USTAVNO PRAVO

1 Ustavno pravo kao grana (pojam, predmet, naziv i mjesto u

pravnom sistemu)

PREDMET (ono što jedna nauka izučava) I POJAM

Pravo je skup pravnih normi. Sve norme uređuju nešto, pravila ponašanja, odnose u društvu,...

Norme UP regulišu političke i društvene odnose, ali ne samo te odnose i ne sve političke odnose. Vlast
se vezuje za političke društvene odnose. UP čini granu unutrašnjeg prava (riječ je o političkim
odnosima unutar države). Norme UP regulišu: *

organizaciju vlasti

, *

procese vršenja vlasti

, te

odnos između vlasti i građana (pojedinaca)

. Ali ni sve ovo nije dovoljno precizno (država ima

svoje državne oblike - federacija, konfederacija...), tako da norme UP regulišu:
-

Oblik vladavine (određuje se prema šefu države: republika, monarhija...);

Oblike državnog uređenja - opredjeljeno je odnosom između centralnih i necentralnih (lokalnih)
organa: unitarna, složena (federacija, konfederacija, unija) država;

Oblik sistema vlasti (određuje se na osnovu toga koji organ, u kojoj mjeri i na koji način učestvuje
u vršenju državne vlasti: predsjednički sistem, parlamentarni sistem, sistem jedinstva vlasti);

Proklamuju ljudska prava i slobode, npr. poredak i odnose vlasti i naroda..., a samim tim regulišu
oblik političkog uređenja.

Izvore prava i pravni sistem koji postoji u jednoj zemlji.

NAZIV

Riječ ustav u našem jeziku znači zaustaviti, ograničiti. Norme UP su one norme koje

predstavljaju granicu vršenja vlasti, svaka norma je istovremeno i ograničavajuća u vršenju vlasti.

Kroz istoriju, još u starom vijeku države su imale, određena pravila koja liče na današnje,

savremene ustave: grčki statuti, rimske konstitucije, srednjovjekovne povelje (Magna charta). Naziv
nastaje u XIX vijeku.

Ne koristi se naziv UP kod svih zemalja. Kod nekih je zadržan naziv

državno pravo

Njemačkoj, Austriji, Rusiji), koje je, po nekim teoretičarima, proizašlo iz Hegelove teorije o državi
gdje je smatrao da je država otjelotvorenje sušastvenog duha, da je država najviša vlast na zemlji
(mada je i sam Hegel češće koristio izraz ustav, kojim je označavao ustavno pravo), iz čega proizilazi
da je ustav djelo države.

Naziv UP je više "demokratskog" duha, za razliku od "državnog prava", ali Njemačka ne

odstupa od svoga stava.

Ipak naziv "državno pravo" treba odbaciti. Razlog leži u tome što je s jedne strane preuzak (ne

obuhvata ljudska prava i slobode), a s druge strane je preširok (tu ne spadaju sve norme koje se odnose
na državu i organizaciju vlasti, neke spadaju npr. u upravno pravo).

MJESTO USTAVNOG PRAVA U PRAVNOM SISTEMU

Kojim pravnim oblastima pripada jedna grana određeno je mjesto u pravnom sistemu. Ustavno

pravo spada u unutrašnje pravo, dio je javnog prava.
I 1. međunarodno pravo
2. unutrašnje pravo
II 1. javno pravo
2. privatno pravo
Podjela na javno i privatno pravo je i danas predmet spora. Javno-pravni odnosi su oni odnosi gdje se
pojavljuju odnosi vlasti.

ODNOS SA DRUGIM GRANAMA PRAVA

UPRAVNO PRAVO

je vrlo blisko ustavnom pravu pošto su obavezana za državu i njene vitalne

organe, s tim što upravno pravo proučava organizaciju i funkcije izvršne vlasti (administrativno-
upravne), dok ustav izučava najopštije i najviše pravne norme i pravni sistem jedne zemlje. Norme UP
su

najviše pravne snage

. Mogu se koristiti za označavanje pravne nauke koja proučava pravo kao

društveni fenomen.
*

RADNO PRAVO

kao grana prava reguliše društvene odnose vezane za rad: uslovi rada, socijalno i

zdravstveno osiguranje, radno vrijeme i sl. Radno pravo ima svoje ishodište u ustavu i ustavnom
pravu, samim tim što glavne odredbe vezane za radni odnos i zaštitu ljudi, proističu iz ustava.

