1. POJAM I PREDMET PRAVNIH NAUKA
Teorija države i prava kao apstraktno-pravna nauka,
zauzima posebno mesto u sistematizaciji pravnih nauka.
Da bi pravilno odredili pojam i vrste pravnih nauka,
najpre treba da odredimo šta je to nauka, a šta pravna nauka?
NAUKA predstavlja sistematizovan i argumentovan skup znanja o objektivnoj stvarnosti do kojih se došlo u
određenom istorijskom razdoblju primenom odgovarajućih metoda.
Nauku određuje jedinstvo tri komponente:
1.
predmet (šta)
2.
metod (kako)
3.
i sadržine
Bliže određenje nauke izražavamo kroz sledeće karakteristike.
To su:
1. naučna predmetnost
2. metodološka određenost
3. unutrašnja kompetentnost tj. sistematičnost
4. jezičku komunikabilnost
(Sve što se u nauci tvrdi mora biti izraženo jezičkim izrazima čije je značenje jasno, precizno i društveno razumljivo.)
5. naučnu predvidljivost
6. skadnost i lepotu
PRAVNA NAUKA predstavlja sisitematizovan i argumentovan skup znanja koja su uobličena u pravu i
državi u određenom istorijskom razdoblju.
Pravo se može shvatiti i izučavati pre svega sa državom, obzirom da je država s pravom tesno i nerazdvojno
povezana, u okviru teorije države i prava, izučava se i država.
PISCI koji podržavaju teoriju da je nauka o pravu (pravna nauka) moguća predlažu različite podele tj.
klasifikacije. Oni pravne nauke najčešće dele na dve velike grupe:
1. konkretnopravne nauke
, ili posebne, specijalne
2. apstraktnopravne nauke
, ili opšte pravne nauke
1.
Konkretnopravne nauke
(posebne i specijalne),
imaju za predmet svog proučavanja jedno konkretno pravo i konkretnu državu,
odnosno pojedino pravo i pojedinu državu.
Postoji i druga podela konkretnopravnih nauka na:
a.
istorijskopravne nauke
koje izučavaju bivšu, nekada postojeću državu i bivše važeće pravo
(rimsko pravo, feudalno pravo)
b.
pozitivnopravne nauke
koje izučavaju postojeću državu i postojeće važeće pravo (krivično, upravno i porodično pravo)
2.
Apstraktnopravne nauke
(opšte pravne nauke),
izučavaju državu i pravo uopšte (teorija države i prava, filozofija prava)
Razvoj države, prava i pravnih nauka u poslednjem veku uslovio je dva komplementarna procesa:
1. proces specijalizacije, koji izazivaju sve veći broj novih, posebnih pravnih nauka
2. sve veću povezanost koja se manifestuje u integraciji pravnih saznanja
2. PREDMET TEORIJE DRŽAVE I PRAVA
Iako ima različitih (za/protiv) stavova o pitanju potrebe za jedinstvenom naukom o državi i pravu,
svakako da ćemo reći da
ima
osnova za zajedničku, jedinstvenu, opštu nauku o pravu i državi
– teoriju države i prava.
Ovakav stav osnovu nalazi u činjenici da su država i pravo dve tesno povezane pojave koje čine
jedinstvo, te ih, zato, i treba izučavati zajedno.
Bez države se ne mogu naučno proučavati niti odrediti pojmovi pravne norme, pravnog sistema,
primene prava itd.
Država i pravo su uzajamno povezane društvene pojave – bez države nema prava i obrnuto.
Naravno, pravo je tesno povezano i sa drugim bitnim društvenim pojavama
(privredom, politikom, kulturom).
PREDMET teorije države i prava jesu PRAVO i DRŽAVA, međutim, kako su oni predmet proučavanja i
drugih naučnih disciplina, postavlja se pitanje njihovog međusobnog razgraničenja.
Teorija države i prava izučava pravo i državu:
1. kao objektivno date pojave u svetu i to
osnovne elemente
,
osobine koje se javljaju kod svih država i kod svih prava (na primer, izučava samu državu i samo pravo)
2. kao i
opšte elemente
,
osobine koje se javljaju kod grupe država i grupe prava (na primer, monarhijski oblik vladavine, zakon)
Pored toga,
teorija države i prava proučava i:
1. osnovne veze
koje postoje kod svih država i prava (na primer, veza između države i prava)
2. opšte veze
koje karakterišu grupe država i grupe prava (na primer, veza između tradicije i monarhije)
Iz svega navedenog,
predmet
teorije države i prava možemo odrediti kao
jedinstvo
- osnovnih i opštih
elemenata
- i osnovnih i opštih
veza
države i prava.
