VESNA BIKI]

BELGR

RADE CERAMICS IN THE 16th–17th ENTURY

Gradska keramika

Beograda (16–17. vek)

BELGRADE CERAMICS IN THE 16th–17th CENTURY

VESNA BIKI]

Gradska keramika

Beograda (16–17. vek)

BELGRADE CERAMICS IN THE 16

–17

CENTURY

Beograd 2003.

Uvod

Tipologija kerami~kih oblika

Odlike kerami~ke produkcije

96 Nasle|e keramike srpskih zemalja (V.Biki}, N.Cerovi})

D D

96 Oblici posuda i dekorativni stilovi

D D

105 Kerami~ki predmeti

105 Srednjoevropska keramika

D D

106 Oblici posuda i dekorativni stilovi

D D

115 Kerami~ki predmeti

116 Osmanska keramika

D D

117 Oblici posuda i dekorativni stilovi

D D

150 Kerami~ki predmeti

157

Zaklju~na razmatranja

167

Bibliografija

175

Belgrade ceramics in the 16

–17

century – Summary

Izdava~ /Published by

ARHEOLO[KI INSTITUT
Beograd, Knez Mihailova 35

Urednik / Editor

MILOJE VASI]

Redaktor / Associate editor

MARKO POPOVI]

Recenzenti / Reviewed by

MARKO POPOVI]
DRAGANA RADOJI^I]

Crte`i /Drawings

NEBOJ[A STEPANOVI]
ACA OREVI]

Fotografije / Photographs

NEBOJ[A BORI]

Lektor / Lector

JELENA BJELAJAC-PAVLOVI]

Prevodilac / Translated by

ESTHER POLENEZER

Dizajn i tehni~ko ure|enje / Graphic design by

DANIJELA PARACKI

[tampa /Printed by

ALTA NOVA, Beograd

Tira` /Printed in

1000 primeraka/copies

Knjiga je {tampana uz finansijsku pomo}

Sekretarijata za kulturu Skup{tine grada Beograda i

Ministarstva za nauku, tehnologiju i razvoj Republike Srbije (projekat broj 1455)

KRAJEM AVGUSTA 1521. GODINE, kada je Sulejman
Veli~anstveni zadobio klju~eve Beograda, otvoreno
je novo poglavlje u istoriji grada. Posledice tog doga-
|aja bile su duboke, dalekose`ne i sveobuhvatne, tako
da su na mnogo na~ina odredile pravce u kojima }e
se razvijati ne samo privreda i kultura, nego i njegov
urbanisti~ki i graditeljski lik. Zna~ajnu promenu,
svakako, predstavljalo je ponovno uspostavljanje ve-
za sa prirodnim zale|em u Srbiji, koje je ostvareno ad-
ministrativnim ~inom – progla{enjem Beograda za
novo sredi{te Smederevskog sand`aka.

Napredova-

njem Turaka ka Srednjoj Evropi grani~na linija
Osmanskog carstva pomerena je dalje na sever, ali je
grad ipak ostao

Beograd Dar ul-d`ihad

–

ku}a svetog

rata

Iako je bio udaljen od ratnih operacija, status

velike tvr|ave Beograd je zadr`ao i u potonjim dece-
nijama, budu}i da je sve do kraja 17. veka ostao pola-
zi{te vojnih pohoda preuzimanih protiv Austrije –

1 [abanovi} 1974b: 335–336.

2 Tri~kovi} 1992: 93–97.

Uvod

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Uvod

da{njeg podru~ja varo{i, nezaobilazan su ~inilac za
sveobuhvatno prou~avanje kulturne istorije grada u
vreme osmanske vlasti, posebno njenog starijeg pro-
speritetnog razdoblja od 1521. do 1688. godine. Pored
toga, izu~avanje upotrebnih predmeta iz ovog vre-
mena doprinosi i boljem razumevanju na{e ne tako
davne pro{losti, ~iji tragovi postoje i danas. Otkri}a
stambenih objekata, zatim raznovrsnih predmeta
koje su tada{nji stanovnici grada svakodnevno izra-
|ivali i upotrebljavali, imaju nesumnjivu kulturnu
vrednost – zanatsku i umetni~ku. Me|utim, od obi-
lja te gra|e, sa pa`njom sakupljane i solidno doku-
mentovane, ve}i deo je ostao nepublikovan i pohra-
njen daleko od o~iju javnosti, {to je za rezultat imalo
tek delimi~na saznanja o materijalnoj kulturi 16–17.
veka. Pri tom, u najmanjoj meri je poznata najbroj-
nija vrsta nalaza – kerami~ki materijal koji je gene-
ralno smatran ne mnogo interesantnim u zanatskom
i umetni~kom pogledu. Ovo stanovi{te se dugo zadr-
`alo i me|u doma}im istra`iva~ima, iako je jo{ {ez-
desetih godina pro{log veka B. Radojkovi} poku{ala
da uka`e na originalnost umetni~kih stilova u zanat-
stvu 16–17. veka, i pored o~iglednog nasle|a Persije i
Vizantije, koji su u zna~ajnoj meri sadr`ani u kulturi
Osmanske dr`ave.

Upravo zbog tih zajedni~kih niti

– prepoznatljivih oblika posuda i ukrasnih motiva,
dolazilo je i do zabuna, tako da su pojedini predmeti,
pre svih dekorisane kerami~ke posude, pogre{no op-
redeljivani kao srednjovekovni,

~ime se, nesvesno,

umanjivao umetni~ki domet zanatlija i va`nost os-
manske epohe u kulturnoj istoriji na ovom podru~ju.

U na{oj zemlji izu~avanje keramike 16–17. veka

prakti~no tek zapo~inje. Do sada objavljena gra|a,
iako skromna po obimu, otkriva veliki potencijal i
mogu}nost da se keramika na podru~ju Srbije sagle-
da u pravom zna~enju, sa svim regionalnim poseb-
nostima, ali i da se utvrde njene osobenosti u odnosu
na kerami~ku produkciju u drugim delovima Osman-
ske dr`ave. Po~etni podaci o keramici 16–17. veka na-
laze se ve} u prvom opisu zbirki Muzeja grada Beogra-
da, iz pedesetih godina pro{log veka, gde je materijal
tursko-austrijskog doba dobio zapa`eno mesto, sa ke-

rami~kim posudama koje su bile i jedini ilustrovani
nalazi.

Iz te rane istra`iva~ke etape u najpotpunijem

vidu poznat je kerami~ki materijal iz tvr|ave Ba~, i to
samo sa istra`ivanja koja su izvr{ena do 1961. godi-
ne.

Od tog vremena objavljivani su radovi u kojima

je keramika analizirana u kontekstu sadr`aja kultur-
nih slojeva, pri ~emu su pojedine skupine nalaza ma-
nje ili vi{e detaljno obra|ene. Me|u prvim radovima
novijeg datuma kvalitetom se isti~u prikazi grn~ari-
je iz manastira Studenice

i Mile{eve,

dati u vidu

kataloga izlo`bi, ali sa malim brojem ilustrovanih
posuda. Me|utim, taj nedostatak, bar kada su u pita-
nju arheolo{ki nalazi iz manastira Studenice, nado-
mestio je zna~ajan prilog o materijalu iz zatvorenih
celina istra`enih u manastirskoj porti.

