VELIKE SILE I JUGOSLAVIJA (25
—27. mart 1941)
Opkoljavanje Jugoslavije započelo je anšlusom, kada je za suseda na
Karavankama Jugoslavija dobila Nemačku, a nasta-vilo se italijanskom
okupacijom Albanije aprila 1939. godine. Pristupom Rumunije, Mađarske i
Bugarske Trojnom paktu i ulaskom nemačke armije u te zemlje u vremenu
od novembra 1940. do marta 1941, Kraljevina Jugoslavija se duž svih
svojih granica praktično našla stegnuta kleštima fašističkih sila,
izuzimajući južnu granicu prema Grčkoj; tu zemlju je oktobra 1940. napala
Italija. Zapadni istoričari duhovito primećuju da je Hitler u Balkanu video
„magacin i čekaonicu", a ne ratno poprište Vermahta. Suprotno Hitleru,
Musolini nije odoleo da u ranu jesen 1940. ne napadne Grčku, kao što je
aprila 1939. izvršio invaziju na malu i nenaoružanu Albaniju. Piter Kalvo-
korezi Musolinijev napad na Grčku tumači kao „nekoordinirani refleks
saveznika", zapravo kao pokušaj da „jedna drugora-zredna sila uspostavi
paritet sa neuporedivo moćnijom silom, napadajući jednu trećerazrednu".
Italijanskim posedanjem Albanije Jugoslavija nije dobila na svojoj
crnogorskoj, kosovsko- metohijskoj i makedonskoj granici samo
potencijalnog agresora već i silu koja je duž te granice nadahnjivala
antijugoslovensku aktivnost albanskih separati-sta. Italijanska obaveštajna
služba, odranije aktivna među hrvatskim separatistima, razgranjavala je
svoje mreže među kosovskim i crnogorskim nacionalistima, a iz redova
političke emigracije s Kosova („Kosovari") ubacivane su „kačačke bande",
otkrivajući namere Italije da sprovede akcije širih razmera, da pokrene
teritorijalna pitanja („južnih krajeva") ili da izazove „oružani obračun". Na
ofanzivni karakter italijan-ske politike prema Jugoslaviji s albanske strane
ukazivala je i ubrzana izgradnja puteva prema jugoslovenskoj granici.
VELIKE
SILE I JUGOSLAVIJA / 2 5 - 2 7 MART 1941 / «50 1
Dolaskom germanofilske vlade Bogdana Filova, maja 1940, sve više
su se budila prigušena revizionistička raspoloženja u Bugarskoj u vezi s
jugoslovenskom teritorijom, nezavisno od javnih izjava. Aleksandar
Cankov je marta 1940. isticao da Bugarska neće voditi rat za Makedoniju,
ali je s govornice Sobranja istovremeno poručivao da se „častan Bugarin"
neće odreći svoje „rođene braće" u Makedoniji. Pretenzije na Make-doniju
obrazlagane su širenjem „životnog prostora" i istorij-skim pravima.
Legalne organizacije makedonske emigracije, probugarske orijentacije,
pozivale su velike sile da prilikom krojenja nove karte Evrope primene
isključivo nacionalno načelo i da samo „jasnu formirane nacije" imaju
pravo na državnu teritoriju. Otuda i njihovi zahtevi da se traži prisajedi-
njenje Makedonije „majci otadžbini Bugarskoj i njenoj celokup-nosti".
Revizionističke težnje uvijane su u sentimentalno i pseudoistorijsko ruho.
Podrška koju je Berlin davao Sofiji postajala je sve više barometar
ponašanja bugarske vlade, a makedonske emigrantske organizacije
predstavljale su neslu-žbeni oblik podgrejavanja pretenzija na delove
Jugoslavije, kakve zvanični politički centri još nisu mogli javno da ispolje.
Te organizacije su „bugarskim zemljama" smatrale sve one teritorije koje
su uoči 1878. i 1912. bile naseljene Bugarima, i priznavale su granice
određene Poslaničkom konferencijom u Carigradu u toku 1876/1877,
Sanstfanskim ugovorom i savez-nim ugovorom između Nemačke i
Bugarske. „Bugarski Make-donci" su računali na ujedinjenje Bugara od
Crnog mora do Ohridskog jezera i od Dunava do Belog mora. Za
„makedonska bratstva" u Bugarskoj makedonski Ilinden je bio bugarski
praznik. Omladinska grupa svebugarskog saveza „Otec Pajsije"
kartografski je izražavala megalomanski nacionalizam, koji je u
„porobljene bugarske zemlje" računao, sem Trakije i Dobrudže, i „zapadne
pokrajine" — Makedoniju i Pomoravlje.
Za bugarsko opredeljenje je od polovine 1940. bio presudan poraz
Francuske i shvatanje da je Nemačka postala gospodar situacije u Evropi.
