1
Odgovori na ispitna pitanja (Uvod u pravo)
2014/1015
1. Pojam i predmet uvoda u pravo?
-Uvod u pravo je pravna disciplina koja se izučava na poletku studija prava i reč ''pravo''
koristi u širem smislu jer je nemoguće proučavati pravo nezavisno od države, iz razloga što
država svara najveći deo prava, dok pravo uređuje i ograničava državu.
Zato su pravne
nauke koje se izučavaju na pavnim fakultetima u suštini i nauke o državi.
Jedna od najopštijih podela pravnih nauka:
a)
Konkretne
-proučavaju jenu određenu državu i konkretno pravo i dele se na:
1.
Istorijskopravne
(proučavaju pojedine države i prava koja su nekad postojali
kao što su Vavilon, Rim, Atina itd.)
2.
Pozitivnopravne
(proučavaju konkretne države koje i danas postoje i njihova
prava, koja trenutno važe, kao što su Engleska i Nemačka.)
b)
Opšte
-proučavaju državu i pravo uopšte, objašnjavaju šta je država a šta pravo, šta je
univerzalno, stalno, nepromenjivo u državi i pravo, one iz konketnih pr.nauka izvlače ono
što je zajedničko za sve države i sva prava i daje osnovna značenja o njima.
-
Predmet uvoda u pravo
predstavljaju opšte odliku i opšte veze države i prava. Opšte odlike
se izražavaju preko opštih pojmova a opšte veze preko opštih zakonitosti. Dakle, uvod u pravo, kao
opšta pr. nauka služi se materijalom koji pružaju konkretne pr.nauke a sa druge strane konkretnim
pr.naukama pruža osnovna saznanja o državi i pravu kojim se služi prilikom proučavanja sopstvenog
predmeta. Daje studentima oruđe za proučavanje pozitivnopravnih disciplina i na taj način pokazuje
se kao
opšta, osnovna i uvodna nauka
. Znači daje jedno opšte znanje koje vodi ka savladavanju i
izgradnji pravničkog rezonovanja (
pravničkog sistema razmišljanja
).
2. Metod uvoda u pravo?
-
Metod je put, sredstvo i način postizanja cilja
(saznavanja neke pojave).
Metodi se u pravu dele na:
a) Saznajne-mogu biti :
1. opšti
(izražavaju opšti pogled na svet, do sazanja se dolazi iz najopštijih filozofskih ili
sovioloških učenja o društvu, državi i pravu) i
2. posebni
(kojima se do sazanja dolazi iz pojedinih aspekata države i prava). Prvi i
osnovni poosebni metod koje se koriti u uvodu u pravo je pravni metod (normativni,
logički, dogmatski,pozitivnopravni), on predstavlja glavni i početni metod pr.nauka i
njime se pravo saznaje kao sistem pravnih normi, sastoji se u utvrđivanju logičkih
veza i pomoći njega se utvrđuje i konkretno značenje tih pr.normi. No, ovaj metod
nije bio dovoljan za potpuno saznavanje države i prava, pa imamo i:
2
1)
Sociološki metod
-njime se pravo saznaje kao društvena pojava. Pomoću njega se
ispituju društveni uzroci koji su doveli do nastanka države i prava, kao i veze
između njih.
2)
Psihološki metod
-pravo s saznaje kao prihička pojava. Posebno je koristan pri
izučavanju procesa stvaranj i primene prava. Recimo, kako se ponaša zakonodavac
ili kako razmišlja sudija pri donošenju presude.
3)
Aksiološki (deontološki
)-služi za utvrđivanje vrednosti koje država i pravo treba
da ostvare(sloboda, jednakost, pravda...)
4)
Politikološki
-njije se država i pravo izučavaju kao političke pojave. Njime se
utvrđuje u kojoj meri su te vrednosti već ostvarene i na koji način se mogu
realizovati.
5)
Istorijski
-njime se država i pravo istražuju u vremenu, kao istorijske pojave.