Sli~an me-

tod je primenjen i prilikom objavljivanja grn~arije iz
manastira Trono{e,

kao i iz crkve Sveti arhan|eli u

Stala}u,

{to je umnogome doprinelo jasnijem i

pouzdanijem hronolo{kom vrednovanju grn~arije
osmanskog razdoblja na nalazi{tima u unutra{njosti
Srbije.

U novije vreme, u okviru monografije koja do-

nosi rezultate istra`ivanja, objavljena je i keramika
16–17. veka iz Smederevskog grada.

Po obimu dosta

op{irno, {to je u skladu sa koli~inom gra|e, poglavlje
o keramici donosi i prvi prikaz materijala iz osman-
ske epohe, na `alost u nepotpunom vidu i na na~in ne-
prihvatljiv sa stanovi{ta savremene nauke. Osnovnu
slabost ovog teksta predstavlja izostanak stratigraf-
skih podataka i krajnje nejasno razgrani~enje hori-
zonta iz razdoblja turske vlasti od starijeg, iz vremena

9 Radojkovi} 1965: 119–139.

10 Birta{evi} 1970: T. XIV, kat. br. 125–138; Bajalovi} – Had`i-

Pe{i} 1981: sl. 103, 104, 113, 115, 119.

11 Simi}-Milovanovi} 1954: 17–20, sl. 7.

12 Na| 1961: 95–96, T. XI–XV.

13 Pejovi} 1988: kat. br. 64–77, 100–116, 121, 122, 124.

14 Mile{eva 1995: kat. br. 44–67.

15 Jankovi} M. 1986: 7–22.

16 Jankovi} M. 1984: 151–154.

17 Vukadin 1988: 220–222.

18 Cunjak 1998: 217–263, T. XXXVIII–LXVIII.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Uvod

Dr`ave srpskih despota, iako je keramika ovih epoha
u ve}oj meri razli~ita. To je dovelo do nepouzdanog
hronolo{kog vrednovanja oblika posuda, koje su da-
tovane prema analogijama, a ne prema uslovima nala-
za, iako je odvajanje keramike po stratumima pret-
hodno bilo sa~injeno.

Tako|e, grn~arija je grupisa-

na po formama u okviru kojih postoje tipovi posuda
i varijante oblika, {to jeste ispravan metod, ali autor
nije pokazao razumevanje osnovnih zakonitosti koje
se odnose na profilaciju posuda, zbog ~ega je dodat-
no umanjena ukupna nau~na vrednost keramike iz
Smedereva i ote`ana mogu}nost da se ovde objavlje-
na gra|a u budu}nosti detaljnije analizira. Nakon
Smedereva, nedavno se pojavilo i dugo o~ekivano
predstavljanje rezultata arheolo{kih istra`ivanja iz-
vedenih u kompleksu manastira ur|evi stupovi, i
to u vidu analize kerami~kog materijala. Iako bez
osnovnih podataka o stratigrafiji, koji nisu ni mogli
biti rekonstruisani na osnovu {turih podataka iz te-
renskih dnevnika i zbog potpunog nedostatka teh-
ni~ke dokumentacije, ovaj rad donosi veoma korek-
tan prikaz i materijala osmanske epohe, od pada pod
tursku vlast 1455. godine do kraja 17. veka.

Pored

pomenutih radova, objavljeni su i pojedina~ni pri-
merci posuda upotrebljenih u funkciji recipijenata
za sakrivanje dragocenosti – ostava,

{to upotpunju-

je podatke zna~ajne za preciznije hronolo{ko vred-
novanje oblika posuda i produkcije keramike ovog
razdoblja u celini.

Kada su u pitanju detaljnije analize etapa kera-

mi~ke produkcije u 16–17. veku, posebnu vrednost
imaju i pojedina~na otkri}a zanatskih i stambenih
objekata koja omogu}avaju da se izu~avanje grn~ari-
je {ire utemelji, odnosno, da se oblici posuda analizi-
raju u kontekstu karaktera proizvodnje na odre|e-
nom podru~ju, kao i uloge kerami~ke robe u svako-
dnevnom `ivotu ljudi tog vremena. Takvih celina je
u toku ranijih arheolo{kih radova bilo srazmerno
malo, a po zna~aju se, svakako, izdvajaju otkri}a u
Kru{evcu i na Beogradskoj tvr|avi koja su i detaljno
objavljena. U Kru{evcu su otkriveni ostaci jedne ma-
nje radionice za izradu kerami~kih posuda, ~iji sadr-

`aj ~ine dve razli~ite skupine posuda: jedna poti~e sa
prostora oko pe}i i predstavlja proizvode ove radio-
nice, dok je druga skupina ozna~ena kao inventar ra-
dionice.

Za izu~avanje keramike osmanskog peri-

oda na podru~ju Srbije, time i Beograda, sadr`aj ra-
dionice iz Kru{evca je od velikog zna~aja, ne samo u
pogledu hronologije, ve} i za utvr|ivanje proizvod-
nih stilova, a delom i za organizaciju grn~arskog za-
nata u ve}im naseljima. Me|utim, za na{u temu ne-
posredno i za istoriju Beograda u celini, ve}i zna~aj
ipak ima otkri}e jedne ku}e za stanovanje (ku}e 2) u
Donjem gradu Beogradske tvr|ave, ~iji arheolo{ki
sadr`aj ~ine, pored ostalog, brojne posude i predme-
ti napravljeni od pe~ene gline.

Budu}i da je ku}a

stradala u po`aru, koji je izazvan prilikom povla~e-
nja turske vojske pred Austrijancima 1688. godine,
objekat u celini pru`a dragocene podatke o na~inu
stanovanja i `ivota u podgra|u Beogradskog grada
tokom 17. veka.

Izdvojene celine iz Beograda i Kru{evca nisu, na-

ravno, jedine na podru~ju Srbije koje zavre|uju ve}u
pa`nju. Obilje novih podataka o keramici trebalo bi
o~ekivati i na drugim nalazi{tima na kojima su nase-
obinski horizonti 16–17. veka dobro o~uvani, na pri-
mer, u Trgovi{tu kod Novog Pazara,

zatim u utvr|e-

nju Ravno kod ]uprije,

kao i na podru~ju Sremske

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Uvod

19 Evidencija kerami~kog materijala otkrivenog prilikom is-

tra`ivanja Smederevske tvr|ave, koja su do 1981. godine obavlja-
na pod rukovodstvom dr Marka Popovi}a, nalazi se u osnovnoj
dokumentaciji, iz koje su proiza{le i dve tipologije oblika posu-
da: jedna obuhvata grn~ariju iz razdoblja srednjeg veka, a druga
materijal iz 16–17. veka. Tipolo{ku obradu, na osnovu stratigraf-
skih podataka, sa~inila je dr Ljiljana Bjelajac.

20 Ze~evi}, Radi~evi} 2001: 29–67.

21 Gaj-Popovi} 1974: 52–53.

22 Mini} 1979: 153–162.

23 Marjanovi}-Vujovi} 1973: 201–226.

24 Arheolo{kim istra`ivanjima na podru~ju naselja u Trgovi-

{tu rukovodile su dr Du{ica Mini} i Dragica Premovi}-Aleksi}.

