međunarodnopravne subjekte, a unutrašnje pravo na pojedince unutar države. Materijalni
izvor unutrašnjeg prava je volja države. Izvor međunarodnog prava jeste zajednička volja
država.
Najvažnija posledica dualističke teorije je da pojedinci mogu biti obavezani
međunarodnim pravilima jedino ako su ta pravila transformisana u unutrašnje pravo.
Monistička doktrina
polazi od ideje jedinstva pravnog poretka. Međunarodno i
unutrašnje pravo jesu integralni delovi jedinstvenog pravnog sistema, koji je zasnovan na
hijerarhiji pravnih normi. Postoje dve varijante monističkog gledišta. Prema jednoj, u
slučaju sukoba međunarodnog i unutrašnjeg prava primat ima unutrašnje pravo. Drugo
gledište u ovom slučaju prednost daje međunarodnom pravu.
Teorija o primatu unutrašnjeg nad međunarodnim pravom polazi od stava da kao
što država svojim pravmnim normama može da sebe obavezuje prema pojedincima, to isto
može da učini i prema državama. Prma ovom shvatanju, međunarodno pravo se temelji na
unutrašnjem pravu država koje pripadaju međunarodnoj zajednici.
Prema teoriji o primatu međunarodnog prava, međuanrodno pravo predstavlja
najviši pravni poredak, eventualno posle prirodnog prava. Shodno tome, bili bi nevažeći
unutrašnji pravni propisi koji protivureče međunarodnim pravilima.
U rezultatu, može se zaključiti da je uticaj međunarodnog prava na državnu
suverenost potpuno različit, zavisno od teorijske konstrukcije međunarodnog prava.
odnosa u formalnom smislu podrazumeva da pravna pravila svih grana unutrašnjeg prava
gube pravnu snagu, ukoliko protivureče pravnim pravilima ustavnog prava.
Uticaj normi ustavnog prava nije jednak prema svim granama unutrašnjeg prava.
Neposredno
ili
direktno
dejstvo u primeni je u oblasti
javnog prava
, a veoma
posredan
i
slabo izražen odnos je u granama
privatnog prava
.
U prvom slučaju, ustavno pravo je svojim organizacionim normama i principima
polazna predpostavka za grane
procesnog prava
(sudski postupak, upravni postupak,
prekršajni postupak i sl.), a u drugom je okvirna sadržina
materijalnog prava
(upravno
pravo, krivično pravo, porodično pravo i sl.).
5.
OBELEŽJA I PODELE IZVORA USTAVNOG PRAVA
Izvori ustavnog prava se bitno razlikuju od izvora ostalih grana unutrašnjeg prava.
Najvažniji od njih je ustav. U novije vreme, izvori ustavnog prava neposredno postaju
izvesni međunarodnopravni dokumenti, pre svega, međunarodni dokumenti o pravima
čoveka. To je slučaj sa državama u kojima su norme međunarodnopravnih dokumenata
dobile rang najviših ustavnih normi.
1.
Unutrašnji i međunarodni izvori
– Izvori unutrašnjeg prava mogu biti
domaći
ili
unutrašnji
i
međunarodni
ili
nadnacionalni
. Najvažniji izvor ustavnog prava u
Republici Srbiji jeste njen važeći Ustav od 2006. sa Ustavnim zakonom za njegovo
sprovođenje.
Od izvora međunarodnog porekla, poseban značaj za evropske države ima Evropska
konvencija o zaštiti ljudskih prava i osnovnih sloboda. Pravilo je da se njihova pravna
vrednost i rang određuju unutrašnjim pravom. Na osnovu principa sukcesije, Evropska
konvencija je važeći deo usravnog prava Srbije, nezavisno od toga što je nju ratifikovala
nekadašnja državna zajednica Srbije i Crne Gore.
2.
Materijalni i formalni izvori
– U slučaju
materijalnih
izvora se misli na uzroke
koji dovode do stvaranja prava uopšte,, društvene činjenice i snage koje stvaraju pravo i
određuju njegovu sadržinu. Kod
formalnih
izvora, reč je o pravnim aktima u kojima su
sadržane opšte pravne norme iz kojih izvire pravo.
Kada se govori o izvorima ustavnog prava uvek se misli na izvore u formalnom
smislu. Radi se o opštim pravnim aktima kojima se reguliše predmet ustavnog prava.
