UVOD

U SANITARNO ZAKONODAVSTVO

Dr Ostoja KREMENOVIĆ

1. POJAM PRAVA.

Pravo ima centralno mjesto u društvenom poretku i pravnoj nauci i predstavlja

važnu društvenu pojavu i posebno složen pojam. Složenost pojma prava proističe iz
njegove povezanosti sa velikim brojem različitih pojava, a u shvatanju prava ogleda se
opšte shvatanje svijeta, kao nasloženiji i najteži problem. Pravo je jednostavnije
intuitivno osjetiti nego racionalno objasniti.

Teškoće u definisanju prava proističu i iz velikog broja teorijskih pravaca koji

sadrže veliki broj teorija o pojmu prava, koje čine pravne teorije sa nizom varijanti i
posebnih teorija. Stalno interesovanje za određivanje pojma prava podudara se sa
pojedinim duhovnim epohama, sa naprecima u filozofiji, prirodnim i društvenim
naukama.

Najpoznatije pravne teorije su:

prirodno-pravna teorija (antička, hrišćanska, rana građanska, nova neoprirodno-
pravna teorija),

pozitivno-pravna teorija (klasična dogmatička, egzegenetička, nova dogmatičko-
normativistička, nove lingvističko-semantičke i komunikacijske teorije o pravnoj
normi),

teorije istorijsko-pravne škole,

različite varijante socioloških teorija.
U nekim pravnim teorijama, pravo se izjednačava sa pravnom normom, u

drugima   se   naglašava   normativni   karakter   prava   uz   uvažavanje   postojanja   drugih
elemenata, treće daju jednako važno mjesto svim elementima prava, četvrte daju prednost
društvenim   odnosima,   pete   poistovjećuju   pravo   sa   društvenim   odnosima,   određene
pravne teorije vežu pravo sa državnim monopolom fizičke sile, a neke pravne teorije vežu
pravo   sa   njegovim   spoljašnim   obilježjima   (društvene   sankcije,   stvaralac,   postupak
stvaranja, cilj, itd).

U pravnoj teoriji nije postignut konsenzus o konvencionalnoj definiciji prava,

postoje teorijske razlike o idealnoj ili o realnoj strani prava, o spoljašnim i unutrašnjim
elementima.

Najpotpunija klasifikacija različitih teorija i definicija prava se svodi na

normativnu, normativno-sociološku, sociološku i integralnu grupu pravnih teorija. U
našoj pravnoj nauci preovladava shvatanje da je pravo skup normi koje sankcioniše
država.

U socijalističkom periodu, smatralo se da je nastupio period postjuridičkog prava

zasnovan na novim objektivnim zakonitostima koje predstavljaju negaciju zakona
vrijednosti (ukidanje zakona vrijednosti na robi, društveno planiranje i dogovaranje i
slično), što predstavlja već istorijsku kategoriju (neuspio eksperiment koji je ostavio
značajne posljedice na izgradnju i funkcionisanje pravnog poretka i društvenih odnosa u
cjelini).

2. Priroda prava

U definisanju prava, potrebno je prethodno utvrditi „prirodu“ prava, odnosno,

kojoj vrsti pojava ono pripada, odnosno, sa kojim pojavama je ono neposredno povezano,
te za razumijevanje prava neophodno je poznavati i karakter tih veza. Takođe, pravo
treba posmatrati u njegovoj potpunosti, koju čine i njegova „suština“ i manje suštinski
elementi.

Pravo se može posmatrati kao terminološko i suštinsko pitanje.
U pravom ili užem smislu riječi, pravo je određena vrsta idealnih pojava, odnosno

skup normi određene vrste (koje sankcioniše država prinudom). Iz navedenog proizilazi
da se pravo može proučavati idealnim metodama. U shvatanju prava, mora se uzeti u
obzir da ono ima i svoju materijalnu stranu, kao i psihičku, društvenu i političku
dimenziju zbog čega se mora naglasiti da je, u određenom smislu, pravo i psihička,
društvena ili politička, pa i materijalna pojava.

S obzirom na različitost karaktera prava kao pojave, da bi se u potpunosti saznalo,

ono se izučava i realnim metodama koje se koriste za izučavanje realnih pojava.