25 Objavljivanje rezultata istra`ivanja utvr|enja

Horreum

Margi

–Ravno–]uprija planirano je u skorijoj budu}nosti. Uvid

u kerami~ki materijal sa ovog nalazi{ta omogu}en nam je zahva-
ljuju}i ljubaznosti rukovodioca istra`ivanja dr Miloja Vasi}a i
mr Milice Kri`anac, autora priloga o keramici 16–17. veka.

su istinski podsticaj i inspiraciju za objavljivanje ke-
ramike iz Beograda. Novijim istra`ivanjima, sprove-
denim na Beogradskoj tvr|avi tokom poslednje de-
cenije (ovo se najpre odnosi na celine otkrivene pri-
likom istra`ivanja Palate u podno`ju Dunavske pa-
dine), utvr|ena je preciznija hronologija nalaza, {to
je omogu}ilo pouzdanije utvr|ivanje formalnih i
tehnolo{kih osobina produkcije keramike za vreme
osmanske vlasti.

Ova studija ima za temu keramiku 16–17. veka,

preciznije, iz razdoblja od 1521. do 1688. godine, od-
nosno, vremena kontinuirane turske vlasti u Beogra-
du. To je materijal iz jedne od zna~ajnijih epoha u
istoriji grada koja se neposredno nadovezuje na raz-
doblje srednjeg veka, a prethodi etapi u kojoj je zapo-
~eto stvaranje lika savremenog Beograda. Keramika
tog vremena, mo`da u ve}oj meri od svih drugih vrsta
nalaza, ilustruje ovo, po mnogo ~emu prelazno raz-
doblje. Naime, iako ~vrsto oslonjena na nasle|e
srednjeg veka, u pogledu karaktera proizvodnje, ob-
lika posuda i dekorativnih stilova, ona predstavlja
korak dalje u razvoju grn~arskog zanata i, {to je zna-
~ajnije, u preobra`aju tradicionalnih formi, odnosno,
stvaranju novih koje se prilago|avaju specifi~nim
potrebama. Sa druge strane, re~ je o robi proizvo|e-
noj u okviru Osmanskog carstva koje se u tom razdo-
blju prostiralo na tri kontinenta i sa`imalo nekoliko
razli~itih umetni~kih i zanatskih stilova. Upravo
materijal iz Beograda, zna~ajnog sredi{ta na severu
dr`ave, na veoma dobar na~in oslikava produkciju
keramike ~itavog tog regiona, njenu formalnu i
estetsku raznorodnost, a donekle i na~in na koji je
bilo organizovano snabdevanje stanovni{tva grn~ar-
skom robom. Po osobinama u celini ova gra|a otkriva
karakter kerami~ke proizvodnje u Osmanskoj dr`a-
vi 16–17. veka, gde takva roba nije imala samo upo-
trebnu i dekorativnu svrhu, ve} i ekonomsku, po{to
je neposredno povezana sa zahtevima ishrane i opre-
manja prostora.

Na podru~ju Beograda kerami~ki proizvodi su

naj~e{}e kori{}eni u svakodnevnom `ivotu ljudi, {to
je logi~no ako se ima na umu da je to, generalno, jef-

tina roba, pristupa~na svim slojevima stanovni{tva.
Obilje nalaza, uz pojavu velikog broja srazmerno do-
bro o~uvanih posuda, uticalo je na to da se ve} u ranoj
etapi istra`iva~kih radova, uporedo sa anti~kom i
srednjovekovnom, uspostavi i veoma pregledna ti-
pologija kerami~kih oblika iz tursko-austrijskog raz-
doblja (16–18. veka).

Me|utim, posle vi{edecenijske

obrade velike koli~ine keramike, postojala je potre-
ba da se pre publikovanja gra|e uradi revizija posto-
je}e tipologije. Pojedini oblici su tako dobili novu nu-
meraciju, a ustanovljene su i neke nove forme, na pri-
mer tegle, kasice, svirale. Istom prilikom crepulje i
vr{nici svrstani su u okvire jedne forme, zbog njiho-
ve, u osnovi, sli~ne namene. Tako|e, u pregled tipo-
lo{kih oblika uklju~ene su i glinene lule koje su prvo-
bitno bile evidentirane u terenskim inventarima na-
laza, a potom u vidu studijske zbirke nalaza.

Budu}i da predstavlja nalaze iz vremena turske

vlasti, i keramika 16–17. veka ~esto je ozna~avana

turskom

, {to smatramo odrednicom koja unapred

podrazumeva umanjivanje njenog kulturnog – za-
natskog i umetni~kog zna~aja, ali i zanemarivanje
svih etni~kih ~inilaca koji su imali u~e{}a u uobli~a-
vanju te produkcije. Gra|a tog razdoblja iz Beogra-
da, koju predstavljamo u ovoj studiji, ozna~ena je
kao

gradska keramika

– terminom koji u potpunosti

oslikava njen karakter. Naime, to jeste grn~arija ko-
ja je upotrebljavana u turskom

{eheru

, ali ona je isto-

vremeno sublimat grn~arskih nasle|a nekoliko re-
giona koja se prepli}u, stapaju i evoluiraju u toku go-

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Uvod

34 Bariìta 1988: 1–3.

35 Evidencija kerami~kog materijala i uspostavljanje

Tipolo-

gije gradske keramike 16–18. veka

, po~ev od 1976. godine, obav-

ljan je pod rukovodstvom dr Ljiljane Bjelajac. Materijal se nalazi
u dokumentacionom centru Nau~no-istra`iva~kog projekta za
Beogradsku tvr|avu, a pojedini nalazi ~uvaju se u srednjovekov-
noj zbirci Muzeja grada Beograda (u katalogu ovi predmeti ima-
ju oznaku MGB).

36 Zbog specifi~nosti produkcije koja traje u razdoblju od 17.

do kraja 19/po~etka 20. veka i obuhvata razvoj oblika, stilove de-
koracije, tekstove i pe~atne oznake, celovit pregled glinenih lula
na podru~ju Beograda predstavlja}e predmet posebnog intere-
sovanja i bi}e objavljen u vidu zasebne studije.

tovo dva veka, ~ine}i je gradskom u pravom smislu
te re~i.

U skladu sa rezultatima svih dosada{njih istra-

`ivanja keramike ove epohe i tipolo{ki pregled obli-
ka posuda i predmeta je prera|en i donosi neke novi-
ne u pogledu ozna~avanja formi i pojedinih oblika
posuda. Tipologija gradske keramike 16–17. veka ob-
uhvata devetnaest razli~itih formi, od ~ega su jeda-
naest posude, a osam predmeti koji su na razli~ite na-
~ine upotpunjavali svakodnevni `ivot tada{njih sta-
novnika Beograda. U znatno detaljnijem obliku ana-
lizirane su kerami~ke posude kori{}ene za pripre-
mu, kuvanje i pe~enje hrane, skladi{tenje namirnica
ili poslu`ivanje jela i te~nosti, s obzirom na to da se
one name}u kao osnova kerami~ke produkcije, kako
zbog du`e tradicije izrade, tako i zbog intenzivnijeg
prou~avanja. Pored posuda, u okvirima skupina iz-
dvojenih na predlo`eni na~in javlja se i ve}i broj dru-
gih predmeta, kao {to su: lule, mastionice, igra~ke,
kasice, svirale. Veoma brojan i raznovrstan materijal
predstavljaju i predmeti koji ~ine sastavni deo ente-
rijera: sve}njaci, pe}njaci, kao i sudovi za pobolj{a-
nje akustike prostora. Tako|e, postoje i predmeti za
li~nu upotrebu – sobne posude, koje su bile uobi~a-
jene i u drugim regijama Evrope tog vremena. Na za-
~elju kataloga nalaze se tri oblika ~ija namena nije
utvr|ena, ali se za dva pretpostavlja da su ~inili sa-
stavne elemente nekog kompleksnijeg predmeta,
mo`da nargila.