Da bi pravni propisi bili izvor ustavnog prava, moraju da zauzimaju svojstvo važećih
opštih pravnih akata, što znači da su deo pozitivnog prava jedne države.
3.
Pravni i vanpravni izvori
– Dok se kod
pravnih
izvora radi o pravnim aktima u
kojima su sadržana pravna pravila ustavnog prava, dotle je kod
vanpravnih
izvora reč o
vanpravnim ili nepravnim kategorijama u kojima nisu sadržana nikakva pravna
pravila.Ovde je zapravo reč o društveno-naučnim i političkim činiocima.
4.
Isključivi i mešoviti izvori
–
Isključivima
se reguliše materija koja neposredno
pripada jedino predmetu ustavnog prava.
Mešovitim
izvorima se reguliše materija
ustavnog prava, ali i nekih drugih grana unutrašnjeg javnog prava.
5.
Standardni i osobeni izvori
–
Standardni
izvori su izvori koji su formalno
snabdeveni najvećom pravnom snagom, zbog toga što se pojavljuju u svim ili većini država.
Osobeni
su karakteristični samo za neke države i rezultat su njihovog osobenog političkog,
državnog i pravnog razvitka. Oni se zapravo javljaju u svim državnim jedinicama, ali je
osnovna razlika među državama u tome što njima priznaju različitu pravnu vrednost, tj. u
nekim državama su primarni u nekim sekundarni i izuzetni.
6.
STANDARDNI IZVORI USTAVNOG PRAVA
7.
ZAKON KAO IZVOR USTAVNOG PRAVA
U najstrožem smislu reči, izvori ustavnog prava bili bi jedino opšti pravni akti koji
poseduju rang formalnog ustavnog prava, što znači da sadrže pravne norme najjače pravne
snage. Norme drugih opštih pravnih akata bile bi izvor ustavnog prava jedino pod uslovom
da su akti u kojima se nalaze doneti od strane organa koji donosi ustav i po postupku
njegovog donošenja, znači od strane ustavnog organa i po ustavnoj proceduri. Pored
ustava, jedino bi ustavnim zakonim trebalo da se prizna svojstvo formalnog izvora
ustavnog prava.
U teoriji je ipak uobičajen drugačiji pristup određivanju izvora ustavnog prava. Svi
normativni akti koji materijalno dopunjuju i konkretizuju predmet ustavnog prava, mogu
se smatrali
dopunskim
izvorima ove grane prava. Zavisno od njihove pravne snage, među
njima se uspostavlja hijerarhija, sa ustavom koji se nalazi na vrhu hijerarhijske lestvice.
Ustavno pravo se nalazi u brojnim i raznovrsnim pravnim aktima koji sadrže opšte
pravne norme.
U većini država postoji više vrsta ili hijerarhijskih stepena standardnih izvora
ustavnog prava. Redosled navođenja pokazuje njihovu pravnu snagu.
(1)
Ustavi i ustavni zakoni
– Ustav je najvažniji standardni izvor ustavnog prava,
čak i onda kada nosi drugi naziv, npr.
Osnovni zakon
,
Forma vladavine
ili
Ustavna povelja
. U
federalno uređenim državama, pored federalnog ustava, postoje ustavi federalnih jedinica.
Pravilo je da federalni ustav ima jaču pravnu snagu u odnosu na ustave federalnih jedinica,
koji mu ne smeju biti suprotni. Integralni deo ustava su akti kojima se ustav menja i
dopunjuje. To su
ustavni zakoni, ustavni amandmani, ustavni aneksi
i sl.
(2)
Pravo suparnacionalnih organizacija
– Pravo Evropske unije, posebno
osnivački ugovori evropskih zajednica, Ugovor iz Trihta, Ugovor iz Nice i dr. Imaju
apsolutni primat u odnosu na unutrašnje pravo država članica.
(3)
Međunarodni ugovori
– U većini država, međunarodni ugovori koji za predmet
imaju ustavnu materiju nalaze se, premasvojoj pravnoj snazi, odmah posle ustava. Uslov je
da su njihova ratifikacija i objavljivanje izvršeni na ustavom propisani način. Najčešće se
ovim ugovorima reguliše materija ljudskih prava i sloboda. U nekim državama su
međunarodni ugovori po svojoj pravnoj snazi izjednačeni sa ustavom, pa se njihova
ratifikacija vrši po proceduri za promenu ustava.