*KRIVIČNO PRAVO

je vezano za ustavno pravo izričitim normama koje se naročito odnose na

kaznenu politiku i gonjenje (ustav SRJ iz 1992. u čl. 21, zabranjuje smrtnu kaznu). Krivično
zakonodavstvo, a time i krivično pravo, omeđeno je i uslovljeno ustavnim odredbama, odnosno
načelima ustavnog prava.
*Odnos sa granama

PRIVREDNOG PRAVA

, pa i građanskog prava je nešto posredniji, ali ustav i

ustavno pravo su izvor mnogih grana prava. Privredno pravo, pa i građansko pravo vezani su za UP i
teško je razgraničiti ove tri naučne discipline u odnosu na oblast društveno-ekonomskih odnosa. U
razgraničavanju treba se držati načela da su ustavne norme rukovodeće i najviše, a sve drugo iz
društveno-ekonomskih odnosa spada u područje privrednog i građanskog prava.

*JAVNO PRAVO –

uključujući unutrašnje i međunarodno vrlo je blisko ustavnom pravu. UP ima

bitnu ulogu u domenu unutrašnjeg javnog prava, naročito u dijelu koji se odnosi na državne institucije,
tj. političke i javne institucije uređene pravom.

*TEORIJA PRAVA i UP

su čvrsto povezani, tim više što je teorija prava nastala kada i država, a UP

je vezano za državu. Teorija prava izučava pravne norme kao posebnu kategoriju društvenih normi.

ODNOS VANPRAVNIH NAUČNIH DISCIPLINA I USTAVNOG PRAVA

UP i ustav u materijalnom smislu vezani su za neke vanpravne discipline, prije svega za:

POLITIČKE NAUKE

– s obzirom da je u UP ugrađeno veliko područje političkih i opštedruštvenih

odnosa i normi, opravdano se utvrđuje snažna povezanost političke i pravne nauke u okviru ustavnog
prava.
*

POLITIČKI SISTEMI

– UP i ustav obuhvataju temeljne norme političkog sistema, a politički

sistemi obuhvataju mnogo šire područje koje nije predmet ustavnog prava, tako da politički sistemi ne
mogu biti izvan sfere konkretnog ustava i ustavnog prava.

*SOCIOLOGIJU

– kao nauka proučava strukturu ljudskog društva i zakone njenog razvitka. Ona

pored ostalog proučava pravo, moral, običaje i dr. Dugo se sociologija razvijala u okviru filozofije pa u
tom kontektstu nije mogla zaobići ni UP. Običajna i moralna načela su u nekim zemljama izvor
ustavnog prava.

2 Predmet i metod nauke ustavnog prava

METOD je planski način rada kojim se dolazi do određenog cilja. Tumačenje (

egzegeza

–

tumačenje pravnih normi) je utvrđivanje suštine pravne norme tj. smisla. Uvijek se kod tumačenja
pravnih normi polazi od jezičkog tumačenja, potom slijedi logičko (od većeg ka manjem i od manjeg
ka većem, argumentum a contrario), sistematsko, ciljno (teleološko), usko i široko, analogija,...

Osnovni metod pravne nauke je

dogmatsko-pravni metod

– ovo je pravno logička metoda i

odvaja pravo od politike i društvenih i ekonomskih zbivanja. Bez obzira na svoju krutost i
normativnost, ova metoda je primjenjiva u pravu, a samim tim i u UP.

Komparativna (uporedna) metoda

, kao jedna među dominantnim metodama, koristi se i u

nauci ustavnog i drugih pravnih nauka. Primjenjuje se u svim oblastima gdje se ne može izvoditi
eksperiment, zato se kaže da je komparativna metoda u društvenim naukama zamjena za eksperiment.
Potiče još iz antičke Grčke. Da bi uporedna metoda dala željene rezultate bitno je da postoji
uporedivost pojava koje se upoređuju. Ustavno pravo i sistemi mogu se ovom metodom posmatrati na
dva načina: sinhrono, kada se upoređuju dva ili više istih ili sličnih ustavnih sistema, ili dijahrono,
kada se načelno upoređuju dva različita ustavna uređenja po vremenu i sadržaju.