Poznavanje prošlosti je uslov da se pojava razume i u sadašnjosti (istorija je
učiteljica života)
6)
Uporedni(komparativni)-
jedna država i jedno pravo proučavaju se u poređenju sa
drugim državama i pravima da se vide sličnosti i razlike. Teško da bi bilo recepcije i
preuzimanja prava iz jednog sistema u drugi da nije ovog metoda i zbog toga a
autori smatraju čak i vrstom nauke posebno kad se kombinuje sa istorijskim
metodom.
b)
Tehničke
-razliliti posebni metodi saznanja prava su priprem za korišćenje i primenu tehničkih
metoda, koji se dele na:
1) Metode stvaranja prava
2) Metode primene prava
3. Teorije o nastanku države?
-Od kada je teorijska misao spoznala državu kao posebnu i specifičnu društvenu tvorevinu, došlo je
do pitanja kako je došklo do njenog nastanka i formiranja. Prvo imamo jedno filozofsko pitanje da li
ej država uopšte tvorevia koja je nastala tokom razvitka ljudske zajednice (evolucionistička t.) ili je
stvorena ni iz čega, bilo od pojedinca ili neke više sile (kreacionistička t.)
I)
Psihološka teorija
-njenim dalekim pretkom se smatra Platon, prema kome su psihološka svojstva
pojedinaca u jednoj grupi važan cinilac koji opredeljuje ukupan razvitak društva i postepeno
izgrađivanje države. Polazi od toga da se ljudi ele na dominantne ličnosti, vođe i na ine inferiornije i
povičenije i na ovakvim razmišljanjima je izvršena rasistička podela na niže i viže rase i narode, od
kojih su jedni državostvorni a drugi ne. Na ovome su svoja tumačenja društvenih pojava zasnovali i
Frejzer, pareto i Levi-Bril.
Posebna varijanta psihološke teorije
: Kao uzroke nastanka prve pol.vlasti i države u primitivnim
društvima vidi u autoritetu i moći koju stiču vračevi, starešine i oni u čiju natprirodnu moć veruju
članovi grupe.
4
-
Aurelije Avgustin (354-430 pne).
Propast Rimske imperije ga je podstakla da razmislja o vrednostima
zemaljske države jer je on svu tu propast video u samoj državi. On u svom delu ''država Božja''(De
civitate dei) suprostavlja 2 države,
Božju (osnovali dobri anđeli) i zemaljsku (zli anđeli).
Po njemu
zemaljska država nastaje iz nasilja i krvi (Romul i Rem), pa da bi država bila valjana u njoj mora
postojati istinska pravda (saglasnost sa Božjom voljom), ako ne država se svodi na razbojničku bandu
(magnum katrocinium). Da bi čovek dospeo u državu Božju mora se na zemlji osloboditi greha i
prihvatiti hrišćanstvo.
-Toma Akvinski (1225-1274
), takođe, srednjovekovni hrišćanski filozof koji je nastojao da prilagodi
Aristotelove ideje hrišćanskom razmišljanju. Dakle, polazi od shvatanja da je čovek društveno biće i
da je nužno da ljudi žive u zajednici kako bi se međusobno pomagali. Država se i dalje nalazi ispod
crkve jer ima ograničen cilj (Zajedničko dobro društva). Njegovo najpoznatije delo ''Summa
theologiae'' govori o tome da država nema pravo da zbacuje vladare nevernike ali ima pravo da
ekskomunicira vladare vernike jer se prema njemu isnova čovekove države i vlasti nalazi u Bogu.
Monarhiju smatra najboljim oblikom vladavine a tiraniju najgorim.