7. [
(4)
Kvalifikovani zakoni
– su zakni koji se donose po posebnoj proceduri. Nalaze se
ispod ustava i ustavnih zakona, jer se ne donose po ustavnoj proceduri. Izdvajaju se od
ostalih zakona upravo specijalnim postupkom donošenja koji odstupa od redovne
zakonodavne procedure. U uporednom pravu poznata su dva osnovna tipa kvalifikovanih
zakona:
1)
Organske zakone
donosti redovno zakonodavno telo, po složenijoj
proceduri koja odstupa od običnog zakonodavnog postupka. Ovima zakonima se uglavnom
odredbe obavezuju jedino članove parlamenta, ali u izvesnim slučajevima deluju prema
svim učesnicima u postupku parlamentarnog odlučivanja. Poslovnik važi samo za izborni
period parlamenta, mada u praksi njega preuzima i sledeći saziv parlamenta.
(9)
Podzakonski akti
– normativni akti izvršnih organa države, jedinica
teritorijalne autonomije i lokalne samouprave samo izuzetno mogu da budu izvor ustavnog
prava. U red ovih akata spadaju uredbe, odluke, pravilnici i naredbe organa izvršne i
upravne vlasti, kao i statuti, odluke i drugi akti organa političko-teritorijalne autonomije i
lokalne samouprave.
(10)
Odluke ustavnih sudova
– Formalno-pravno posmatrano, ovim odlukama se
samo tumači ustav, ali se ne stvara nova ustavna norma. Međutim, odlukama ustavnih
sudova se odlučuje od daljoj egzistenciji postojećih izvora ustavnog prava. Ustavni sud
svojom odlukom ukida zakon ili drugi normativni akt za koji utvrdi da je protivan ustavu,
tako da na neki način deluje kao negativan ustavotvorac.
Kasacija
– poništavanje ili
ukidanje neustavnih normativnih akata.
8.
OSOBENI IZVORI USTAVNOG PRAVA
U pojedinim državama izrazitu važnost imaju neki izvori koji se ne mogu smatrati
univerzalnim, jer predstavljaju odrez osobenog državno-pravnog razvitka pojedinih
zemalja. Norme osobenih izvora se ne primenjuju na neodređeni broj situacija i
neodređeni broj lica. Najznačajniji izvori ustavnog prava koji nemaju karakter opštih
pravnih akata jesu
sudska
presuda
i
ustavni
običaj
. Dominiraju u državama
anglosaksonskog pravnog sistema.
1)
Sudska presuda
– ima dve osnovne funkcije. Prva je rešavanje spora koji je došao
pred sud, a druga je uspostavljanje precedenta na osnovu kojeg će verovatno biti rešen
sličan spor u budućnosti. Nastala u Engleskoj,
doktrina precedenta
je preuzeta u SAD, gde
ipak nije dostigla apsolutno poštovanje.
U Engleskoj, sudska praksa predstavlja izvor prava, jer Engleska nema ustavu
formalnom smislu.
U SAD, Ustav od 1787. je formalno najvažniji izvor ustavnog prava, ali u praksi
daleko veći značaj imaju pravila nastala tumačenjem Ustava od strane sudske vlasti.
Prema tome, najvažniji izvor ustavnog prava u SAD jesu sudske odluke, slučajevi
(
cases
) u kojima sudovi, pre svega, Vrhovni sud (
The Supreme Court
) odlučuje o ustavnim
pitanjima (
constitutional questions
), a to znači da tumače ustav rešavanjem konkretnih
slučajeva.
2)
Ustavni običaj
– Dugotrajno i jednoobrazno ponašanje je spoljni ili materijalni
element običaja koji ne može da nastana odjedanput. Drugi konstitutivni element običaja,
unutrašnji ili psihološki, sastoji se u opštem uverenju da je određeno ponašanje ne samo
poželjno, nego je i pravno obavezno. Da bi jedno ustaljeno ponašanje postalo pravni običaj,
neophodno je da običaju država prizna pravnu vrednost i odredi sankciju za njegovo
nepoštovanje.
Ustavni običaj
(
custom of the constitution
) sadrži pravila ponašanja državnih
organa i drugih činilaca ustavnog života. Česta je situacija da se ustavni običaj javlja kao
jedini izvor za uređivanje određenih odnosa, posebno ako ne postoji ustav u formalnom
smislu.