Kako je uobi~ajeno u pregledima kerami~kog

materijala, u okviru formi, ozna~enih rimskim bro-
jevima, grupisan je ve}i ili manji broj razli~itih obli-
ka (tipova) posuda koji su obele`eni arapskim broje-
vima, pri ~emu varijante u pogledu profilacije ili ne-
ke druge razli~itosti, tamo gde postoje, nisu posebno
numerisane, ve} su u pisanom obliku date u okviru
svakog od takvih tipova posuda. Imaju}i na umu da
formiranje tipologije kerami~kih oblika ipak pred-
stavlja individualnu tvorevinu i da svaki istra`iva~
sledi sopstvene kriterijume prilikom uspostavljanja
ovakvog pregleda gra|e, obrazlo`enja primenjenog
metodolo{kog postupka nalaze se u katalogu, u uvod-

nim tekstovima svake pojedina~ne forme posude i
predmeta.

Keramika iz razdoblja 16–17. veka predstavlja

prelaznu etapu produkcije izme|u epohe srednjeg
veka i narodnog grn~arstva modernog doba, ne sa-
mo u pogledu hronologije, ve} i prema osobinama
materijala. U okviru celokupne osmanske keramike
koja u istorijskom pogledu traje koliko i istoimeno
carstvo (1300–1920), ona predstavlja drugu etapu i
razvija se u razdoblju najve}eg uspona, tzv.

klasici-

zma

koji se prevashodno iskazivao kroz umetnost i

umetni~ke zanate.

Budu}i da je to produkcija koja

je u potpunosti uobli~ena u sutonu srednjeg veka,
ona u toku prva ~etiri veka ostaje u bliskoj vezi sa
srednjovekovnim kerami~kim nasle|em, po estetici
svakako, a ve}im delom i po oblicima posuda i teh-
nolo{kim osobinama. Sa druge strane, za ovu drugu
etapu proizvodnje keramike vezuju se promene koje
}e se u potpunosti zaokru`iti u potonjem razdoblju,
kroz narodnu keramiku regiona koji su ulazili u sa-
stav Osmanske dr`ave. Izrada na no`nom vitlu uobi-
~aji}e se i u proizvodnji svakodnevne keramike ve} u
17. veku, a iz tradicionalnih formi razvija}e se nove
koje }e opstati do dana{njih dana. Kompleksnost ke-
ramike 16–17. veka se, zapravo, i ogleda u su~eljava-
nju tradicionalnog i novog, gde materijal srednjove-
kovnog stila do`ivljava poslednji uzlet, ali se i polako
povla~i pred jednoobrazno{}u koje donosi serijska
proizvodnja grn~arije modernog doba. Zbog toga,
smatramo potrebnim da se ova veza istakne, tako {to
je kod ozna~avanja pojedinih oblika ponu|ena i od-
rednica pod kojom se takve posude javljaju u epohi
narodne keramike.

Prepoznavanje tipolo{kih sli~nosti – prelaznih

oblika, nije bilo jednostavno i u potpunosti pouzdano
izvesti, budu}i da se proizvodnja narodne keramike
odvija po druga~ijim zakonitostima. Mo`da je zna-
~ajniju prepreku predstavljala ~injenica da ova obim-
na i raznorodna gra|a nije na odgovaraju}i na~in

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Uvod

37 Bariìta 1988: 31–33.

natska nasle|a Persije i zemalja isto~nog Mediterana.
Zbog toga su posude razmatrane u okviru kategorija
koje se direktno oslanjaju na osnovne vizantijske vr-
ste proizvoda, a to su: jednobojno gle|osana, slikana
i sgrafito keramika, pri ~emu se u osmanskom mate-
rijalu javlja i jedna specifi~na skupina, ozna~ena kao
sivo gla~ana (metalizirana) keramika.

Ono {to je, tako|e, zajedni~ko ovim dvema sku-

pinama je i prisustvo grn~arije na kojoj nema za{tit-
ne ili dekorativne glazure i ukrasnih motiva. Od vre-
mena kada je na na{im nalazi{tima zapo~ela primena
statisti~kog sistema obrade keramike, ta vrsta je od-
re|ivana u okvirima kategorije uop{teno nazvane

ke-

ramika neobra|ene povr{ine

. Ovaj termin je podrazu-

mevao tehnolo{ki proces zaokru`en oblikovanjem,
su{enjem i pe~enjem posuda, bez za{tite ili bojenog
ukrasa. Naziv ne odgovara u potpunosti, s obzirom
na to da se upravo na ovakvim sudovima ~esto javlja
ukras u vidu urezanih motiva ili apliciranih dekora-
tivnih traka, odnosno, povr{ina je, na odre|en na-
~in, obra|ena. U stranoj literaturi ovakve posude se,
zajedno sa jednobojno gle|osanim i slikanim, nala-
ze u istoj skupini ozna~enoj terminom

gruba kerami-

ka (coarse pottery)

, koji obja{njava njenu svakodnev-

nu namenu, ali pre svega lokalno poreklo,

nasu-

prot

finoj

(

fine pottery

) koja obuhvata luksuznu do-

ma}u – fajans (npr. iz Iznika) i uvoznu keramiku
(kineski porcelan, italijanska majolika). Tako|e, ja-
vljaju se i pod odrednicama koje se odnose na tehno-
logiju izrade, na primer, posude oblikovane na ru~-
nom grn~arskom vitlu,

zatim u okviru skupina

prema boji pe~enja – crveno pe~ene, `uto pe~ene,
belo pe~ene i sli~no,

kao i pod nazivom negle|osa-

na keramika.

Imaju}i u vidu razloge i opravdanja

za upotrebu svih prethodno navedenih naziva, sma-
tramo da se materijal sli~nih osobina iz Beograda,
koji je kompleksan i u tehnolo{kom pogledu, najbo-
lje mo`e objasniti terminom

negle|osana keramika

On se ~inio najpodesnijim, zbog toga {to posude iz
ove skupine predstavljaju kvalitetnu kerami~ku ro-
bu koja je u ve}oj meri razli~ita od drugih vrsta jedi-
no po nepostojanju glazure.