Sadržaj teorija države i prava
Pošto je teorija države i prava opšta nauka, njena
sadržina
sastoji se u:
- osnovnim i opštim
pojmovima
- i osnovnim i oštim
zakonima
koji se odnose na sva prava i sve države, odnosno, na grupe prava i grupe država!!!
Opšta teorija države i prava je:
- osnovna i fundamentalna
pravna nauka, jer su osnovna saznanja o državi i pravu, koja se odnose na
njihovu suštinu, kao i njihove veze s društvom, odnosno sa glavnim društvenim pojavama.
- opšta
pravna nauka, pošto da je sintezu znanja o državi i pravu u vidu opštih pojomova i opštih zakona.
- uvodna
pravna nauka (Uvod u pravo) u odnosu na ostale pravne nauke.
- završna
pravna nauka, jer predstavlja poznavanje svih pravnih i sa njima povezanih društvenih nauka.
- metodološka
pravna nauka, s obzirom na naučni, politički i pedagoški značaj.
Teorija države i prava kao opšta pravna nauka, bavi se temeljnim problemima prava i države,
a to su: pravo, pravna norma, pravni akt, pravni odnosi i slično.
U pročavanju tdp, neophodno je
korišćenje različitih metoda
i to:
(1) Pravno-dogmatski metod (2) Istorijski (3) Komparativni (uporedni)
(4) Sociološki (5) Politikološki (6) Pravno-psihološki
Da bi se pravo saznalo u totalitetu u ovoj grupi složenosti, neophodno je kombinovati brojne metode i
istraživanja i povezati sve rezultate istraživanja koje ga izučavaju.
5. POJAM DRŽAVE U ANTICI
Država je istorijski fenomen i od kada je nastala uvek je igrala značajnu, čak i presudnu ulogu.
U 6. veku p.n.e. socijalni reformator
Solon
istakao je da je
cilj
života u zajednici postizanje pravde
i poštovanje zakona kojima se uređuju i mire različiti socijalni slojevi i njihovi interesi.
Platon
u delu
Država
iznosi svoju teoriju
idealne države
.
Predmet ovog dela je da utvrdi šta je to pravda i pravedan život.
Idealna država nije
prazan ideal
, ona je sama suština helenske običajnosti!
Na osnovu podele rada država je staleški uređena po
funkcionalnoj strukturi:
1.
Oni koji upravljaju državom su
filozofi
, umni, mudri ljudi odani državi (zlato).
2.
Stalež koji brani državu od opasnosti, od neprijatelja čine
ratnici
, ljudi koje odlikuju vojne veštine:
odvažnost, hrabrost, snaga (srebro).
3.
Treći stalež koji čine
proizvođači
, zaslužan za redovno održavanje države odlikuje umerenost
(gvožđe).
Ideal države
postiže se tako što svako u njoj radi upravo onaj posao za koji je vičan i sposoban.
Ta idealna država počiva na
četiri glavne vrline
:
1.
mudrosti
2.
hrabrosti
3.
umerenosti
4.
pravdi
Pri tome
pravda
prožima celu državu i čini njen suštinski osnov.
Za razliku od Platonovog idealizma i njegove
idealne države
Aristotel se smatra začetnikom
pozitivističke filozofije
, i takvog shvatanja države.
Aristotel
u svom delu
Politika
raspravlja o najboljoj državi.
On polazi od pojma
države
.
Država je jedna društvena zajednica stvorena zbog nekog dobra, jer svaka zajednica teži tome dobru,
dok
država
kao najviša i najvažnija zajednica teži i najvišem dobru – pravdi.
Vrhovna vlast
treba da pripada mudro sastavljenim
zakonima
, a
nosioci
te
vlasti
treba da raspolažu vlašću
samo toliko ukoliko zakoni nisu precizni, jer nije lako opštim obuhvatiti sve pojedinačne slučajeve.
Aristotel smatra da nije dobro da vlast pripada čoveku, a ne zakonima, pošto je čovečja duša podložna
strastima.
Pojam države
u antičkoj epohi kod Helena vezan je za
ulogu prava
i formiranje
demokratskog ideala
.
