UVOD U KRIMINALISTIČKU ANALITIKU – ZBIRKA TEKSTOVA ZA PRIPREMANJE
DELA ISPITA IZ PREDMETA KRIMINALISTIČKA ANALITIKA
1. Pojam i podela kriminalističke analitike
Kriminalistička analitika se može definisati kao disciplina unutar područja kriminalistike i
javne bezbednosti koja ima za cilj prikupljanje i analizu podataka usmerenih ka donošenju
odluka u suprotstavljanju kriminalitetu i drugim devijantnim pojavama.
Kriminalistički analitičari moraju posedovati široka naučna i stručna znanja kako bi
delotvorno mogli da primenjuju analitičke tehnike. U SAD i Evropi već duži niz godina se
ovoj disciplini kriminalistike i njenoj primeni u sferi bezbednosti pridaje značajna pažnja.
Raduje činjenica da se i kod nas u organizacionom ali i sadržinskom smislu u sferi
unutrašnjih poslova počelo sa razvijenom primenom analitičkih tehnika prvenstveno u
suprotstavljanju kriminalitetu.
Prema jednoj od podela koju ćemo usvojiti mogu se razlikovati četiri područja
kriminalističke analitike:
- administrativna analitika, koja podrazumeva studiju policijske delotvornosti i uspešnosti,
- strateška analitika, koja podrazumeva sveobuhvatnu identifikaciju, procenu, analizu i
razjašnjavanje nespecifičnih kriminalističkih problema (tzv. izučavanje trendova
kriminaliteta),
- taktička analitika, koja podrazumeva sveobuhvatnu identifikaciju, procenu, analizu i
razjašnjavanje specifičnih kriminalističkih problema (kriminalni događaji, pojavni oblici
krivičnih dela, serijska krivična dela, itd.),
- operativna analitika, koja podrazumeva studiju i podršku specifičnim i konkretnim
policijskim aktivnostima u identifikaciji, proceni, analizi i razjašnjavanju specifičnih
kriminalističkih problema(cilj je otkriti svaki konkretan kriminalistički problem što je pre
moguće kako bi se odlučno i delotvorno poboljšala javna bezbednost kroz određenu
policijsku aktivnost.
U svetu se veštine taktičkog kriminalističkog analitičara najviše koriste u policijskoj službi
ali se analitičari pojavljuju kao deo timova i u drugim bezbednosnim službama.
2. RAZUMEVANJE KRIMINALNOG PONAŠANJA KAO NEOPHODNOST U POSTUPCIMA
KRIMINALISTIČKOG ANALITIČARA
Policijska taktička delatnost, pre svega, utemeljena je na prihvatanju nekog oblika
kriminološke teorije. Bez razumevanja činjenice zašto neko vrši krivična dela ne mogu se
razviti delotvorni odgovori na probleme kriminaliteta. Sa stanovišta kriminalističkog
analitičara razumevanjem kriminalnog ponašanja i motivacije učinilaca krivičnih dela
osigurava se pomoć u određivanju potencijalnih žrtava, ugroženih područja i odabiru
strategije delovanja.
Nekoliko kriminoloških teorija ključno je za razumevanje kriminalnog ponašanja i za
delatnost kriminalističke analiteke svuda i na svakom mestu. To su sledeće teorije:
- teorija rutinskih aktivnosti, koja krivično delo shvata kao skup tri elementa u vremenu i
prostoru i to: motivisanog učinioca, pogodne mete i izostanka odgovarajuće zaštite,
- teorija kriminalističkog uzorka, koja se fokusira na spajanje elemenata koje čine krivično
delo sa naglaskom na način na koji učinilac odabire pogodnu metu. Naime, kod odabira
žrtve u određenom prostoru i vremenu na učinioca utiče neki oblik motivacijske želje koji
se temelji na mentalnom obrascu ponašanja učinioca krivičnog dela. Ti obrasci ponašanja
pomažu u stvaranju strategija kriminalističke prevencije kao i strategija za vođenje
kriminalističkog istraživanja,
- teorija racionalnog izbora, po kojoj učinilackrivičnog dela razmišlja kroz prizmu
potencijalne cene odnosno dobiti, kao rezultata izvršenja krivičnog dela. Naime,
racionalnim izborom između dobiti i gubitka činjenjem krivičnog dela učinioci se odlučuju
hoće li izvršiti krivično delo ili neće. Sa stanovišta kriminalističke analitike ova teorija se
često koristi kao pomoć u objašnjavanju načina na koji učinilac bira žrtve, odabira mesto
izvršenja dela ili druge elemente povezane sa izborom mete s ciljem stvaranja
odgovarajuće strategije.
U praksi rada kriminalističkih analitičara naročito je važan pristup i razumevanje krivičnih
dela iz oblasti opšteg kriminaliteta. Zato će se u narednim razmatranjima pratiti naročito
pristup ovoj oblasti kriminaliteta.
STRATEŠKO ANALITIČKI PRISTUP ANALIZI KRIVIČNIH DELA
OPŠTEG KRIMINALITETA – TEORIJSKA RAZMATRANJA
krivična dela protiv ustavnog uređenja i bezbednosti SRJ u saveznom
krivičnom zakonu (politički kriminalitet), ili da nisu krivična dela protiv
životne sredine (ekološki kriminalitet).