Korištenjem idealnih i realnih metoda u izučavanju prava, ono se saznaje u svoj

njegovoj cjelokupnosti i velikoj složenosti, a izbjegava svaka jednostranost i isključivost,
ako se posmatra samo jedna strana ove pojave (kao normativizam, sociologizam i sl.).
Danas je prevlađujuće shvatanje da je multidisciplinaran pristup u izučavanju prava jedini
ispravan.

Pravo se, dakle, posmatra u užem smislu kao jedna određena pojava, a u širem

smislu, tako se nazivaju i pojave koje se ponekad nazivaju pravom, a međusobno su
tijesno povezane i ne mogu se uspješno objasniti odvojeno jedna od druge.

U teoriji prevladava shvatanje da se pravom naziva određena pojava, duhovna,

intelektualna   tvorevina,   skup   normi   koje   sankcioniše   država   prinudom.   Jedan   broj
teoretičara osporava navedeno shvatanje, zastupajući pristup da pravo nisu samo norme
ili, čak, da to uopšte i nisu norme. Ovo osporavanje se ne može braniti, jer se ni jezički
razlog (norme – pravo) ne može uzeti kao   osnov za dovođenje u pitanje navedenog
prevladavajućeg shvatanja prava.

Iz navedenog proizilazi da je najbolje pravo posmatrati kao skup normi koje

sankcioniše država, kao jednu normativnu pojavu koja ima i svoju društvenu, psihičku,
političku i druge dimenzije i da se, u širem smislu, može koristiti naziv pravo i za te
strane, te govoriti o pravu kao psihičkoj, društvenoj, političkoj, itd. pojavi. Prirodno
pravo je pravo kao čisto idealna pojava.

U rješavanju suštinskog problema prava, potrebno je utvrditi čime se pravo kao

određena vrsta pojava (normativna, psihička, društvena) razlikuje od drugih pojava iste
vrste, uz upotrebu i odgovarajućih raznovrsnih metoda kojima se te pojave ispituju, čime

će se dobiti i odgovarajuće različite nauke o pravu: normativna nauka o pravu (pravna
dogmatika), sociološka (pravna sociologija), psihološka (pravna psihologija), itd.

Sintetičko naučno proučavanje prava i idealnim i realnim metodama je jedina

metodologija bez koje se ne može dobro objasniti ni jedan vid prava, kao ni njegova
suština – normativni vid. Korištenje samo određenih metoda (normativnih, socioloških)
koje zanemaruju ostale strane prava, onemogućuje razmijevanje prava u njegovoj
sveukupnosti i složenosti, njegova normativna strana se ne može razumjeti bez saznanja o
njegovoj društvenoj strani, niti se društvena strana može razumjeti bez upoznavanja
normativne strane.

Osnovna karakteristika prava je da je idejno, odnosno da nije materijalne prirode.

U bilo kom obliku ga posmatramo (kao zakonodavstvo, sudska praksa ili kao ideal),
pravo je uvijek sadržano u određenoj formulisanoj ideji, predstavlja jednu misao, koja
obuhvata najprostiji odnos između dva lica ili najsloženiji odnos u državnom mehanizmu,
koji sadrži odnos cjeline prema pojedincu, međusobne odnose cjelina ili grupa, ili cjelina
prema spoljašnjem svijetu (odnosi među državama).

U nastajanju ideje o pravu, polazi se od određene stvarne društvene situacije i

stvara predstava kako ona ima pravno da se uredi, odnosno, traži se odgovor na pitanje
koje pravno pravilo se ima primjeniti na određenu faktičku situaciju, faktičko stanje
otvara pravno pitanje i traži njegovo rješavanje.

Ideju o pravu čovjek stvara iz praktičnih potreba, kao socijalno biće, ona je

društveno uslovljena, izraz potreba, shvatanja i ciljeva određene sredine. Ideja o pravu je
uslovljena materijalnom situacijom (fizički ili biološki uslovi života) i našom predstavom
o toj situaciji i ciljem koji mi utiskujemo u realnost. Ona je sastavljena, istovremeno, iz
faktičkih (materijalnih) i nematerijalnih (idealnih) elemenata, ne potiče samo iz prirodnih
zakona već predstavlja i jednu koncepciju koju mi unosimo u ljudske odnose.

