KNJIŽEVNOST I TEORIJA KNJIŽEVNOSTI

①

Književnost

(ili

literatura

, franc.

litterature

lat.

littera

slovo, knjiga), ukupnost svih

napisanih i zapisanih dela,

sve tvorevine ljudskog duha iskazane jezikom, a sačuvane u usmenom

predanju ili pisanom obliku.

Sinonim

„

②

literatura“

prvobitno označava pismenost, u smislu poznavanja abecede,

pa sve što je napisano, i na kraju samo umetnička dela.

Danas

literatura

označava

skup svih pisanih spomenika kao skup ljudskih tvorevina;

upotrebljava se i da označi spisak knjiga iz određene oblasti

„Literatura je poznavanje umetničkog ukusa, znanje istorije, poezije, besedništva i kritike.“ (

Volter)

Naziv

književnost

upotrebljava se u nekoliko značenja:

stručna ili naučna književnost

2. književnost kao umetničko stvaralaštvo

(lepa književnost)

3. u užem smislu

(književnost određenog pravca, dečja književnost, književnost između dva svetska rata i sl.)

U sadašnjem obliku termin „književnost“ je stupio u opticaj

sredinom 19. veka

Pre toga je par decenija vladalo kolebanje između sličnih izvedenica od reči „

knjiga

“ : govorilo se

knjižestvo

književstvo

knjiženstvo

, a i sama reč knjiga je upotrebljavana u najširem smislu, da označi krug čitanja i pisanja.

Vuk Karadžić

je preporučio

termin

književnost

u jednom spisu iz

1845

godine

, ali se radije služio

internacionalnim sinonimom „literatura“.

Književnost

podrazumeva posebne jezičke tvorevine koje se razlikuju od svakodnevnog govora, kao i od

govora posebne discipline čija svrha nije umetnost.

Kada se kaže da je nešto

književno

, da je neki

tekst „literarno napisan“

, podrazumeva se da ima određena

umetnička svojstva

③

Poezija i pesništvo

(grč.

poesis

= stvaranje, proizvođenje) koriste se u širem pojmu da označe

lepu književnost, tj. umetnička književna dela u stihu ili u prozi

Stoga su ove reči donedavno upotrebljavane istoznačno.

Pod domaćim terminom „pesništvo“, kao i pod internacionalnim „poezija“

, dugo se podrazumevalo

samo ono

što je izraženo u stihu

. To ograničenje je nasleđeno iz vremena kada je poezija bila simbol najvišeg ljudskog

umeća, kada se svaka pesnička reč držala stiha.

Danas

pesništvo

obuhvata

širi sloj pesničke umetnosti

a pod pojmom

poezija

se podrazumeva

pesničko delo izvanredne umetničke vrednosti pisano u

vezanom slogu (stihu)

. Govori se o

lirskoj, epskoj i dramskoj poeziji

, a kaže se i lirika, epika, dramatika.

U tom smislu termin „

poezija

“ izjednačen je sa svim onim što je umetničko, umetnički vredno i značajno.

U širem smislu, poezija se ne odnosi samo na pesnička dela u vezanom slogu ili stihu, nego i na one pesničke
tvorevine pisane u slobodnim ritmovima.

- 5 -

Posmatrani u širem krugu duhovnih delatnosti, svi vidovi književnosti –

teorija književnosti

književna kritika

istorija književnosti

– zauzimaju mesto između filozofije i nauke.

Delom spadaju u područje estetike, delom u područje filologije.

④

Estetika

(grč.

esteticos

= oset), filozofska disciplina koja je

naziv dobila u 18. veku

, bavi se jednom

određenom temom – to je

učenje o umetnosti, filozofsko promišljanje svih umetnosti

Izgrađena je na osnovu vekovnih razmišljanja o tome šta je lepo i ružno.

Osnovni pojam estetike

ukus

– o ukusu se ovde raspravlja, njemu pripada središnje mesto u estetici,

i na osnovu ukusa donosi se sud o lepom i ružnom.

Kao

estetičke kategorije

isticani su

komično, tragično, ljupko, veličanstveno i slični pojmovi vezani za umetnost

⑤

Filologija

(grč.

philos

= volim;

logos

= reč, govor),

nauka koja na osnovu jezika

književnosti i drugih manifestacija društvenog života proučava celokupnu kulturu jednog
naroda ili grupe srodnih naroda

Njen je zadatak

utvrđivanje tačnog teksta i onih osnovnih podataka koji su osnova za njegovo izučavanje

Posebna

nauka koja se izdvojila iz filologije

⑥

tekstologija

Bavi se proučavanjem različitih postupaka pripreme teksta.

Ti postupci su

utvrđivanje pravog teksta, autorstva, datiranje, komentar

Njome su se prvi počeli baviti aleksandrijski gramatičari.

Danas

je to

tumačenje književnih tesktova u kulturne svrhe

Zadatak tekstologa

je da

rekonstruiše tok nastanka dela prikupljanjem biografija, društvenih i

istorijskih podataka o tekstu

koji je predmet proučavanja i

utvrdi činjenice i okolnosti značajne za razumevanje njegovog nastanka i smisla.

