UVOD U GRA
ĐANSKO I STVARNO PRAVO
Pojam građanskog prava
Naziv „građansko pravo“ je nastao prevodom latinskih reči
ius civile
, koje je važilo samo
za rimske građane – cives, a ne za strance – peregrine.
Danas građansko pravo predstavlja porodicu ili familiju više grana prava u koju spadaju:
opšti deo građanskog prava, stvarno pravo, nasledno pravo, porodično pravo i obligaciono
pravo, koje su zasnovane na sličnim načelima.
U širem smislu, građansko pravo obuhvata i novorazvijena prava, kao što su trgovinsko,
intelektualno, radno pravo i dr.
Sinonimi za građansko pravo su
:
civilno pravo
(ius civile),
imovinsko pravo
(pretežno
reguliše imovinske odnose),
privatno pravo
(spada u oblast privatnog prava).
Izrazi privatno, građansko, imovinsko i civilno pravo upotrebljavaju se u evropskom
kontinentalnom pravu. Oni su nepoznati u jednom broju afričkih prava, hindu pravu i
šerijatskom pravu. U anglosaksonskom pravu ovi izrazi imaju drugačije značenje. Na
engleskom jeziku civilno pravo (civil law) prvenstveno znači „moderno rimsko pravo“ za
razliku od opšteg prava (common law), koje postoji u engleskom govornom području u
svetu.
Francuzi i Nemci o modernom rimskom pravu govore kao o „opštem pravu“.
Sistematika građanskog prava
U pravnoj književnosti i zakonodavstvu zemalja koje su prihvatile rimsku pravnu tradiciju
ističu se
tri glavne sistematike građanskog prava
:
1. Instituciona
2. Jusnaturalistička
3. Pandektistička
1
1.
Instituciona sistematika građanskog prava
– građansko pravo je prema ovoj
sistematici razvrstano na:
LICA
,
STVARI
i
TUŽBE
. Ova sistematika je nastala još
u rimskom pravu, a naziv je dobila po Gajevom udžbeniku „Institucije“, napisanom
u 2. veku n.e. Iz Gajevih „Institucija“ ova sistematika je preuzeta u Justinijanove
„Institucije“ , a vladala je od 2. do 19. veka. Pod uticajem ove sistematike napisani
su Francuski, Austrijski, Srpski građanski zakonik (1844. god.) i niz drugih
zakonika.
2.
Jusnaturalistička sistematika građanskog prava
– po ovoj sistematici sve pravne
norme i instituti se razvrstavaju od užih ka širim celinama, tj. od prava koje se
odnosi na pojedinca (tu spadaju statusno, stvarno i obligaciono pravo), pa do prava
koje se odnosi na društvo (tu spadaju bračno i porodično pravo). Ova sistematika
nije imala veliki praktični značaj, a po njoj je napisan
Pruski zakonik
iz 1794.
godine.
3.
Pandektistička
sistematika građanskog prava
– ova sistematika deli građansko
pravo na: opšti deo, stvarno pravo, obligaciono pravo, porodično i nasledno pravo.
Opšti deo
– obuhvata građanskopravne norme, kojima su regulisana pitanja od
značaja za više grana građanskog prava.
Stvarno pravo
– reguliše odnose koji nastaju u vezi sa zasnivanjem i vršenjem
vlasti na stvari.
Obligaciono pravo
– reguliše dužničko – poverilačke odnose, koji nastaju na
osnovu: ugovora, prouzrokovanja štete drugom, sticanja bez osnova, poslodavstva
bez naloga i jednostrane izjave volje.
Porodično pravo
– reguliše porodične i srodničke odnose: bračno pravo,
roditeljsko pravo i starateljstvo.
Nasledno pravo
– reguliše nasleđivanje, odnosno prelaz imovine umrlog lica na
naslednike.
Pandektističku sistematiku je konačno uobličio Savinji u 19. veku, a ona je
prihvaćena i u našem pravnom sistemu. Po ovoj sistematici napisan je Nemački i
Švajcarski građanski zakonik, kao i niz drugih zakonika, koji su nastali pod
njihovim uticajem.
2
-
za strance u
pogledu sticanja prava svojine
na nepokretnostima (ako obavljaju
delatnost u Srbiji, ako su im nepokretnosti potrebne za obavljanje te delatnosti i postoji
uzajamnost, tj. reciprocitet);
-
za strance u
pogledu nasleđivanja
(imaju isti nasledni položaj kao i domaći državljani,
ako međunarodnim ugovorom nije drugačije određeno).
3. Načelo prenosivosti imov
inskih prava
Po pravilu, imovinska prava su prenosiva, s obzirom da nisu vezana za ličnost.
Zato titular ili vlasnik nekog prava može to pravo svojom voljom preneti na
drugo lice ili ga ustupiti.