- obični zakoni
- podzakonski opšti pravni akti
- poslovnici

II Osobeni

su oni izvori koji postoje u specifičnim, pojedinim državama:

- običaji
- odluke ustavnih sudova
- sudske presude (običnih sudova)

*USTAV -

je izvor svih grana prava. Ne mora uvijek da nosi taj naziv npr. Ustavni zakon ili u nekim

zemljama Ustavna povelja (nekad u SFRJ), Osnovni zakon (u Njemačkoj). On je najviši akt koji
reguliše čitav pravni sistem jedne zemlje i svi drugi opšti i pojedinačni akti moraju biti u skladu sa
njim. To je osnovni i glavni izvor UP. Tu spadaju i ustavni amandmani – dopune ustava.

U zemljama sa složenim državnim uređenjem ne postoji samo jedan ustav, ima ih više, tako da

u izvore ne spada samo ustav države nego i dr. državica, federacija, entiteta koji imaju pravo ustavnog
samoorganizovanja.

*MEĐUNARODNI UGOVORI

– ugovori su uglavnom nacionalni, ali postoje i međunarodni. Često

imaju nadzakonsku snagu, a u nekim zemljama imaju moć kao i sam ustav (npr. Holandija). Rijeđe se i
organizacija čitave zemlje reguliše međunarodnim ugovorom.

Samo oni međunarodni ugovori koji se odnose na ljudska prava su izvor UP!

Prava iz međunarodnih ugovora u Ustavu BiH su:
-
-
-
-
-

* EVROPSKI AKTI

- izvor su prava kod zemalja članica EU ukoliko regulišu materiju UP

*USTAVNI ZAKON

– ima tri značenja:

1) sinonimno, da su ustav = ustavni zakon;
2) da je on zakon za promjenu ustava (npr. Ustav iz 1946. godine u Jugoslaviji promjenjen je

Ustavnim zakonom iz 195. godine);

3) zakon koji se donosi nakon novog ustava i služi za sprovođenje novog ustava; utvrđuje se rok za

sprovođenje novog ustava, utvrđuje se rok za koji se stari zakoni trebaju uskladiti sa novim
ustavom.

*ORGANSKI ZAKONI

- mogu označiti dvije stvari koje se nekad spajaju, a nekad su razdvojene:

1) zakoni koji regulišu djelatnost, sastav, funkcionisanje, rad pojedinih državnih organa (npr. Zakon o

sudovima ili preciznije Zakon o Vladi, Zakon o Ustavnom sudu,...)

2) negdje znače da je riječ o zakonu koji se usvaja po težoj proceduri od ostalih zakona, a lakšoj od

procedure za usvajanje ustava.

KVORUM

- većina koja je potrebna za pravilan rad npr. parlamenta.

*OBIČNI ZAKONI

– usvajaju se po običnoj proceduri. →Da li su svi zakoni izvor UP? Samo

određeni zakoni, samo onda kada sadrže ustavne norme (koje regulišu npr. organizaciju vlasti...). To su
oni zakoni koji regulišu političke i društvene odnose u države, npr. Zakon o grbu, Zakon o izboru
skupštinskih poslanika, Izborni zakon, Zakon o političkim strankama, Zakon o lokalnoj samoupravi,
itd... Zakoni mogu biti izvori ustavnog prava bez obzira da li su donešeni na nivou državne ili
entitetske vlasti.

(Nema Zakona o ljudskom pravima →

ZAKON

- je volja većine u parlamentu, a ljudska prava i

slobode su proklamovana ustavom, garantuju se ustavom, ali se njihovo ostvarivanje reguliše
zakonom!)

*PODZAKONSKI OPŠTI PRAVNI AKTI

– obično se dijele prema njihovom donosiocu. Ali,

postoji i jedna kategorija koja ima različite donosioce, a ne mora uvijek da bude podzakonski opšti akt.
To su

*POSLOVNICI

oni akti koji regulišu unutrašnju organizaciju i način rada nekog organa. Za

UP je veoma bitan Poslovnik Skupštine (koji ne mora uvijek da bude podzakonski opšti akt).

Generalno poslovnici su podzakonski opšti akti

(poslovnik o radu Vlade).