6. Shvatanje države u novom veku i savremenoj epohi?
-
Tomas Hobs (1588-1679)
bio je jedan od najpoznatijih predstavnika škole pri.prava
(jusnuturalizma)i teoretičara druš.ugovora. Njegovo najpoznatiuje delo je ''Levijatan'' u kom gradi
teoriju da je prirodno stanje nepodnošljivo stanje u kome postoji stanje
rata svakog protiv svih
(bellum omnium contra omnes) u kome je čovek čoveku vuk (homo homini lupus
) gde vladaju
zakoni sile i pravo jačeg. Zvog toga ljudi koji je nagom samoodržavanje iz straha od nasilne smrti,
zaključuju društvene ugovore kojim formiraju državu (npr apsolutistička vlast).
-
Džon Lok (1632-1704)
takođe engl. Teoretičar prir.prava i druš.ugovora, bio je pod snažnim
uticajem Hobsa. 1690.g. je napisao svoje poznato delo ''Dve rasprave o vladi'', gde zastupa liberalne
države, ograničene vlasti. Prirodno stanje je vršeno stanje, mira i jednakosti. Da bi zaštitili svoj život
ljudi zaključuju druš.ugovore kojim prelaze u građansko stanje i obrazuu političku zajednicu (državu)i
obrazuju jedno pol. Telo koje ovlašćavaju da donosi zakone. Zakonodavna vlast je najviša ali ne i
apsolutna već je ograničena pravila pojedinca (sloboda,život i jednakost). Sklapanjem društvenih
ugovora pojedinci se ne odriču svojih prava samo ih prenose na državnu vlast.
-
Rudolf Von Jering (1818-1892)
je bio jedan od najznačajnijih predstavnika socioloških teorija o
državi. U svom delu ''Cilj u pravu'' govori o tomenda država jeste društvo koje prinušava a da bi
moglo da prinuđava uzima oblik države. Država ima apsolutni monopon prinude i ona je jedini
vlasnik društvene prinude i sile, a najvažniji cilj je pravni cilj (uobličenje i obezbeđenje
prava).Organizacija države uključuje dve stvari: Uspostavljanje državne vlasti i postavljanje načela
koja regulišu njenu upotrebu (pravo).
-
Hans Kelzen (1881-1973
) je bio istaknuti predstavnik prvnog pozitivizma i po njemu država jeste
pravna pojava, to je zajednica stvorena pravnim poretkom, pravna zajednica. On smatra da ne
postoji sociološki pojam države već samo pravni (poredak kojim se orijentišu izvesni ljudski postupci,
ideja kojoj pojedinci prilagođavaju svoje ponašanje)
5
7. Naziv i pojam države?
-Kroz istoriju sus e koristili mnogobrojni termini kojima s obeležavalo ono što mi danas zovemo
država.
-
U staroj Grčkoj
se država nazivala polis, što je prvobitno predstavljalo utvrđeno mesto na kome se
nalazila palata bazileusa, najčešće na nekom uzvišenju (akropolis) a kasnije zajenicu smeštenu oko
utvrđenja. Kada su preddržavne zajenice homerskog pa i posle arhajskog perioda počele da
prerastaju u države, polis je označavao i grad i državu.
-
U starom Rimu
reč država (res publica) označavala je javnu stvar, što znači da se tiče svih građana, a
kasnije su se koristili termini civitas, u sr.veku land terra, regnum.
-Sam naziv država koji se koristi u srpskom jeziku potiče od glagola držati a koji podrazumeva da se
državna zajednica zasniva na potčinjenju vlasti, koja drži, održava zemlju i poredak.
-
U većini evropskih gradova
(kod romanskih i germanskih naroda) naziv dražava je izveden i latinske
reči statu što znači položaj ili stanje i ukazuje na o da je reč o nečem sto je ustanovljeno, uređeno,
organizovano i trajno. U upotebu ga je uveo Nikolo Makijaveli (1469-1527) na italijanskom jeziku (il
stato) u svom delu ''Vladalac'' gde je njime označio političku zajednicu koja je tajna, bez obzira bila
monarhija ili republika.
Država: State, Staat, Estado, Itat...
-Danas mi pod državom podrazumevamo zajednicu ljudi koji žive na odrađenom prostoru i
pokoravaju se jednoj zajedničkoj državnoj vlasti.