⑦

Književna teorija

, nauka koja proučava književnost u svoj njenoj složenosti.

U središtu pažnje istraživanja književnosti

jeste:

1. književno delo u svim svojim vidovima i oblicima;
2. ličnosti stvaralaca književnih dela;
3. načini i perspektive stvaralačkog procesa,

4. uslovi i zakoni umetničkog, književnog razvoja.

Književna teorija

traži ono što je

zajedničko velikim skupinama književnih tvorevina

nastojeći da

utvrdi opšta načela književnog oblikovanja, zakone oblikovanja posebnih

književnih vrsta i zakonitosti razumevanja i vrednovanja književnog dela

Književna teorija teži da pruži rezime književnog iskustva, ispituje prirodu književnosti i njeno mesto u ljudskom
životu, kao i opštija načela književnog stvaranja.

⑧

Književna istorija

, nauka koja proučava književnost u ukupnosti svih njenih problema.

Zadatak

joj je da

književno delo, književne pravce, pokrete, razdoblja i pojave objasni,

protumači i oceni u istorijskom kontekstu

Istorija književnosti

obuhvata prikaz sopstvenog razvoja kao i sopstveno naučno istraživanje i ispitivanje.

Ona se fokusira na

spoljašnje prirodne i društvene faktore koji su uslovljavali književnu delatnost,

odnosno

nastajanje književnih dela

Izučava pojedine pisce i njihova dela književnih pravaca, opštu duhovnu orijentaciju određenog perioda.

Svetsku književnost

čine

ona

dela koja su svojom umetničkom vrednošću prekoračila

etničke i političke granice između naroda i država i postala zajedničko blago celoga sveta

Za pojam svetske (opšte) književnosti neraskidivo se vezuje

princip vrednosti

, koji omogućuje odabiranje onih

književnih dela koja mogu prkositi vremenu i prolaznosti.

⑪

Književna kritika

(grč.

kritikos

= ocenjivač, onaj koji prosuđuje),

umeće i umetnost

prosuđivanja i ocenjivanja književnog dela

U književnoj kritici reč je o određenom i smišljenom naporu da se jedno

književno delo razmotri, prosudi i

oceni, da se pokaže njegovo značenje u književnom svetu i društvenom životu

li ne samo književno delo; reč je i o svim ostalim pitanjima koja su važna i odlučujuća za književno delo.

Suština kritike je da kritičar donese sud čiji rezultat treba da bude ocena vrednosti jednog dela.

Predmet književne kritike

sama književnost u celini i raznolikosti svih njenih problema

Bez obzira na uspeh i značenje,

kritika je svojevrstan posrednik između književnog dela i književnog stvaralaštva

i publike – čitaoca

Kao tumač dela, kritičar nastoji da otkrije što dublja značenja i njegove lepote kako bi piščevo delo objasnio i
približio ga književnoj publici.

- 7 -

⑫

Oblici književne kritike

su:

♦

anotacija

– bibliografski podatak sa kratkim opisom sadržaja;

♦

recenzija

(lat.

recensere

= kritički pogledati) – kraći književni prikaz, sud o nekom novom književnom

tekstu. Ovaj pojam se koristi za kritike o delu pre nego što uđe u štampu.

♦

panegirik

– prikaz koji je neodmeren u hvali, preterana pohvala nekog dela (od prave kritike se očekuje

da bude odmerena)

♦

⑬

antologija ili cvetnik

(grč.

anthologia

= branje cveća) –

izbor onog najboljeg iz neke oblasti

Sastavljač antologije istovremeno je i kritičar koji ocenjuje:

ono što je od najviše vrednosti on svrstava u

književnu oblast koju je odabrao da prikaže

Ključan je uvodni deo u kome se obrazlažu određeni stavovi (

kriterijumi

) po kojima se kritičari vode

Sličan karakter antologijama imali su u antici tzv.

kanoni

, koji su u vidu spiskova obuhvatili imena najboljih

pisaca u određenim žanrovima.

Komparativna ili uporedna književnost

⑭

je važna grana nauke o književnosti (pored istorije

književnosti, književne kritike i teorije književnosti).
Ona

komparativnom ili uporednom metodom proučava pojave i odnose između pojedinih

književnosti različitih naroda,
ispituje poreklo i razoj srodnih ili sličnih pojava u nacionalnih književnostima,
istražuje puteve i uticaje u vezi s prenošenjem motiva, tema, stilskih postupaka i književnog
programa.

Ti odnosi se mogu utvrđivati na osnovu sličnih istorijskih sudbina, sličnosti tema i motiva u usmenim predanjima i
pisanim spomenicima, sličnosti kultura i dr.

Problemi i obim rada komparatista vrlo su široki i složeni. Oni nikada ne ostaju pri jednoj pojavi ili pri jednom
piscu, nego ih osvetljuju što većem krugu veza, činjenica, uticaja i tradicije.