- Podjela podzakonskih opštih akata prema donosiocu (donose ih izvršni organi, organi državne uprave
i političko-teritorijalnih jedinica):
a) uredbe (najbitniji podzakonski akt - donosilac je izvršna vlast),
b) statut
c) pravilnici
d) naredbe i
e) opšta rješenja.

*OBIČAJI -

su ustaljena pravila ponašanja, odn. jednoobrazno dugotrajno ponašanje o kojem postoji

svijest o njegovoj obaveznosti. Postoje dva načina priznavanja običaja:

ustavni organi upućuju na običaj;

ustavni organi uvrsti običaj u svoju praksu.
Običaj ne može biti u sukobu sa ustavom ili protivustavan.

*U Ujedinjenom Kraljevstvu (u Engleskoj) postoje

USTAVNE KONVENCIJE

- ustaljena pravila

ponašanja, ali ih ne prati svijest o obaveznosti, bez državno-pravne sankcije su, mada ih zbog
ustaljenosti, godinama niko ne krši (one su u svijesti o lijepom ponašanju i da bi se čitav sistem raspao
da nema takvog ponašanja). Primjer: novoizabrana vlada se ne "dira" prvih 100 dana. Pred sudom se
ne može pozivati na ustavnu konvenciju, npr. ustavna konvencija da šef države ne prisustvuje
sjednicama vlade.

*ODLUKE USTAVNIH SUDOVA

- izvor su samo u onim zemljama gdje postoje ustavni sudovi.

Ustavni sudovi vrše kontrolu ustavnosti i zakonitosti, tumače ustav vršenjem kontrole ustavnosti i
zakonitosti, a samim tim donose odluke koje su izvor UP →Kako? →Odluke ustavnih sudova su

opšte

obavezne.

Hans Kenzel: "Ustavni sudovi djeluju kao negativni zakonodavci."

*SUDSKE PRESUDE tj. odluke redovnih sudova -

nisu izvor ustavnog prava u kontinetalnom

pravu, ali jesu u anglo-saksonskom u SAD-u, i u Ujedinjemom Kraljevstvu ali na drugačiji način.
Postoji razlika između američkog i engleskog sistema po kome odluke redovnih sudova mogu biti
izvor prava.

U SAD-u postoji pisani ustav, nema Ustavnog suda, postoji Vrhovni sud koji ima pravo da

ocijeni ustavnost i zakonitost, ali to radi povodom

konkretnog spora

(kod ustavnih sudova nije tako -

tu se spor vodi po "apstraktnom sporu", neovisno od konkretnog slučaja). Tako sudske odluke
Vrhovnog suda SAD-a i federalnih država postaju izvori ustavnog prava. Iako su odluke navedenih
sudova pojedinačne, one su izvor ustavnog prava jer se njima stvara ustavno pravilo, odnosno piše se
ustav – imaju snagu precedenta, odn. obavezujuće su za ostale sudove.

U UK je stanje nešto drugačije, iz razloga što UK nema Ustavnog suda, niti pisanog ustava. U

Britaniji svi sudovi mogu riješavati pitanja koja zadiru u ustavnu oblast i ta su opštevažeća, iako su u
pitanju konkretne pojedinačne odluke, iako u pravilu to treba da rade viši sudovi, kao što je Vrhovni
sud pravosuđa. Dakle, ukoliko se rješava spor po pitanju ustavne materije onda su odluke redovnih
sudova u Engleskoj izvor UP.

4 Nastanak i pojam ustava

NASTANAK USTAVA

Ustav je sadržajan, složen i značajan dokument, iz čega proizlaze njegova bitna svojstva,

koja ga izdvajaju od drugih pravnih i političkih akata i dokumenata. Bizna svojstva ustava su:
1.

Ustav je odraz postojećeg tipa društva

- na društvenoj sceni se stalno nalaze dva tipa

društva: onaj koji je dominantan i onaj koji tek nastaje, pa ustav mora odražavati krucijalne
elemente tog tipa društva.

2. Ustav je akt države

– ustav mogu imati samo samostalne i suverene države, a sve ostalo je

surogat. Postoje primjeri da crkva donosi svoj ustav (za duhovnu sferu).