On se javlja u trijadi:
1.
čovek – kao društveno biće, rađanje građanina
2.
pravda – kao najviša vrlina
3.
društvena zajednica – kao prvobitno stanje (integrum) političkog formiranja demokratskog ideala.
Rimski filozof
, političar i govornik Marko Tulije
Ciceron
(106-43 p.n.e.) u svom spisu
Država
navodi da
je država svojina naroda, i da narod nije tek tako nekakva skupina, već je to skup mnoštva objedinjenih
zajedničkom odlukom da prihvati propise i uživa zajedničku korist.
Razlog
stvaraja države Ciceron vidi u prirodnoj težnji čoveka za okupljanjem, jer čovek po prirodi nije
usamljena/lutajuća jedinka.
Ona navodi ideju svetske države, države velikih razmera i države za ceo svet.
Najbolja je ona država u kojoj narod odlučuje.
6. SREDNJOVEKOVNI POJAM DRŽAVE
Srednjovekovna filozofsko-teološka misao je politiku pretežno shvatila kao područje saznanja čiji je
predmet: - čovekov politički život
- upravljanje državom
- skladna, racionalna organizacija društva
Cilj
politike i države je ostvarenje moralnog života i najvišeg ovozemaljskog dobra u političkoj zajednici.
Ova etička koncepcija cilja države teološki se transformiše u ostvarenju ne samo moralnog života u
ovozemaljskoj zajednici (koji je prolazan), nego pre svega priprema čoveka za večni spas/blaženstvo
nakon smrti.
Politika tako biva podređena teologiji, a država crkvi!!!
Hrišćanski filozof i istaknuti predstavnik patristike
Aurelije Augustin
(354-430)
u delu
De civitate dei
ili
O državi božijoj,
suprotstavlja
dve države
: 1. božju i
2. zemaljsku
1. On kaže da bog ima jedan zakon –
Božji zakon.
Ovaj zakon je trajan, uvek i svagda pravičan jer je sam bog svugde prisutan i večno nepromenljiv.
Zato izvorna pravda, mir i sloga postoje samo u božjoj državi i samo se u njoj mogu naći.
2. Zemaljska država
je, kao i sve, stvoreno
iz ništa
, mešavina bića i nebića, jedna kvazi stvarnost,
jer u njoj ljudi žive prema telu, a ne prema duhu.
Božja ili nebeska država jeste kraljevstvo dobra i istine,
dok je zemaljska ili đavolja država carstvo zla i greha.
Čovek
je građanin dve države, države u kojoj se rodio i nebeske države!
Tako se u hrišćanskom svetu, u praksi, ova dva tipa države prepliću,
a ljudski život je pozornica kosmičke borbe između božanskog dobra i sila zla.
Za teoriju države značajna je i
Augustinova analiza
u
De civitate dei,
koja se može svrstati u realističku teoriju države, prema kojoj se država zasniva
na sili , a ne na pravdi.
Država je organizacija fizčke sile koja državu kao zajednicu drži na okupu.
Sila ipak počiva na
združenoj
volji radi postizanja nekih zajedničkih ciljeva.
U 12. i 13. veku zapaža se razvoj
aristotelizma
.
Sam termin ne označava poseban pravac razvoja pravne i političke misli,
nego označava uticaj Aristotela na teologe srednjeg veka.
Među njima najznačajniji je
Toma Akvinski
(1225-1274), najsmeliji pisac srednjeg veka u razvoju
hrišćanske doktrine i njegovo delo
Summa theologica.
On sledi Aristotelovo shvatanje države kao prirodnog poretka i čoveka kao političkog bića.
-
Osnova države i čoveka nalazi se u bogu, božjem razumu.
Država nastaje kao ostvarenje najviše svrhe svih zajednica, kao što je i čovek usmeren na život u državnoj
zajednici. Iz razumske prirode čoveka sledi, po njemu, nužnost društvenosti.
Taj nagon za društvenošću preoblikuje se u državu.
Bog je odredio da čovek bude političko biće. Nemoguće je da jedan čovek svojim razumom dođe do svih
tih spoznaja. Zato je nužno za čoveka da živi u zajednici, da jedan drugome pomažu.
-
On naziva državu
savršenom zajednicom
.
Razlika između savršene zajednice i drugih zajednica nije kao kod Platona kvantitativna, nego
kvalitativna, jer je savršena zajednica cilj kome teže ostale prirodne zajednice i u kome nalaze svoje
ispunjenje.