8. Državna teritorija?
-To je trodimenzionalni prostor u kome država sporvodi suverenu vlast. U taj trod.prostor se
ubraja ,pored površine zemlje, prostor ispod površine zemlje u vazdušni stub iznad. Površinski deo
državne teritorije omeđen je državnim granicama koje se mogu prelaziti na utvrđenim mestima
(granični prelazi) sa vežećom putnom ispravom (pasoš).Državna ganica je linija koja razdvaja
teritorije dve države (administrative granice-unutar države).
Državne granice se dele na: 1)
prirodne
(npr. Planinski venci)
2)
veštačke
(npr.kineski zid)
-Državama koje imaju izlaz na more pripada i deo mora koji se naziva
obalno more
, koje je pod
suverenitetom i obukvata unutrašnje morske vode (ostrva, poluostrva), to je prostor od
najudalkjenijeg dela kopna. I
teritorijalno more
(prostire se 12 nautičkih milja od linije razgraničenja
sa unutrašnjim morskim vodama ka otvorenom moru).
Otvoreno more
(izvan obalnog pojasa) ne
pripada ni jednoj državi i predstalja zajedničko dobro svih država (res communis omnium).
-Od posebnog značaja za obalne države je i tzv.
epikontinentalni pojas
(morsko dno i podzemlje
pordmorskih prostora, ali ne i vodenu masu, niti vazdušni prostor iznad, koji se nastavlja na spolju
7
-Stranci, strani državljani takođe se smatrju stanovništvom jer su podvrgnuti vlasti države na čijoj
teritoriji trajnije i privremeno borave. Imaju prava kao i ostali osim biračkih, rasterećeni su vojnih
obaveza, imaju pravo na azil u država im pruža utočište ako su politički gonjeni. Osim diplomatskih
predstavnika-imaju diplomatski imunitet, izuzeti su od vlasti, imaju poseban status i zaštitu.
-Apatridi, bipatridi i polipatridi-broj državljanstava (1,2 ili više). Nansenov pasoš-putna isprava za
apatride.
-Stanovnici države, pored državljanstva imaju i prebivalište(mesto gde se građanin nastanio sa
namerom da stalno živi tu) i boravište (gde privremeno boravi).
10. Državna vlast i pojam suverenosti?
-Državna vlast podrazumeva mogućnost zapovedanja (potestas), nametanje volje jednog subjekta
drugom. Vlast, dakle, postoji tamo gde jedna strana zapoveda a ostali se pokoravaju i postupaju u
skladu sa zapovedima. Državna vlast raspolaže monopolom fizičke prirode, tj primorava ljude da se
ponašaju protiv svoje volje, da izvršavaju sva njena nređenja i poštuju njen pravni poredak. Državna
vlast ima 2 temelja:
sila i autoriet
, ova moraju da postojem jer vlast koja se oslanja samo na silu ne
može se održati, pa mora imati i svoj autoritet, o čijem nastanku imamo 3 teorije: od Boga, država
crpi autoritet iz same sebe, stiče ga od naoda.
-U današnjim demokratijama državna vlast se smatra legitimnom kada je prihvati većina građana u
državi pa je legitimitet državne vlasti uverenje građana u ispravnost vlasti kao i njihov dobrovoljni
pristana na tu vast.
-Marks Veber navodi 3 razloga zbog kojih građani opravdavaju državnu vlast:
1) tradicionalni autoritet(uverenje u ispravnost onoga što e tradicionalno, što oduvek postoji)
2) racionalni/legalni autoritet(uverenje u legalnost i ispravnost pravnih pravila i njihove primene)
3) harizmatski autoritet(uverenje u izuzetne lične sposobnosti jedne ličnosti)
-Specifična obeležja državne vlasti:
1) sveobuhvatnost (reguliše sve odnose u društvu)
2)samostalnost (samostalna je i nezavisna)
3) nedeljivost (vlast je jedinstvena)
4) neprekidna (konstantno traje)