Dolazak Turaka Osmanlija u Beograd obele`ava

i pojava luksuzne, umetni~ki dekorisane keramike –
kineskog porcelana, turskog fajansa i italijanske ma-
jolike. Kao najkvalitetnije me|u kerami~kim proiz-
vodima, ove specifi~ne skupine, svaka na odre|en
na~in, imaju odlike pravih umetni~kih dela, ~ija izra-
da podle`e strogim pravilima. To podrazumeva veo-
ma temeljno poznavanje stilova radionica i majstora
u okvirima sve tri vrste, kao i grn~arskog (umetni~-
kog uop{te) nasle|a Persije na koje se, na primer,
produkcija fajansa direktno oslanja. Pored toga, ki-
neski porcelan i turske kopije porcelana ~esto nose
oznake i ligature radioni~kih centara, mo`da i maj-
stora, {to uz istovetnost oblika i stilsku sli~nost moti-
va zahteva dodatna, kompleksnija znanja. Istina,
svaka od pomenutih vrsta ima karakteristi~ne teh-
nolo{ke osobine, zbog ~ega izdvajanje skupina pro-
izvoda iste vrste ne bi predstavljalo veliku te{ko}u.
Me|utim, ostaje problem grupisanja dekorativnih
motiva, pogotovo {to se, u tom pogledu, uvozna kine-
ska keramika i turski fajans me|usobno prepli}u i
stapaju, ra{~lanjuju i razvijaju u nekoliko pravaca. Sve
pomenuto predstavlja nepremostivu prepreku, tako
da bez pomo}i stru~njaka–specijalista, kao i adekvat-
ne literature, klasifikacija i analiza ove obimne i ra-
znorodne gra|e u sada{njem trenutku ne bi mogla
biti korektno obavljena. Sa druge strane, produkcija
italijanske majolike je prema oblicima i dekorativ-
nim motivima veoma dobro sistematizovana. Ipak,
ni ona nije uklju~ena u ovaj pregled, jer bi obradom
samo te jedne vrste ukrasne keramike prikaz bio i
dalje nepotpun, pri tom i metodolo{ki neopravdan.
Navedeni razlozi uticali su na odluku da se u okviru
nazna~ene teme obrade kerami~ki proizvodi svako-
dnevne namene, a da se dekorativna keramika koja
poti~e isklju~ivo iz uvoza u celini predstavi zasebno,

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Uvod

40 Striker, Kuban 1975: 316; Bakirtzis 1980: 150; Hayes 1992:

271–298.

41 Hatházi, Kovács 1997: 210–211, 214.

42 Feld, Gerelyes, Gere, Gyýrky, Tamási 1989: 206–207.

43 Kovács 2001: 197–198, 202.

kao materijal koji zaslu`uje druga~iji pristup izu~a-
vanju i specifi~nu klasifikaciju.

Za razliku od prethodnih, skupina posuda koja

predstavlja srednjoevropsko kerami~ko nasle|e sle-
di, u na~elu, druga~ije tehnolo{ke i dekorativne za-
konitosti, {to podrazumeva jasnije razgrani~enje iz-
me|u svakodnevne i luksuzne keramike. Ono je bilo
izrazito u srednjovekovnoj etapi produkcije, kada je
kuhinjska grn~arija pravljena od gline pome{ane sa
peskom (zbog ~ega je imala karakteristi~nu zrnastu
strukturu povr{ine), dok su trpezne–luksuzne posu-
de ra|ene sa ve}om pa`njom, od pre~i{}ene, mahom
kaolinske gline. Iako je srednjoevropski kerami~ki stil
ostao u ve}oj meri prepoznatljiv po profilaciji posu-

da i na~inu oblikovanja, a luksuzne posude, uz to, i
po slikanom ukrasu, on je u materijalu osmanske epo-
he prisutan u izmenjenom vidu, pre svega u pogledu
kvaliteta gline, kao i po ~e{}em kori{}enju za{titnih
glazura. Tim promenama postignuto je izvesno
ujedna~avanje ove keramike sa produkcijom
osmanskog tipa. Upravo je zbog toga i proistekla od-
luka da se analiza zasnuje na trima osnovnim i u po-
gledu stila jasno razgrani~enim vrstama – negle|o-
sanoj, jednobojno gle|osanoj i slikanoj keramici,
sli~no kao u drugim skupinama, ~ime je omogu}eno
potpunije pra}enje obima i karaktera promena koje
su prisutne na tom materijalu u 16–17. veku, kao i na
gra|i u celini.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Uvod

suda. Tako i keramika 16–17. veka, napredna u tehno-
lo{kom pogledu, ima odre|ena, specifi~na obele`ja,
po karakteru donekle sli~na drugim razvijenim grn-
~arskim produkcijama, kakve su, na primer, bile
rimska i poznosrednjovekovna goti~kog kulturnog
kruga. Osnovni metodolo{ki principi izdvajanja obli-
ka su ve} u nekoliko navrata detaljno obrazlagani,

pa se na tome ne}emo zadr`avati. Umesto toga, ovde
su obja{njeni kriterijumi na osnovu kojih su grupi-
sane posude i predmeti po oblicima i izdvajani poje-
dini tipovi. Smatramo da ovako koncipirani uvodni
tekstovi, sa dodatnim obja{njenjima, imaju oprav-
danja, jer je u pitanju do sada najobimniji prikaz ke-
rami~ke produkcije 16–17. veka koja nije u dovoljnoj
meri istra`ivana na na{em podru~ju.

Posude i predmeti, grupisani po tipovima, obra-

|eni su u vidu kataloga, u kojem svaka odrednica sa-
dr`i opis oblika i tehnolo{kih karakteristika – struk-
turu gline, boju pe~enja, obradu povr{ine i vrstu i stil
ukrasa. Sve posude, kao i ve}ina predmeta oblikovani
su na vitlu, tako da je na~in izrade nagla{en samo za
one oblike koji su ra|eni druga~ije, na primer u ka-
lupu. Tako|e, za tipove kod kojih postoje varijante u
profilaciji, ili neke druge razli~itosti, postoji kratka
analiza tih posebnih pojava. Iza opisa slede podaci o
mestu nalaza, koji obuhvataju naziv lokaliteta u skra-
}enom obliku, godinu iskopavanja i uslove nalaza,
pri ~emu su prevashodno nazna~ene celine relevant-
ne za hronologiju posuda, kao i broj pod kojim se
svaki otkriveni kerami~ki proizvod nalazi u eviden-
ciji Nau~no-istra`iva~kog projekta za Beogradsku
tvr|avu (broj A–kartona) i (ili) Muzeja grada Beo-
grada (MGB).

Na za~elju je navedeno datovanje

koje je odre|eno u skladu sa stratigrafskim kontek-
stom nalaza.

Ilustracije koje prate svaki tipolo{ki oblik posu-

da i predmeta pokazuju sve postoje}e varijante u pro-
filaciji i veli~ini, zatim na~ine obrade povr{ine, kao i
vrste i stil ukrasa. S tim u vezi napominjemo da su
{rafure koje obja{njavaju kolorit posuda ujedna~e-
ne, pri ~emu su za pojedine primerke one redukova-
ne, zbog ve}e jasno}e crte`a. Uz to, da bi se stekao

potpuni utisak o keramici 16–17. veka, u odeljku u ko-
jem se razmatraju odlike kerami~ke produkcije ovog
razdoblja, uz skupine posuda istih karakteristika date
su fotografije u boji, {to u potpunosti ilustruje sve
podatke relevantne za izu~avanje ovog materijala.

Skra}eni nazivi lokaliteta:
V. K. – Veliki Kalemegdan,
G. G. – Gornji grad,
U. U. – Unutra{nje utvr|enje (Zamak),
Z. P. – Zapadno podgra|e,
I. P. – Isto~no podgra|e,
D. G. – Donji grad,
P. D. P. – Podno`je dunavske padine.