Neka imovinska prava su neprenosiva. Tu spadaju:
-
plodouživanje (ususfructus)
– neprenosivo je jer je vezano za ličnost (traje do smrti
plodouživaoca, ako pre toga nije prestalo na način određen ugovorom ili zakonom);
-
zakonsko izdržavanje
– neprenosivo je zato što je vezano za određeno lice (npr.
između bračnih drugova, roditelja i dece i drugih srodnika);
-
pravo na naknadu štete u vidu novčane rente usled smrti bliskog lica ili usled
povrede tela ili oštećenja zdravlja (materijalna šteta)
– samo dospeli iznosi ove
naknade štete mogu se prenositi na drugo lice, ako je iznos određen pisanom
sporazumom strana ili pravosnažnom sudskom odlukom. U razvijenim antičkim i
srednjevekovnim državama imovina je čvrsto vezivana za fizičko lice, pa je dužnik
odgovarao ne samo svojom imovinom, već ako nema imovine i svojom ličnošću (to je
personalna egzekucija
). Izvršenje na ličnosti dužnika je napušteno u 19. veku i
zamenjeno izvršenjem na imovini dužnika (to je
realna egzekucija
).
4. Načelo imovinske sankcije (realna egzekucija)
Imovinska sankcija označava odgovornost subjekta za neispunjenje obaveze (ona
pogađa imovinu odgovornog lica). Imovinska sankcija je nastala tek u savremenoj
civilizaciji, tj. sve do 19. veka sankcija zbog neispunjenja obaveze dužnika sprovodila
se na njegovoj ličnosti.
Zakonom su određeni delovi imovine dužnika, koji ne mogu biti predmet izvršenja, u
cilju elementarne zaštite dužnika i njegove porodice.
5.Načelo zaštite na privatni zahtev
4
Iz načela autonomije volje prozilazi i načelo pružanja zaštite na privatni zahtev titulara
tog prava. Zaštita imovinskog prava najčešće se ostvaruje u sudskom, parničnom i
vanparničnom postupku.
Izuzetno, postupak zaštite pred sudom se pokreće i po službenoj dužnosti (npr. organ
starateljstva za izdržavanje maloletnog deteta, postupak raspravljanja zaostavštine itd.).
6.
Načelo o dispozitivnosti normi
Većina normi imovinskog prava su dispozitivnog karaktera, što znači da ih strane u
konkretnom pravnom odnosu mogu menjati svojom voljom. Ovo načelo je najviše
zastupljeno u obligacionom pravu.
Postoje odstupanja, tako da su neke norme imperativne prirode. Npr. član 364 ZOO
propisuje da se pravnim poslom ne može odrediti duže ili kraće vreme zastarelosti, od
onog predviđenog zakonom. Takođe, za zaključenje ugovora o prometu nepokretnosti,
određena je posebna zakonska forma, kao bitan uslov za njegovu punovažnost.
Izvori građanskog prava
Izraz
„izvor prava“
najčešće se upotrebljava u dva osnovna značenja:
-
u
materijalnom smislu
(podrazumeva se uzrok, odnosi i događaji koji stvaraju pravo);
-
u
formalnom smislu
(podrazumevaju se oblici, odnosno pravni akti u kojima se pravo
ispoljava).
1. Ustav kao izvor građanskog prava
Ustav je najviši pravni akt svake zemlje. Ustavne norme daju opšti okvir
za regulisanje građanskopravne materije. One garantuju pojedina
građanska prava, određuju uslove pod kojima se ta prava mogu
ograničiti i jemče pravo na građanskopravnu zaštitu.
Na primer, za stvarno pravo su relevantne ustavne norme, kojima se
garantuje pravo svojine, za nasledno pravo su značajne odredbe, kojima
se jemči pravo nasleđivanja itd.
5
Ovaj zakonik je u oblasti naslednog i porodičnog prava preuzeo srpska običajna prava
– npr. u porodičnom pravu se priznaje samo crkveni brak, a udata žena je delimično
poslovno sposobna i samo izuzetno je mogla da nasledi muža (ako iza njega nema
naslednika ni iz 10. naslednog kolena);
-
Opšti imovinski zakonik za Crnu Goru iz 1888.
– Valtazar Bogišić je posle
proučavanja obimne prikupljene građe ocenio da nisu sazreli uslovi da se u Crnoj Gori
kodifikuje celokupno građansko pravo, već samo imovinsko, koje bi obuhvatalo
stvarno i obligaciono pravo. Ovaj zakonik je preveden na pet jezika, a u pravnoj nauci
je ocenjen kao remek delo pravnog zakonodavstva.
U našem važećem pravu, građansko pravo nije kodifikovano, već je materija
regulisana većim brojem propisa, tj. postoji tzv. parcijalna kodifikacija. Po
pravilu, svaka grana građanskog prava je pokrivena jednim osnovnim tzv.
sistemskim zakonom i većim brojem pratećih zakona:
-
Oblast stvarnog prava
– Zakon o osnovama svojinsko pravnih odnosa iz 1980. godine
(izmene i dopune 1990. i 1996. godine);
-
Oblast obligacionog prava
– Zakon o obligacionim odnosima iz 1978. godine (izmene
i dopune 1985, 1989 i 1993. godine);
-
Oblast nasle
dnog prava
– Zakon o nasleđivanju iz 1995. godine;
-
Oblast porodičnog prava
– Porodični zakon iz 2005. godine.
Ratifikovani međunarodni ugovori kao izvor građanskog prava
To su sporazumi, koje u pisanom obliku zaključuje država sa jednom ili više zemalja,
odnosno sa jednom ili više međunarodnih organizacija.
Međunarodne ugovore zaključuje Vlada, koja ih zatim podnosi Narodnoj skupštini na
potvrđivanje (Zakon o ratifikaciji). Ovi ugovori moraju biti u skladu sa Ustavom.
Podzakonski akti kao izvor građanskog prava
7