Bugarska vlada je od polovine te godine počela da ispoljava privrženost
politici sila osovine, gotovo bez ikakvih rezervi, ako izuzmemo težnju da
se sačuvaju korektni odnosi sa Sovjetskim Savezom. Nagli obrt bugarske
politike posle sloma Francuske usledio je kao izraz uverenja njenih
vladajućih krugova da će Nemačka i Italija pomoći bugarski revizionizam
u najširim razmerama. Velika Britanija je požuri-
VELIKE
SILE I JUGOSLAVIJA
/ 2 5 - 2 7
MART 1941 / «50 1
novoj situaciji. Balkanska pozicija osovine je 1940. bila znatno povoljnija
od britanske. Balkanski pakt iz 1934. nije više efektivno funkcionisao, jer
se Grčka od oktobra 1940. nalazila u ratu s Italijom, pružajući napadaču
neočekivani otpor, bez pomoći Jugoslavije, uklještene osovinom,
umrtvljene neutralnošću, bez obzira koliko ju je kršila u korist Grčke, dok
je Rumunija Jona Antoneskua novembra 1940. prišla Trojnom paktu.
Narednih meseci se duž Dunava nalazilo preko 200.000 nemačkih vojnika.
Turska je čuvala neutralnost, nalazeći se pod pritiskom Nemačke, strahujući
od „Rusije" i pod jakim utica-jem Velike Britanije. Ugovor Jugoslavije s
Mađarskom o stalnom miru i večnom prijateljstvu iz decembra 1940. nije
mogao u datoj situaciji da ne liči na farsu, nezavisno od namera pojedinaca,
posebno Pala Telekija, što se i pokazalo u raspletu krize marta, odnosno
aprila 1941. godine.
Kraljevina Jugoslavija je tek u junu 1940. postigla sporazum sa
Sovjetskim Savezom o razmeni diplomatskih predstavnika, čime je među
poslednjim evropskim zemljama
de jure
priznala SSSR. Namesnički režim
se obraćao SSSR-u prelaženjem preko intimnih antisovjetskih raspoloženja
i predubeđenja o komuni-stičkim namerama. Vladajuće snage Kraljevine
Jugoslavije bile su suočene s porazom Francuske i pokušajima Velike
Britanije da utiče na tok događaja u Jugoslaviji, ali bez efektivne vojno
-materijalne podrške, i bile su naterane da uoči rata traže tačku oslonca i
protivtežu pritisku osovine u Sovjetskom Savezu, na šta su svakako uticali
i sve snažniji zahtevi komunista i drugih antifašističkih snaga da se prizna
sovjetska država i u njoj nađe odbrambena potpora.
Knez Pavle je nerado pomišljao na zaključenje diplomatskih odnosa sa
SSSR-om, iako je SSSR već nekoliko godina uspevao da probije prinudnu
izolaciju, zaključi ugovore s Francuskom i Cehoslovačkom, uđe u Društvo
naroda i u njemu ispolji značajnu aktivnost u smislu sistema kolektivne
bezbednosti, čiji je glasnogovornik bio poznati sovjetski diplomata Maksim
M. Litvinov. Knez se plašio ekspanzije boljševizma i panslavizma.
Jugoslavija je tako bila jedna od retkih zemalja u Evropi koja nije imala
diplomatske odnose sa SSSR-om. Knez je nastavljao tradiciju kralja
Aleksandra, takođe antiboljševički raspolože-nog. Živeo je u uVerenju da
Staljinova politika vodi svetskoj revoluciji i isticao je da će Jugoslavija
priznati SSSR tek kada to bude bilo nužno i u vreme mirnih prilika.
Minhenska
•*•
U
U
KRALJEVINA JUGOSLAVIJA
kapitulacija i okupacija Češke, kao i kriza međunarodnih odnosa
1938/1939, koja će septembra 1939. godine dovesti do početka drugog
svetskog rata, uticala je na kneza Pavia da promeni stav i odluči se za
priznanje SSSR- a. Predubeđenja o SSSR-u su bila više nego jaka, ali
realnost svetskih odnosa i kritični međunarodni položaj Jugoslavije su
uticali na njihovo prenebregavanje. Skoro do kraja 1939. carsku Rusiju je u
Beogradu predstavljao bivši savetnik carskog poslanstva Štrandman. Tek
septembra te godine carskom diplomati je stavljeno do znanja da ne može
više delovati u dotadašnjem svojstvu i predstavljati vladu koja više i ne
postoji. Knez se pri tome nije samo pripremao za uspostavljanje
diplomatskih odnosa sa SSSR-om već i uklanjao jedan anahronični centar
oko kojeg su se ipak mogli okupljati nezadovoljni političari, na
pravoslavnoj i slovenskoj osnovi. Sporazum o uspostavljanju diplomatskih
odnosa između Kraljevine Jugoslavije i SSSR-a potpisan je 24. juna 1940.
godine u Ankari, a potpisali su ga Ilija Sumenković, poslanik Kraljevine
Jugoslavije u Turskoj i sovjet-ski diplomata Terentijev. Sovjetska vlada je
za svog prvog poslanika u Beogradu imenovala Viktora Plotnikova, koga
su komunisti dočekali s oduševljenjem na beogradskoj željezničkoj stanici,
dok je za poslanika Kraljevine u Moskvi određen vođa zemljoradničke
stranke, probritanski naklonjeni Milan Gavrilo-vić koji je u sovjetskoj
prestonici slobodno vreme najčešće provodio sa Stafordom Kripsom,
ambasadorom Velike Britanije u SSSR-u.