Legende {rafura:

zelena gle|

`uta gle|

mrka gle|

bela boja

Oblici posuda

Z dele

Zdele predstavljaju jednu od najbrojnijih formi

u tipolo{kom pregledu materijala iz Beograda. Koli-
~ina od 32 oblika govori o velikoj raznovrsnosti koja
jo{ vi{e dobija na zna~aju ako se uzme u obzir da u
okviru pojedinih tipova postoji i vi{e varijanti. Opre-
deljivanje posuda u odre|eni tip ra|en je na osnovu
celokupnog izgleda – profila suda, pri ~emu je olak-
{avaju}u okolnost predstavljao srazmerno veliki broj
u celosti otkrivenih primeraka.

Ovaj pregled ~ini zanimljivim nekoliko pojava.

To je, pre svega, ve}i broj zdela sa {upljom dr{kom-

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

44 Up.: Bjelajac 1978: 133, 136; Biki} 1994: 26–30; Nikoli}-or-

|evi} 2000: 15–16.

45 Manji broj primeraka, za koje podaci o kontekstu nalaza

ne postoje, u pregled je uklju~en na osnovu analogija.

–ru~kom, u kojima je grejana i kuvana hrana, kao i
postojanje dubljih posuda – ~inija, predvi|enih da
se u njima donosi pripremljeno jelo na trpezu ili za
obedovanje. Male posude, koje se javljaju u okviru
nekoliko tipova, kori{}ene su, verovatno, za za~ine
ili sosove. Potom, dominiraju oblici zdele na stopi
razli~ite visine, {to predstavlja uobi~ajenu i veoma
ra{irenu pojavu u ovom razdoblju. U celini posma-
trane, zdele predstavljaju jednostavnu, funkcional-
nu formu, a bogato ukra{ene posude nisu ~este i gru-
pisane su u svega nekoliko tipova.

Izvesna dilema je postojala kod opredeljivanja

pli}ih posuda, na primer I/6, I/30 i I/31, zbog {ire
otvorenog recipijenta i vodoravnog oboda, {to su ele-
menti koji najpre asociraju na formu tanjira. U tim
slu~ajevima, rukovodili smo se utiskom kakav nave-
dene posude ostavljaju me|u sli~nima iz grupa zdela
i tanjira, i svrstavali ih u onu grupu kojoj su pribli`ni-

je.

Zbog toga je do{lo do pojave me|usobno veoma

sli~nih tipova posuda u obe navedene grupe. Ova di-
lema je veoma stara i postoji na op{tem planu, {to se
vidi po tome da su je i istra`iva~i iz drugih oblasti re-
{avali u ve}oj meri proizvoljno.

TIP I/1

Duboka kalotasta zdela na stopi. Ra|ena je od pre~i-

{}ene gline, crvene boje pe~enja, u nijansama od oran` do
svetle crvenkastomrke. Preko unutra{nje i delimi~no
spoljne povr{ine nanet je tanak sloj belog premaza i gle|
zelene ili, znatno re|e, `ute boje. Ovaj tip zdele ~esto ima
unutra{njost ukra{enu u stilu koloritnog sgrafita – slika-
nje zelenom i mrkom bojom preko urezanog floralnog

46 Budu}i da predstavljaju oblike koji u gotovo neizmenje-

nom vidu postoje jo{ od antike i koji su u razdoblju srednjeg veka
bili veoma zastupljeni u balkanskoj produkciji, ista dilema pri-
sutna je i kod opredeljivanja primeraka iz tih ranijih epoha.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip I/1

R 1: 4

– D. G. 1977. g.; kvadrat E/IV, jama 47; A: 1304.
– D. G. 1978. g.; kvadrat E, D/ III, jama 54; A: 1530.
– D. G. 1979. g.; kvadrat E/VI, E/VII, jama 22; A: 111 (3 po-

sude).

– P. D. P. Palata 1986. g.; Gra|evina IV, septi~ka jama; A: 115.
– P. D. P. Palata 1987. g.; nivo koliba: prostorija 5, jama; A:

638.

Datovanje:

16–18. vek.

TIP I/2

Duboka zdela koni~nog oblika, ravnog ili zaobljenog

dna, na niskoj stopi. Ra|ena je od pre~i{}ene gline, crvene
boje pe~enja. Unutra{nja, delimi~no i spoljna strana gle-
|osane su zeleno, a javlja se i ukra{avanje u stilu kolorit-
nog sgrafita – slikanje mrkom i `utom bojom ispod zelene
glazure.

Me|u sgrafito zdelama jedna posuda izdvaja se stili-

zovanim crte`om na spoljnoj strani i tekstovima na tur-
skom jeziku spolja i iznutra.

Na spoljnoj strani izme|u

dekorativnih motiva grubo je urezan tekst na osmanskom
(turskom) jeziku: …

Güzelim, güzelim

, u zna~enju

dragi

(draga), lepi (lepa)

… Sa unutra{nje strane natpis je bio u

dva reda. U donjem se gotovo izvesno ~ita: …

Lâzim

(potrebno, neophodno)

çekecegim

(prvo lice jednine

futura glagola çekmek, u zna~enju

vu}i, podnositi, trpeti,

iskusiti

), {to se mo`e prevesti

moram da podnesem (izdr-

`im, istrpim i sl.)

. Iako stoje jedna pored druge, najverovat-

nije predstavljaju kraj jedne i po~etak druge re~enice. U
gornjem redu ~itljiva je re~

Üslûp

, u zna~enju

stil, forma,

na~in.

Brojnije zastupljene i grupisane u okvire ovog tipa,

javljaju se zdele u razli~itim veli~inama, od sasvim malih
do standardnih, srednje veli~ine. Mada se oblik, u osnovi,
mo`e ozna~iti kao koni~an, uo~avaju se razlike u ve}oj ili
manjoj izvijenosti oboda na spoljnu stranu i kosini zida tr-
buha. Tako|e, dno je ravno ili u nagibu prema sredi{tu su-
da. Sude}i prema primercima sa~uvanim u celosti stopa
je niska, prete`no prstenasta, sasvim retko i koni~na. Pre-
ma obradi unutra{nje povr{ine, kvalitetu glazura i deko-
rativnim tehnikama, imaju velike sli~nosti sa prethodno
opisanim zdelama tipa I/1.

47 Prevod i analizu natpisa na nalazima koji se ovde objavljuju

izvr{ila je dr Mirjana Marinkovi}, docent na Katedri za orijenta-
listiku Filolo{kog fakulteta u Beogradu, na ~emu se najtoplije
zahvaljujem.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip I/3

R 1: 4

Mesta nalaza:

– V. K. Kastrum 1979. g.; blok 2, sonda 3, o.s. X, na podu ku}e.
– G. G. Jugoisto~ni bedem 1973. g.; kula VI, sonda 4/73, ja-

ma 1; A: 4.

– Z. P. 1973. g.; sonda 2/73, jama 2; A: 21a.
– D. G. Severoisto~ni bedem 1969. g.; sonda 3/69, ku}a 2;

A: 5, MGB: II/1794.

– D. G. Severoisto~ni bedem 1969. g.; sonda 3/69, ku}a 2;

A: 12, MGB: II/1664.

