Pristupni rad: Valututni odbor - sa osvrtom na primjenu u BiH
2
Pristupni rad: Valututni odbor - sa osvrtom na primjenu u BiH
4
Potom, dokumentom se utvrđuju uslovi u kojima aranžman valutnog odbora predstavlja
odgovarajući valutni aranžman za neku zemlju. Nakon toga slijedi rasprava o razlozima za i
protiv aranžmana valutnog odbora i razmatranja o održivosti valutnog odbora u BiH. Rad
završavamo pregledom potencijalnih izlaznih strategija iz aranžmana valutnog odbora.
Pristupni rad: Valututni odbor - sa osvrtom na primjenu u BiH
5
1. Okvir aranžmana valutnog odbora
Veoma je teško pristupiti analizi uslova od značaja za održivost aranžmana valutnog odbora prije
nego što se ukratko definišu i objasne njegove najvažnije karakteristike, tj. na koji način on
funkcioniše i koje su razlike, prednosti i nedostaci u poređenju sa ostalim monetarnim
aranžmanima? Jedino nakon toga moguće je identifikovati koji su to ključni uslovi ostvarivosti i
održivosti aranžmana valutnog odbora.
1.1. Šta je to aranžman valutnog odbora?
Iako je ideja aranžmana valutnog odbora prisutna već više od dva vijeka, ona je i dalje prilično
nepoznata i nedefinisana. Vodeći stručnjaci za oblast CBA, Šuler (Schuler) i Hanke, definišu
valutni odbor kao “monetarnu instituciju koja emituje novčanice i kovani novac koji u potpunosti
imaju pokriće stranom „rezervnom“ valutom i u cijelosti su zamjenjivi u rezervnu valutu po
fiksnoj stopi i na zahtjev kako je utvrđeno zakonom”.
U osnovne karakteristike aranžmana valutnog odbora spadaju:
Konvertibilnost
Aranžmanom valutnog odbora održava se neograničena konvertibilnost po fiksnom kursu između
njegovih novčanica i kovanog novca s jedne strane, i rezervne valute ili roba s druge strane.
Aranžmanom valutnog odbora ne zamjenjuju se depoziti denominirani u domaćoj valuti u
rezervnu valutu, nego se deviznim kursom koji je utvrđen određuju uslovi arbitraže između
lokalnih depozita i rezervne valute.
Rezerve
Kao rezerve aranžman valutnog odbora drži visoko kvalitetne, kamatonosne hartije od vrijednosti
ili obveznice denominirane u rezervnoj valuti (ili robi). Valutni odbori moraju raspolagati
rezervom od najmanje 100% svojih obaveza (kovani novac i novčanice u opticaju) kako je
utvrđeno prema zakonu, ali su obično raspolagali sa 105 -110%, kako bi ostvarili neophodni
faktor zaštite u slučaju da kamatonosne hartije od vrijednosti kojima raspolažu izgube na
vrijednosti.
Pristupni rad: Valututni odbor - sa osvrtom na primjenu u BiH
7
probleme budući da na cijene dobara koja nisu predmet spoljne trgovine uticaj ima relativni rast
produktivnosti. Shodno tome, u mjeri u kojoj se paritet kupovne moći održava, odnosno u kojoj
relativne razlike u kupovnoj moći ostaju konstantnim, domaća inflacija u zemlji s aranžmanom
valutnog odbora usko je povezana sa inflacijom zemlje čija valuta predstavlja nominalno sidro.
Kao i kod kamatnih stopa (koje prate kamatne stope zemlje izvorišta deviznih rezervi s premijom
rizika) razumno je očekivati da će inflacija države s aranžmanom valutnog odbora biti viša
uslijed višeg rasta produktivnosti.
Objašnjenje ove pojave zasnovano je na Balassa-Samuelsonovom efektu (BS efekat). To je efekat
razlike između bržeg rasta produktivnosti u privrednoj grani čijim dobrima se trguje (engl.
tradables), u odnosu na produktivnost u grani čijim dobrima se ne trguje (engl. non-tradables), što
dovodi do više inflacije ako su plate izjednačene u sektorima u okolnostima pune zaposlenosti.
Razlog za izjednačavanje plata kroz sektore je sljedeći: uz rastuću produktivnost u sektoru čijim
dobrima se trguje razumno je očekivati rastuće plate u tom sektoru. Međutim, sektor čija dobra
nisu predmet trgovine ima manju produktivnosti i plate su stoga ispočetka niže. Na efikasnom
tržištu rada radnici će se kretati prema bolje plaćenim poslovima u sektoru čija dobra su predmet
trgovine. To će stvoriti pritiske u smjeru izjednačavanja plata ukoliko postoji puna zaposlenost.
Sektor čijim dobrima se ne trguje, s obzirom da se suočava sa sporijim rastom produktivnosti,
mora podizati cijene brže kako bi podesio (relativni) porast plata i ostao profitabilan. Reakcija na
strani ponude na veću produktivnost u grani čijim dobrima se trguje svodi se stoga na višu
inflaciju u grani čijim dobrima se ne trguje.
Štaviše, rastuća produktivnost podrazumijeva rastuće prihode i potrošnju. Budući da je rastuća
potražnja uobičajeno pristrasna u pravcu usluga, što predstavlja većinu dobara kojima se ne
trguje, potražnja može pojačati reakciju na strani ponude. Stoga cijene dobara namijenjenih
trgovanju slijede kretanja cijena u zemlji za čiju se valutu veže domaća valuta, dok cijene u
sektoru čijim dobrima se ne trguje rastu bržim tempom, što dovodi do veće ukupne inflacije u
zemlji s aranžmanom valutnog odbora (CBA) nego što je to slučaj sa zemljom za čiju se valutu
domaća valuta veže.
To nije bio slučaj u BiH, u kojoj je nivo inflacije po isteku perioda konvergencije bio čak i niži
od onog registrirovanog u Evrozoni. To je bio rezultat konstantnih deflatornih pritisaka izazvanih
visokom stopom nezaposlenosti u BiH, što je slučaj u kojem je BS efekat manje izražen. Radi
boljeg shvatanja razlika između aranžmana valutnog odbora i monetarnog okvira centralne