Nekada su se

teorijskim razmatranjem književnosti

bavile dve discipline:

⑮

POETIKA

⑯

RETORIKA

Predmet

poetike

bila su

dela u stihu, tadašnje pesništvo

, a

predmet

retorike

–

dela u prozi, tadašnje besedništvo

Naglim unošenjem proze u tvorevine pesničke umetnosti okviri

poetike

su se menjali.

Obuhvatajući postepeno i mnoga gledišta

retorike,

poetika

postaje sinonim za

teoriju književnosti

Ali izvesne osobenosti značenja poetike u odnosu na književnu teoriju nisu se izgubile.
Pre svega, poetika ne teži da obuhvati sveukupnu književnost;

cilj poetike

proučavanje građenja književnog dela

Pominje se

poetika jedne epohe

(npr. poetuka renesanse),

poetika jednog pravca

(npr. poetika

simbolizma),

poetika jednog pesnika

, pa čak i

poetika jednog jedinog dela

Poetika ne mora biti teorijski uobličena.

Kada se iskazuju književna dela u pojmovnom obliku

, govorimo o

⑰

EKSPLICITNOJ POETICI

⑱

Implicitna poetika

može da utvrdi

istraživanje postupaka koje pesnik primenjuje,

upoznavanjem puteva koje je on u stvaralaštvu sledio

⑲

Deskriptivna poetika

koja se

razvijala do 18. veka

opisuje postupke u građenju dela i opisuje

samo uspela knjieževna dela

⑳

Normativna poetika

, koja se javlja u

srednjem veku

pruža norme, odnosno pravila o tome kako

treba da se pišu dela

Retorika

⑯

(grč.

rhetorikos

= koji pripada govornoj veštini),

nauka o oblicima, pravilima i

uputama za govorništvo

, nastala u staroj Grčkoj. Antička Grčka i Rim naročito su negovali retoriku; kod

njih je ona bila i obavezna školska disciplina.

U srednjem veku pa do 18. veka

obuhvata

prozno izražavanje uopšte (govorništvo i jezik) i naučna ocenjivanja

knjiž. dela.

Kako su se

u klasičnoj retorici obrađivali književni oblici, svojstva i zakonitosti stila, izražajna

sredstva (figure i tropi),

to je ona dala vrlo dragocen doprinos nauci o književnosti.

- 8 -

ozbiljnija stvar nego li istoriografija, jer pesništvo prikazuje više ono što je opšte, a
istoriografija ono što je pojedinačno.“

Dakle, za

Aristotela

je odnos pesništva i istorije takav da je

pesništvo, tj. poezija šira filozofska disciplina koja

se bavi pojedinačnim delima

pesništvu

više važi

“ono što je verovatno a nemoguće nego ono što je moguće a neverovatno.“

Akcenat je stavljen na

ubedljivost, uverljivost svega što pesnici iznesu

, a podudaranje dela sa istorijskim

činjenicama nije bitno.

- 9 -

③②

Mimezis

je jedan od ključnih pojmova antičke teorije književnosti i

tiče se odnosa između

umetničkog dela i stvarnosti.

Mimezis

označava

podražavanje

–

u svom delu umetnik podražava prirodu

Ideal takvog umetničkog predstavljanja prirode ostvario je, po antičkom predanju,

grčki slikar Zeuksis

kad je na

svojoj čuvenoj slici nacrtao grožđe tako verno, da su ga i ptice pokušale zobati.

U osnovi svake književnosti koja računa na realizam u prikazivanju stvarnosti je upravo

mimezis

Najmanje je mimetički čista poezija.

Platonu

umetnost imitira nešto što je već imitacija, jer stvarni svet je samo

imitiacija sveta ideja

Samo je manje vredni deo duše može baviti imitiranjem.
Mimetički pesnik se ne vezuje za ono najvrednije, zbog čega

celokupnu umetnost smatra manje vrednom od

nekih drugih vidova ljudskog stvaralaštva

Moderno shvatanje mimezisa

oslanja se na

Aristotelov stav

da je

umetničko delo odraz

onoga što umetnik doživljava, njegov doživljaj stvarnosti, a ne puko preslikavanje
stvarnosti.

Mimezis

–

podražavanje

–

čoveku je urođeno još od rođenja

„Svi ljudi osećaju zadovoljstvo kad posmaraju tvorevine podražavanja“

, kaže

Aristotel

Pesničko umeće nastaje upravo iz čovekovog nagona za podražavanjem

te uživanjem u posmatranju oponašanja

kao da je reč o kreativnom i konzumentskom stavu.

Oponašanje se ostvaruje

sredstvom, predmetom i načinom

„Sredstvo je oponašanje u tragediji i epskom pesništvu kao ritam, govor i melodija, pojedinačno ili
pomešano. Predmet su oponašanja ljudi u akciji, bića koja delaju; oni su bolji od nas, lošiji od nas ili
poput nas...

Tragedija prikazuje ljude bolje od nas, a komedija ljude lošije od nas.

Način može biti pripovedanje kao govor kroz usta drugog, govorenje u vlastito ime bez ikakve promene
ili pak prikazivanjem oponašatelja koji rade i delaju.“

(

Aristotel

)