Primjena prava je sastavni dio njegovog fenomena, realnost prava postoji samo

ako ono stvarno uđe u odnose, postane dio društvene stvarnosti.
Izraz „pravo“ je istovjetan u svim slovenskim jezicima a u zapadnoevropskim jezicima je
izveden is latinskog izraza directum (droit, diritto, right, recht) i izražava fizičke (pravi
put,   prava   linija)   ili   običajno-moralne   predstave   (pravilan,   saglasan,   ispravan).   U
latinskom   jeziku,   isti   korijen   imaju   riječi:   regere   (vladati),   rex   (kralj),   regnum
(kraljevstvo), regula (pravilo). U pogledu značenja latinske riječi ius, njen leksički smisao
ne daje značenje „pravo (ova riječ je izvedena iz riječi iubeo, što znači zapovjedati, ili je
derivat riječi iurare, što znači čist, svet). Grčke riječi themis i dike su po značenju, jasnije,
znače   uspostavljanja,   smještanja,   themis   je   porodično   pravo,   a   dike   se   odnosi   na
međunarodne odnose.

3 Pozitivno pravo

Pravo je obavezno pravilo društvenog ponašanja koje sankcioniše država.

Pozitivno pravo je obavezno pravilo društvenog ponašanja koje stvarno važi u jednoj
državi u određenom vremenu i čije nepoštovanje ima za posljedicu primjenu državne
sankcije (fizičke prinude). Sa pozitivnim pravom dovodi se u vezu pravedno pravo koje
predstavlja ono pravilo društvenog ponašanja koje je spontano nastalo u društvu i za koje
društvo smatra da treba da se u njemu stvarno primjenjuje i očekuje od države da ga
zaštiti sankcijom, a nije sadržano u pozitivnom pravu.

norme je potrebno tumačiti i primjenjivati sociološki, a etatističke norme, korištenjem
pravila formalne logike.

4. Sastav prava

Strukturu prava čini sastav i građa prava, elementi od kojih je pravo sastavljeno.

Da bi se dala ispravna i potpuna definicija prava, potrebno je poznavati iz čega se ono
sastoji, šta predstavlja njegovu građu. Pravo nije materijalni predmet iako je sadržano u
materijalnim predmetima (zakoni, isprave). Svojim uticajem pravo upravlja ljudima i
njihovim odnosima.

Osnovno pitanje teorije prava je definisanje od kojih elemenata je ono

sastavljeno, šta čini njegovu strukturu. O ovom pitanju su dominantna dva osnovna, a
suprostavljena stanovišta: normativističko i socioliogističko.

Normativističko shvatanje polazi od pravila koja donosi državna vlast, građu

prava čine norme, po kojima je ovo shvatanje i dobilo naziv. Sociologističko shvatanje
polazi od pretpostavke da je pravo sistem društvenih odnosa, a ne normi.

Istina o sadržaju i sastavu prava se zasniva na sintezi jednog i drugog elementa:

normi i odnosa, čime se napušta jednostrani pristup navedena dva suprotstavljena
shvatanja o pravu. Sinteza normi i odnosa u strukturi prava naučno je opravdana i ona
najbolje odgovara objektivnom stanju i izražava njegovu složenost i mnogostranost.

Norma postaje pravo, tek kada se ostvaruje, kada se prema njenim zahtjevima

upravljaju konkretni društveni odnosi. Norma se mora primjenjivati u praksi, mora
upravljati odnosima u društvu da ne bi ostala „mrtvo slovo na papiru“.

Efikasnost je bitno obilježje prava, nije dovoljno da je pravo samo sastav pravila,

ono treba da ostvaruje i određeni poredak odnosa u društvu (poredak je skup regulisanih
društvenih odnosa).

Pravo je, dakle, sinteza normativnog (norme) i faktičkog elementa (društvenih

odnosa), a društveni odnosi kojim se ostvaruje pravo nazivamo pravnim odnosima.

5. Pravo kao elemenat države

Pravo karakterišu tri osobine:

ono predstavlja volju vladajuće klase,

volju određenu materijalnim uslovima života vladajuće klase i

neodvojivost prava od aparata državne vlasti.

Puna naučna spoznaja prava zasniva se na sva tri navedena elementa, u njihovoj

povezanosti, uzajamnosti i jedinstvu.

Pravo je dio organizacije klasne vladavine – države. Pravo i država nisu odvojeni

fenomeni, oni su dijelovi iste cjeline: države. Nije moguće odvojiti i suprotstaviti državu i
pravo, država postoji kao dijalektičko jedinstvo vlasti i prava, a pravo kao dio države, kao
i vlast.