Ideje Tome Akvinskog aktuelne su i tokom 20. veka naročito u delu:
Žaka Maritena, Mišela Vileja
i
DŽona Finisa.
7. POJAM DRŽAVE U NOVOVEKOVNOJ I SAVREMENOJ EPOHI
- Pojam države u novovekovnoj epohi -
Novovekovno racionalističko shvatanje države kao ljudske tvorevine zasnovane na društvenom ugovoru i
teoriji prirodnih prava, označilo je radikalan raskid sa srednjovekovnom tradicijom.
Prvi moderni mislilac koji se odvažio da radikalno raskine sa tradicijom bio je
Tomas Hobs
(1588-1697).
Kako sam ističe, nastojao je da osnovne principe svog sistema učini dovoljno opštim i obuhvatnim da bi na
osnovu njih mogao da objasni sve pojave u prirodi uključujući i ljudsko ponašanje u njegovom
individualnom i društvenom aspektu.
Državno telo,
Levijatan
nastaje na osnovu društvenog ugovora i ima jedino funkciju da bespovratno i za
sva vremena izruči vladaru svu vlast.
Podanici unapred pristaju na svaki postupak vladara samo da bi se spasili bede prirodnog
stanja u kome besni rat sviju protiv svih.
Hobsu ugovor smeta, jer bi narod imao neka prava prema vladaru.
Od trenutka sklapanja ugovora o udruživanju i stvaranju vlasti, podanici prenose na njega sva
ovlašćenja, a da pri tom ne zadržavaju nikakva prava.
Pogotovo nemaju prava na bilo kakav otpor suverenu.
Jezuiti
Mariana
i
Suarez
u
Španiji
, imaju širi pristup u poimanju države i pravu naroda.
Po njihovom shvatanju ugovorom udruženi pojedinci slobodnim pristankom formiraju društvo i državu
poveravajući vršenje vlasti određenim ljudima.
Ugovor jednako veže i narod i kralja, pa ako ga kralj ne poštuje,
preobraća se u tiranina protiv koga je onda opravdano voditi rat.
Još radikalniji odnos između naroda i državne vlasti u korist naroda postavlja engleski pesnik
Milton.
Odnos između naroda i vladara nije ugovoreni odnos, nego odnos poverenja:
narod svoj prirodni suverenitet delegira vladaru.
Ovakav koncept omogućuje Miltonu da ovlasti narod da zbaci vladara uvek,
a ne samo kad se ne drži svojih ugovorom utvrđenih obaveza.
Prema
DŽonu Loku
(1632-1704) u
Dvema raspravama o vladi
,
sklapanjem
društvenog ugovora
nastaje političko telo.
- Sklapanjem ugovora pojedinci se međusobno
ne odriču svojih prirodnih prava,
nego samo prava da svoja prirodna prava lično štite i sankcionišu.
Na principima duštvenog ugovora
nastaje zakonodavna vlast
, ali ne na osnovu posebnog ugovora,
već na osnovu akta poverenja.
- Za važenje ovog dopunskog ugovora dovoljno je
da se izjasni većina
građana.
Nije potrebna jednoglasnost kao kod društvenog ugovora kojim se stvara političko telo.
- Ova
vlast je najviša
, ali ne i apsolutna.
Ona je ograničena ne samo opštim dobrom, nego i svim prirodnim pravima pojedinaca, a pre svih pravima
na život, slobodu i svojinu.
Vlast se mora kretati u okviru dobijenih ovlašćenja, inače je narod može ukloniti i zameniti drugom.
Ako to nije moguće postići mirnim sredstvima, Lok opravdava i revoluciju.
–
Prilikom stvaranja građanskog društva svi oni koji se ne saglase sa društvenim ugovorom ostaju van
njega,dakle, u prirodnom stanju.
Oni koji prihvate ugovor istovremeno prihvataju i sve odluke koje će kasnije doneti većina, jer je
jednoglasnost potrebna samo prilikom prihvatanja osnovnog društvenog ugovora.
Dok svi oni koji se kasnije rode (buduće generacije) prihvataju društveni ugovor ako se ne izjasne
protivno, ali isto tako mogu izabrati prelazak u društvenu zajednicu ili zajedno sa drugima stvoriti novu, a
mogu preći i u prirodno stanje.