Ipak, kako je već napred rečeno, pokušaćemo pozitivno da odredimo
pojam opšteg kriminaliteta koristeći pritom karakteristike njegovog
ispoljavanja.
Opšti kriminalitet obuhvata najveći broj krivičnih dela i jedna od
njegovih osnovnih karakteristika jeste masovnost. Veliki je broj izvršenih
krivičnih dela opšteg kriminaliteta sa poznatim i nepoznatim učiniocima i
on je najzastupljeniji u strukturi kriminaliteta. Među svim krivičnim delima
opšteg kriminaliteta u Republici Srbiji, više od dve trećine čine imovinska
krivična dela, a potom sva krivična dela protiv bezbednosti saobraćaja i
krvni delikti.
Sledeća karakteristika ovog kriminaliteta jeste da je u vreme izvršenja
krivičnog dela ono najčešće poznato, a učinilac nepoznat. Sasvim je
mali broj krivičnih dela opšteg kriminaliteta koja u vreme izvršenja nisu
poznata, odnosno mali je broj učinilaca koji su u vreme izvršenja
krivičnog dela poznati. Preme nekim ranijim analizima evidentiranih
krivičnih dela opšteg kriminaliteta u Republici Srbiji, dolazi se do
zaključka da je veliki broj krivičnih dela sa nepoznatim učiniocem – više
od 60%, a procenat njihovog rasvetljavanja kreće se od 50 – 60%.
1
Iako je "tamna brojka" najčešće pominjana kod krivičnih dela
privrednog kriminaliteta, ona postoji i kod opšteg kriminaliteta – kod
krivičnih dela kao što su: silovanje, prevara, vanbračni život sa
maloletnim licem, ucena, nedozvoljen prekid trudnoće i drugo.
1
Др Мићо Бошковић, Криминалистика методика 1, Београд, Полицијска академија, 1995., стр. 35
Prema navedenim karakteristikama mogli bismo definisati opšti
kriminalitet kao onaj deo kriminaliteta u koji spadaju krivična dela koja po
svojoj masovnosti, organizovanosti i profesionalnosti u izvršenju,
postojanju "tamne brojke" i drugim specifičnostima predstavljaju
najzastupljenija dela u strukturi kriminaliteta.
2. POJAM I PLANIRANJE OPERATIVNOG RADA U OTKRIVANJU I
RAZJAŠNJAVANJU KRIVIČNIH DELA OPŠTEG KRIMINALITETA
Iako sadržaj ove rasprave upućuje na to da će se problemu opšteg
kriminaliteta prići sa strateško-analitičkog stanovišta, preka je potreba da
se bar u kratkim crtama naznači pojam operativnog rada policije na
otrivanju krivičnih dela i učinilaca opšteg kriminaliteta. Ovo stoga, što
strateško-analitički prilaz problematici opšteg kriminaliteta treba da rezultira
konkretnim smernicama koje bi predstavljale početnu osnovu za svaku
operativnu delatnost usmerenu u pravcu otkrivanja i razjašnjavanja
konkretnog kriminalnog događaja.
Kada se razmatraju i analiziraju definicije operativnog rada i teorije
operativnog rada stranih autora, sa aspekta naše praktične primene i
njihovog pravnog osnova, moraju se uzeti u obzir naši propisi, kako
Zakonik o krivičnom postupku i Zakon o unutrašnjim poslovima, tako i
odgovarajući podzakonski propisi koji regulišu primenu određenih radnji i
СТРАТЕШКО-АНАЛИТИЧКИ
ПРИСТУП
ОПШТЕМ
ОПЕРАТИВНИ РАД НА
ОТКРИВАЊУ КРИВИЧНИХ
ДЕЛА И
УЧИНИЛАЦА
Planiranje operativnog rada je kontinuiran proces u kojem se
rasvetljavaju određena krivična dela, planiraju i preduzimaju adekvatne
kriminalističko-taktičke, tehničke i operativne radnje i mere i istražne radnje
i prikupljaju činjenice, vrši njihova analiza, vrednovanje i ocena, na osnovu
čega se postavljaju i proveravaju određene verzije. Planiranje i sprovođenje
svih kriminalsitičkih radnji i mera u pretkrivičnom postupku vrši se kroz
kriminalsitičku kontrolu i kriminalističku obradu, osim kriminalističko-
operativnih radnji i mera koje ulaze u pojam operativnog rada i koje se
sprovode kroz operativnu kontrolu i operativnu obradu.
Plan nije nešto statično i nepromenljivo, već je, kao i sam proces rada
na rasvetljavanju krivičnih dela, dinamičan i živ. Tokom realizacije plan
mora da trpi ispravke, da se modifikuje i prilagođava novonastalim
situacijama. Pri tom, metode analiziranja, programiranja i planiranja moraju
da obezbede potrebnu tačnost, preciznost, brzinu, efikasnost i dr., kako ne
bi dolazilo do zastajanja i smanjenja efikasnosti funkcionisanja.
Postojeće i buduće baze podataka o krivičnim delima i sistemi tipa
Modus operandi sistem, AFIS sistem, WAFFIS sistem i ostali moraju biti
praćeni snažnom strateško-analitičkom komponentom kako bi u svakom
trenutku podaci koje oni pružaju bili adekvatno upotrebljeni u planiranju
operativnog rada.
3. STATISTIČKI PODACI O KRIMINALITETU I NJIHOVA
UPOTREBA