– D. G. 1976. g.; kvadrat D/IV, jama 17; A: 101b.
– D. G. 1976. g.; kvadrat D/IV, V, jama 17; A: 50.
– D. G. 1978. g.; kvadrat C/V, jama 57; A: 1564.
– P. D. P. Palata 1986. g.; nivo koliba: trem; A: 228–232 (14

posuda).

– P. D. P. Palata 1986. g.; Gra|evina IV, septi~ka jama; A: 116

(2 posude).

Datovanje:

16–17. vek.

TIP I/3

Duboka zdela kalotastog oblika, gotovo vodoravno

razgrnutog {irokog oboda uspravno izvu~ene ivice, ravnog
dna, na koni~noj stopi. Ra|ena je od pre~i{}ene gline, crve-
ne boje pe~enja. Unutra{njost je jednobojno gle|osana,
zeleno ili `uto, a sporadi~no se javlja i slikanje belom i ze-
lenom bojom ispod `ute glazure, u vidu mrlja i traka, izve-
denih tehnikom slivanja.

Skup odlika, koje ~ine oblik ove zdele specifi~nim, iz-

razit je na gotovo svim otkrivenim primercima nezavisno
od veli~ine posuda ili dubine recipijenta. Jedan primerak
ima konveksno dno o{tro izvu~ene ivice, dok sve ostale
posude imaju stopu koja je prete`no niska, sa ivicom po-
vijenom na unutra{nju ili na spoljnu stranu, a sasvim ret-
ko je srednje visine, sa profilisanom ivicom. Stil ukrasa je
ujedna~en, ali postoji jedan primerak, delimi~no sa~uvan,
sa naslikanim sasvim upro{}enim floralnim motivom,
zelenom bojom na `utozelenoj podlozi.

Mesta nalaza:

– V. K. Kastrum 1982. g.; blok 1, 2, sonda 7, o.s. I–IV; A: 4.
– G. G. Severoisto~ni bedem 1971. g.; sonda 6/71, jama 1; A:

53.

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1973. g.; kula VI, sonda 4/73, ja-

ma 1; A: 3.

– D. G. 1973. g.; sonda 3/73, jama 2; A: 3.
– P. D. P. Palata 1986. g.; Gra|evina IV, septi~ka jama; A: 118.
– P. D. P. Palata 1985. g.; sloj u podrumu; A: 65.
– P. D. P. Palata 1991. g.; bunar; A: 643.

Datovanje:

16. – prva polovina 18. veka.

TIP I/4

Duboka zdela koni~nog oblika, vodoravnog oboda,

ravnog ili blago zaobljenog trbuha, ravnog dna, na niskoj
koni~noj stopi. Ra|ena je od pre~i{}ene gline, crvene boje
pe~enja. Unutra{njost je oslikana belom bojom i gle|osa-
na `uto ili zeleno, a sasvim retko su i jednobojne, zeleno
glazirane.

U okviru ovog tipa javlja se nekoliko, vi{e ili manje,

bliskih varijanti koje se izdvajaju prema obliku oboda, do-
nekle i zidova trbuha. Obod se u osnovi mo`e ozna~iti kao
trakast sa plitkim `ljebom na unutra{njoj strani. Gornja
povr{ina je ugravnom ravna, mada se javljaju primerci
kod kojih postoji vrlo plitak `ljeb, a sasvim izuzetno i ivica
nareckana radlom. U pogledu oblika recipijenta zastu-
pljene su varijante sa ravnim, kosim zidovima, kao i sa za-
obljenim, {to u najudaljenijoj varijanti oblik tela ~ini go-
tovo kalotastim. Najve}i broj zdela, me|utim, ima jasan
koni~an oblik sa ravnim zidovima, kod kojih je obod ra-
|en na oba pomenuta na~ina. Va`nu osobinu predstavlja i
debljina zida posude, koji je napravljen tako da se od dna
prema otvoru stanjuje, pri ~emu sa spoljne strane na dnu
ostaje ispup~enje, {to je druga~ije od tako|e koni~nih, ali
dubljih posuda I/2. Srazmerno brojna zastupljenost zdela

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip I/4

R 1: 4

TIP I/7

Zdela koni~nog oblika, uspravnog i na unutra{nju

stranu povijenog oboda, ravnog dna, na niskoj koni~noj
stopi. Ra|ena je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja.
Unutra{njost je jednobojno, zeleno ili `uto gle|osana.

Ovaj tip zdele nije u potpunosti standardizovan, su-

de}i po razli~itom nagibu oboda prema unutra{njosti re-
cipijenta, kao i prema obliku stope. Tako|e, vidljiva je i
tendencija da se ivica otvora kod nekih posuda naglasi iz-
vla~enjem u visinu, ~ime je u finalnom izgledu dobijena
naizgled ve}a dubina i zatvorenija forma, {to nije zna~aj-
nije uticalo na op{ti izgled ovih zdela. U ve}oj meri razli~i-
ta je duboka posuda, specifi~na i zbog izvijanja ivice oboda
prema spolja, kao i zbog izrazito punog dna, sa ispup~e-
njem na spoljnoj strani. Na Beogradskoj tvr|avi ove zdele
javljaju se srazmerno retko, mada tokom ~itavog razdo-
blja prve turske uprave.

Mesta nalaza:

– G. G. Severoisto~ni bedem 1971. g.; kula VI, sonda 5/71;

jama; A: 1.

– G. G. Severoisto~ni bedem 1971. g.; kula VI, sonda 5/71;

jama 1; A: 5.

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1973. g.; kula VI, sonda 4 B/73,

jama 2; A: 21.

– D. G. Severoisto~ni bedem 1969 g.; sonda 3/69, ku}a 2; A:

10, MGB: II/1669.

– D. G. 1976. g.; kvadrati E/I, II, iznad poda ku}e 5; A: 753.
– P. D. P. Palata 1986. g.; nivo koliba: trem; A: 234.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP I/9

Zdela gotovo vodoravnog, sa unutra{nje strane u`ljeb-

ljenog oboda, blago zaobljenog trbuha, ravnog dna, na pr-
stenastoj stopi. Ra|ena je od pre~i{}ene gline, crvene boje
pe~enja. Unutra{njost je zeleno gle|osana.

Ovaj tip zdele predstavlja, u stvari, polazni oblik iz ko-

jeg je, verovatno, nastao jedan sli~an, ranije obra|en – I/3.

Mesto nalaza:

– G. G. Jugozapadni bedem 1973. g.; Dizdareva kula, nivo I;

A: 1.

Datovanje:

16–prva polovina 17. veka.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip I/7

R 1: 4

Tip I/9

R 1: 4

Tip I/10

R 1: 4

TIP I/10

Plitka bikoni~na zdela, zaobljenog dna, na niskoj pr-

stenastoj stopi. Ra|ena je od pre~i{}ene gline, crvene ili
mrke boje pe~enja. Unutra{njost je zeleno gle|osana, a ja-
vlja se i slikanje belom bojom i zelenom glazurom ispod
`ute glazure.

Osnovni oblik predstavlja zdela kod koje je obod goto-

vo uspravan, sa plitkim `ljebovima na spoljnoj strani. Bli-
sku varijantu ~ine posude isko{enog oboda, tako|e trakasto
pro{irenog otvora, sa bla`im prelazom ka donjem delu re-
cipijenta. Stopa je kod svih primeraka niska, prstenasta.

