Strana
| 1
“A man who has committed a mistake and
doesn’t correct it is committing another mistake.”
Confucius (551-479 BC)
(http://thinkexist.com/quotation/a_man_who_has_committed_a_mistake_and_doesn-t/10493.html)
UVOD U ODGOVORNO VOĐENJE ISTRAŽIVANJA
Veliko zadovoljsto shvatanja prirode je jedna
od sila koja drži istraživače vezane za njihove
laboratorijske stoleve, tera ih kroz guste i vlažne
džungle ili da prate zamršene konce složenog
teoretskog
problema.
Posmatranje
ili
objašnjavanje nečega što niko ranije nije
posmatrao ili objašnjavao, lična je pobeda, čime se
stekne i zaslužuje individualno priznanje. To je isto
i kolektivno dostignuće, jer za učenje nečeg novog
“pronalazač” dodaje i doprinosi opštem znanju u
nauci.
Naučno istraživanje nudi puno zadovoljstva
pored veselja zbog otkrića. Istraživači pokušaju da
odgovore na neka od najosnovnijih pitanja koje
čovek može da postavi u vezi prirode. Njihov rad
može da ima direkten i trenutni uticaj na živote
ljudi na planeti. Oni su članovi jedne zajednice koja
se karekteriše radoznalošću, saradnjom i
intelektualnom strogošću.
Međutim, nagrade u nauci se ne stiču lako. Na
granicama istraživanja, novo znanje je neuhvatljivo
i teško je steći. Istraživači su često pod velikim
ličnim i profesionalnim pritiscima. Oni moraju
napraviti teške odluke o tome kako da dizajniraju
ispitivanja, kako da predstave svoje rezultate i
kako da uzajamno deluju sa kolegama. Neuspeh u
donošenju prave odluke može dovesti do gubljenja
vremena i sredstava, usporenja progresa znanja,
čak i do potkopavanja profesionalnog i ličnog
poverenja.
Skroz mnoge vekove, naučnici su razvili
profesionalne
standarde
dizajnirane
da
poboljšavaju napredak nauke i da izbegnu ili da
svedu na minimum teškoće u istraživanju. Mada
ovi standardi retko su izraženi u formalnim
kodovima, oni i pored toga uspostavljaju široko
prihvaćene načine rada u istraživanjima i u
ophođenju sa ostalima. Istraživači očekuju da će se
njihove kolege držati za te standarde i da će ih i
unapređivati. Oni koji prekrše ove standarde
izgubiće svoje kolege i čak mogu da unište i svoje
karijere.
Istraživači imju tri grupe dužnosti koje
motivišu njihovu privrženost profesionalnim
standardima.
Prvo,
istraživači imaju obavezu da poštuju
poverenje koje njihove kolege ulažu u njih
.
Nauka je
kumulativni podvig (kumulativno dostignuće) u
kome se novo istraživanje gradi na ranijim
rezultatima. Ako su rezultati istraživanja netačni,
drugi istraživači će gubiti vreme i sredstva
pokušavajući da ponove ili proširuju te rezultate.
Neodgovorni postupci mogu ometati dotično polje
istraživanja ili slati ga u pogrešnom pravcu, tako
da napredak u tom polju može da se uspori. U ovo
poverenje je ugrađeno i odgovornost istraživača da
savetuju sledeću generaciju koja će svoj rad graditi
na sadašnjim naučnim otkrićima.
Drugo,
istraživači imaju obaveze i prema sebi
.
Neodgovorno izvođenje istraživanja može da
onemogući postizanje cilja, bez obzira da li je cilj
sticanje naučnog stepena (zvanja), obnova
stipendije, sticanje položaja, ili održavanje
reputacije kao produktivnog i poštenog istraživača.
Privrženost profesionalnim standardima gradi
lični integritet u naučnoj karijeri.
Treće, pošto naučni rezultati znatno utiču na
društvo,
istraživači imaju dužnost da deluju na
način koji služi društvu
. Neki naučni rezultati
direktno utiču na zdravlje i dobrobit pojedinaca,
kao u kliničnim ili toksikološkim ispitivanjima.
Nauku koriste i oni koji formiraju politiku, a i
glasači da mogu da donose naučno zasnovane
odluke u vezi bitnih problema kao što su klimatske
Strana
| 2
promene, izučavanje bazičnih ćelija i ublažavanje
prirodnih rizika (zemljotresi, vulkani itd.). Poreski
dinari pune fondove za stipendije i novčanu pomoć
koje pomažu mnoga istraživanja. Čak i ako naučni
rezultati nemaju trenutnu primenu—kao kada
istraživanje otkrije neku novu informaciju o
univerzumu ili osnovnom gradivnom delu
materije—novo znanje izaziva naše čuđenje i
popločava put budućem napretku.