Sovjeti, ugovorno vezani s Nemačkom od avgusta 1939, nastupali su
više nego oprezno u međunarodnim odnosima, iako su posvećivali sve više
pažnje Balkanu, kojem su se primakli posle povraćaja Besarabije i Severne
Bukovine. Iako se SSSR trudio da ne pogoršava svoje odnose s Nemačkom
— težeći da dobije u vremenu, ojača svoj položaj, razvije oružane snage,
kao što je javljao Milan Gavrilović iz Moskve svojoj vladi
— iza celokupne strategije SSSR -a stajala je namera da skrenu Nemce
prema Britancima kako bi se oba neprijatelja Sovjetskog Saveza istrošila,
kao što su se i Britanci zanosili istim scenari-jem samo s izmenjenim
ulogama i pravcima. Tok događaja je pokazao da je Staljin dobio u
vremenu, ali osnovna zamisao zaokreta koji je 1939. zapanjio sav
antifašistički svet, nije dovela do kolapsa dveju sila u sukobu. Držeći se
strogo pakta iz 1939, Sovjetski Savez je stavljao do znanja Nemačkoj, ali
ne
•*•
U
U
KRALJEVINA JUGOSLAVIJA
ustaška organizacija uživala italijansko gostoprimstvo, i iščeki-vala mig da
krene u akciju za razbijanje Jugoslavije. Za trenutak je moglo izgledati da
mađarsko-jugoslovenski pakt krajem 1940. unosi tračak smirivanja u
Podunavlje (vodi njegovoj „pacifikaciji"), ali je tvrda realnost upozoravala
da je nemačka prevlast u Podunavlju bez premca, uživajući podršku onih
snaga mađarskog društva koje su tražile reviziju Trijanon-skog ugovora i
dovršavanje raspadanja versajskog poretka međunarodnih odnosa.
Nemačka je radila na tome da Jugoslaviju prevede na stranu Trojnog
pakta, dakle mirnim putem, imajući u vidu početak kampanje na Istoku,
napad na Grčku, rezerve sirovina i hrane i njihovo nesmetano
iskorišćavanje, čak i po cenu koncesija, koje su izazivale ljubomoru na
strani ostalih Hitlero-vih satelita. General Jodl je govorio da se Hitler
prema Jugoslaviji ponaša k#o prema „primadoni". Nemačka je mogla
obećati Jugoslaviji poštovanje teritorijalnog integriteta i statusa nezaraćene
strane, jer takva obećanja u sistemu „novog poret-ka" nisu mnogo značila,
pogotovu pošto bi došlo do osvajanja Balkana i izbacivanja Engleske s
kontinenta. Posle pada Milana Stojadinovića, Nemci i Italijani nisu verovali
nijednom dru-gom jugoslovenskom političaru. Galeaco Ćano je u Stoj
adinovi-ču video tvorca JRZ — „kopije fašističke stranke" i čoveka s
isključivim autoritetom u Jugoslaviji. Za razliku od ostalih velikih sila,
Nemačka je bila uverena u snagu Jugoslovenske vojske, zbog njenog
srpskog jezgra, što samo po sebi govori o Hitlerovom kompleksu iz prvog
svetskog rata. Navedenu fiktiv-nu činjenicu Nemačka je nadoknađivala
saznanjem o snažnim separatističko-dezintegrativnim snagama,
revizionističkim as-piracijama susednih zemalja i o mogućnosti
jednovremenog aktiviranja jake i masovne „pete kolone", posebno u
redovima nemačke narodnosne grupe (folksdojčera).
Sve teži međunarodni položaj Jugoslavije pogoršavalo je
produbljivanje unutrašnje krize. Uspesi agresivnih sila podsti-cali su
ultranacionalističke antijugoslovenske snage. Jugoslo-venska vojska je bila
slabo naoružana i opremljena za moderan rat i zavisila je od uvoza
naoružanja. Rukovodeći vojni sastav bio je podeljen u odnosu na spoljnu
politiku namesništva i tekući proces reorganizacije države na nacionalnom
principu. Francuski poraz delovao je katastrofalno na svest antifašistič-kih
snaga, koje su u Francuskoj videle najjaču kontinentalnu