Ustav je najviši opšti pravni akt

- on stoji na vrhu hijerarhije pravnih akata i iz njega

proističu ostale grane prava. Svojstva ustava kao najvišeg opšteg pravnog akta obavezuju
zakonodavne i sve ostale koji imaju pravo donošenja opštih akata da ti akti moraju biti u
skladu sa ustavom.

ZAŠTO JE USTAV NAJVIŠI PRAVNI AKT? -

Zato što je donijet od posebnog

organa u posebnom postupku, donosioc i postupak određuju pravnu snagu ustava!

Ustav je osnovni zakon

– ustav je zakon jer se sastoji od opštih pravnih normi, ali po svim

drugim elementima on je iznad zakona. Odredbe ustava se rijetko neposredno primjenjuju
pošto se ustav sastoji uglavnom od načela i principa. Zato se na bazi ustavnih odredaba donose
provedbeni zakoni, koji ne smiju biti suprotni ustavnim određenjima.

Ustav je deklarativni akt

– većina ustava ne sadrži isključivo odredbe koje su primjenjive.

Ustav ne bi bio ustav kada bi njegove odredbe bile u izvedbenoj formi, već su one najčešće
deklarativne. Svi ustavi nastali u uslovima smjene vlasti u osnovi su deklarativni. Njima
prethode državnopolitički akti (razne deklaracije i rezolucije) koji u osnovi postaju ustavna
materija (Deklaracija o nezavisnosti, Deklaracija o pravima i slobodama čovjeka i građanina,
Deklaracija Drugog zasjedanja AVNOJ-a, Deklaracija o proglašenju Republike Srpske itd.).

Ustav je ideološko-politički dokument

– nema ni jednog ustava koji manje ili više ne sadrži

ideološko-političke elemente. Analizom svakog ustava, čak i onog koji se sastoji isključivo od
pravnih normi, koji je, spolja sudeći, ideološki maksimalno neutralan, doći će se do zaključka
o ideologiji koju on, makar prećutno, zastupa. Uticaji vladajuće ideologije snažno su uticali na
ustavna rješenja u svim istorijskim razdobljima (liberalizam, fašizam, komunizam).

Ustav je akt stabilizacije i ograničenja vlasti

– svi ustavi imaju i imali su dva osnovna

zadatka. Prvo, da se ustavom učvrsti poredak (uređenje) koji odgovara nosiocima političke
vlasti (stabilizacija) i time ovo svojstvo pomaže vladajućoj klasi. Paralelno sa tim stoji drugi
zadatak ili svojstvo ustava, koje je u funciji građana i svih onih koji žele ograničenje postojeće
vlasti i ostvarenje svojih prava i sloboda. Svojstvo ustava kao akta stabilizacije i akta
ograničenja ima naizgled dva suprotna zadatka. Međutim, njihovim funkcionisanjem ostvaruje
se harmoničan poredak.

Ustav je akt statike i dinamike

– ovo svojstvo ustava, na prvi pogled, vrlo je slično

prethodnom (stabilizacija i ograničenje). Ustav je statičan utoliko što utvrđuje neka pravila
koja su aktuelna i bitna u času njegovog donošenja, a koja, ako ustav potraje duže, postaju
prevaziđena. Osim takvih, postoje i norme koje su od vitalnog interesa i koje se vrlo teško ili
nikako ne mogu mijenjati, tj. koje traže zadržavanje nekog stanja ili odnosa onakvih kakvi su.
Na   drugoj   strani,   dinamika   ustava   ogleda   se   u   njegovoj   fleksibilnosti   i   programskom
karakteru,   pri   čemu   ustav   ima   i   takve   norme   kojima   se   otvara   mogućnost   stvaranja   i
prihvatanja novih odnosa, stanja, procesa i sl. To je svojstvo demokratskih i stablinih ustava.
To može imati i negativne posljedice jer koristeći programske i dinamičke odredbe ustava
odgovarajući   subjekti   stvaraju   sistem   u   sistemu,   tj.   nešto   drugačije   od   onoga   što   je
ustavotvorac imao u vidu. Takav programsko-dinamički bio je Ustav SFRJ iz 1974.

Ustav je mjerilo nivoa demokratije

– osnovna svrha ustava prvobitno je bila zaštita prava i