Razmatrajući
sve
navedene
obaveze
(dužnosti)—prema drugim istraživačima, prema
sebi i prema javnosti—verovatnije je da će
istraživač doneti odgovorne odluke. Kada
istraživači početnici uče ove obaveze i standarde
nauke, neophodno je savetovanje i mentorstvo
iskusnijeg naučnika.
SAVETOVANJE I MENTORSTVO
Svi
istraživači
su
imali
savetodavca
(savetnika); mnogi su srećni da imaju isto i
stečenog
mentora.
Savetodavac
nadgleda
izvođenje
(obavljanje)
istraživanja,
nudeći
savetovanje i savete u vezi stvari vezanih za
istraživanje. Mentor—koji isto može da bude i
savetodavac—ima lično kao i profesionalno
interesovanje u napretku istraživanja. Mentor
može da predloži jedan produktivni pravac
istraživanja, da ponudi ohrabrenje tokom teškog
perioda, da pomaže istraživaču početniku da
dobije priznanje za završen rad, da organizuje
sastanak koji vodi do poslovne ponude, i da nudi
kontinuirano
savetovanje
tokom
karijere
istraživača. Mnogi uspešni naučnici mogu
“pokazati“ na svoje mentore koji su im pomogli u
njihovom uspehu.
Istraživači kojima je potreban mentor imaju
mnoge opcije. Kolege i asistenti istraživači, i
osoblje za podršku mogu služiti kao mentori.
Doduše, korisno je izgraditi raznovrsnu zajednicu
mentora, pošto obično nijedan mentor ne poseduje
svu ekspertizu, obrazovanje i vreme da zadovolji
sve potrebe “štićenika”(eng. mentee—onaj koji ima
mentora).
Mentori i sami mogu imati značajne koristi od
mentorstva koje pružaju. Preko mentorstva,
istraživači mogu se sresti sa novim idejama, mogu
da izgrade jak istraživački program i mrežu
saradnika, i mogu osvojiti prijateljstvo i poštovanje
istraživača početnika. Mentorstvo neguje socijalno
jedinstvo u nauci što održava profesiju jakom, i
svaki istraživač u različitim fazama svoje karijere
treba da dela kao mentor drugima.
Savetodavaoci i mentori često imaju značajan
uticaj na živote istraživača početnika, prema tome
moraju biti pažljivi da ne zloupotrebe svoj
autoritet. Odnos između savetodavaoca ili mentora
i “štićenika” (eng. advisee—onaj koji ima
savetodavaoca; eng. mentee—onaj koji ima
mentora) može da bude složen, i sukobi mogu se
pojaviti zbog raspodele zasluge, zbog običaja
publikovanja, ili zbog odgovarajuće podele
odgovornosti. Glavna uloga savetodavaoca ili
mentora je da pomaže kretanje istraživača duž
produktivne
i
uspešne
putanje
karijere.
Održavanjem i modeliranjem visokog standarda
ponašanja, savetodavaoci i mentori stiču moralni
autoritet da zahtevaju to isto i od drugih.
Istraživači početnici isto imaju odgovornosti
(zaduženja) prema svojim savetodavaocima i
mentorima. Oni treba da razviju jasna očekivanja
od savetodavaoca i mentora što se tiče dostupnosti
i vremena sastanaka. Isto, istraživači početnici
imaju obavezu da traže mentore i da rade sa njima,
umesto da očekuju da će potencijalni mentori
tražiti njih (mada potencijalni mentori često
preuzimaju inicijativu u uspostavljanju ovih veza).
Odmah dostupno uputstvo sa očekivanjima
savetodavaoca, mentora i “štićenika” (advisees,
mentees)—dostupno
preko
pojedinačnih
istraživačkih grupa ili preko institucije—može da
definiše uslove ovih odnosa. Kao i u svim ljudskim
odnosima, ni ovde ne može da bude garancija za
kompatibilnost (podudarnost), ali obe strane treba
da deluju profesionalno, i instutucije treba da
promovišu dobro savetodavanje i mentorstvo
nagrađivanjem pojedinaca koji ispoljavaju ove
veštine i sa ponudom treninga kako postati bolji
savetodavac i mentor.
OBRADA PODATAKA
Da bi sproveli istraživanje odgovorno,
studenti, a naročito diplomirani studenti treba da
shvate kako da ispravno obrađuju podatke. U
2002. godini urednici časopisa Journal of Cell
Biology počeli su da testiraju ilustracije u svim
prihvaćenim rukopisima da bi utvrdili da li su one
bile izmenjene na način koji krši pravila časopisa.
Oko ¼ radova je sadržala ilustracije koje su
pokazale
znake
neprimerene
manipulacije.
Urednici su tražili originalne podatke za te radove,
upoređivali originalne podatke sa poslatim
ilustracijama i zahtevali su da ilustracije budu
prepraljene u skladu sa uputstvima. U oko 1%