Mesta nalaza:

– D. G. Severoisto~ni bedem 1969. g.; izme|u Isto~ne kapi-

je I i Isto~ne kapije II; A: 206, MGB: II/1467.

– Z. P. 1972. g.; sonda 3/72, V o.s.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP I/11

Mala zdela koso razgrnutog oboda, kalotastog trbu-

ha, {irokog ravnog dna, na niskoj prstenastoj stopi. Ra|e-
na je od pre~i{}ene gline, mrkocrvenkaste boje pe~enja, i
ima zeleno gle|osanu unutra{njost.

Kalotast oblik recipijenta i prstenasta stopa, uz pri-

bli`no istu veli~inu, isti~u sli~nost ove sa ranije analizira-
nom jednom od zdela I/9. Za razliku od pomenute, ova
zdela je pli}a, ima tanak zid koji nije uspe{no izveden na
po~etku oblikovanja, tako da je dno ostalo masivno, a sto-
pa je bri`ljivo ura|ena u vidu tankog prstena.

Mesto nalaza:

– D. G. Severoisto~ni bedem 1969. g.; sonda 3/69, ku}a 2;

A: 15, MGB: II/1670.

Datovanje:

druga polovina 17. veka.

TIP I/12

Duboka kalotasta zdela, blago povijenog oboda prema

unutra{njosti recipijenta, ravnog ili zaobljenog dna, na vi-
sokoj koni~noj stopi pro{irene ivice. Ra|ena je od pre~i-
{}ene gline, crvene boje pe~enja. Unutra{njost, ~esto i
spoljna povr{ina su zeleno gle|osane, a pojedini primerci

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip I/11

R 1: 4

Tip I/12

R 1: 4

Pojedini elementi posude ra|eni su na dva na~ina:

povr{ina oboda je glatka ili rebrasta, a recipijent je loptast
ili kalotast. Iako zdele ovog tipa odre|uje {uplja ru~ka, ne-
kada se umesto nje javlja i trakasta dr{ka tunelastog obli-
ka koja polazi od otvora i zavr{ava se na sredini trbuha.

Mesta nalaza:

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1987. g.; sonda u Prolomu; A: 312.
– D. G. 1976. g.; kvadrat E III, jama 15; A: 25.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP I/14

Zdela {irokog isko{enog oboda, nekada nareckane

ivice, kalotastog trbuha, ravnog ili blago zaobljenog dna,
na koni~noj stopi srednje visine. Ra|ena je od pre~i{}ene
gline, crvene boje pe~enja. Unutra{njost je prete`no jed-
nobojno, `uto gle|osana, a javlja se i slikanje belom i zele-
nom bojom ispod `ute glazure, mada sasvim izuzetno.

Re~ je o standardizovanom obliku zdele koja je ra|e-

na u nekoliko veli~ina, pri ~emu se sporadi~no javljaju i
pli}e posude sli~nije tanjirima. Stopa je ra|ena u dva vida:
srednje visine i niska. Me|u svim otkrivenim primercima
izrazito je redak slu~aj da je obod izvu~en gotovo vodorav-
no, kao {to je to na jednoj posudi malih dimenzija.

Mesta nalaza:

– Z. P. 1977. g.; sonda 2/73, jama 2; A: 22a.
– D. G. 1977. g.; kvadrati D/V, VI, jama 35; A: 1270.
– P. D. P. Palata, 1986. g.; Gra|evina IV, septi~ka jama; A: 121.
– P. D. P. Palata, 1986. g.; prostor atrijumskog dvori{ta, sloj

iznad kaldrme; A: 150.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP I/15

Zdela isko{enog lu~nog oboda, na spoljnoj strani, tra-

kasto profilisane ivice, kalotastog trbuha, verovatno na ni-
skoj prstenastoj stopi. Ra|ena je od pre~i{}ene gline, crve-
ne boje pe~enja. Unutra{njost je zeleno ili `uto gle|osana.

I pored u osnovi sli~nog oblika, dva primerka zdela u

okviru ovog tipa razlikuju se u nekoliko detalja. To je, naj-
pre, vrsta oboda koji je na jednoj zdeli skoro lu~an »sa
kragnom«, dok je na drugoj posudi trakast sa `ljebovima
na spoljnoj i unutra{njoj povr{ini. Recipijent je kalotast,
me|utim, kod zdele sa trakastim obodom on je blago pre-
lomljen pri dnu.

Mesta nalaza:

– D. G. 1976. g.; kvadrat D VII, jama 11; A: 187.
– D. G. 1976. g.; kvadrat D VI, D VII, jama 12; A: 227.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP I/16

Duboka zdela cilindri~nog oblika, blago razgrnutog

oboda, ravnog dna, najverovatnije na niskoj prstenastoj
stopi. Ra|ena je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja.
Unutra{njost je `uto gle|osana, a ~ini se da je na dnu po-
stojao sgrafito ukras koji gotovo u potpunosti nedostaje.

Mesta nalaza:

– D. G. 1997. g.; sonda 2/97, jama 2; A: 4210.

Datovanje:

16. vek.

TIP I/17

Zdela kalotastog oblika, oboda povijenog ka unutra-

{njosti recipijenta, ispod kojeg je plasti~na traka u vidu

kragne

, blago zaobljenog dna, na niskoj prstenastoj stopi.

Ra|ena je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja. Preko
spoljne i unutra{nje povr{ine je glazura zelene boje srebr-
nastog sjaja.

Neobi~nost ove zdele predstavlja masivna stopa koja

je oslonac za recipijent tankih zidova. S obzirom na to da
je u Beogradu ovo unikatan primerak, mo`da se mo`e
ozna~iti i kao poku{aj grn~ara da se jednostavan tip I/1
nadgradi dodavanjem kragne kao dekorativnog detalja.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip I/17

R 1: 4

Tip I/16

R 1: 4

Tip I/15

R 1: 4

Mesto nalaza:

– Z. P. 1971. g.; sonda 4, 5/71, jama; A: 240.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP I/19

Zdela razgrnutog i izvijenog oboda, talasasto modelo-

vane ivice, zvonolikog trbuha, blago zaobljenog {irokog
dna, na niskoj koni~noj stopi. Ra|ena je od pre~i{}ene gli-
ne, crvene boje pe~enja. Unutra{njost je zeleno gle|osana.

Zdele ovog oblika predstavljaju ujedna~en zanatski

proizvod u pogledu oblika i kvaliteta, a nevelike razlike po-
stoje jedino u veli~ini. One nisu ~este na Beogradskoj tvr|a-
vi i uglavnom su zastupljene u slojevima poznog 17. veka.

Mesta nalaza:

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1972. g.; sonda 2/72, jama kod

ugla T 1; A: 50.

– D. G. 1976. g.; kvadrat E/V, jama 25; A: 1091.

Datovanje:

17. vek.

TIP I/20

Velika, duboka zdela {irokog, koso razgrnutog oboda,

uspravno zase~ene ivice, koni~nog oblika. Verovatno je
imala ravno, {iroko dno. Ra|ena je od pre~i{}ene gline, po-
me{ane sa liskunskim (ili kvarcnim) prahom, crvene ili
crvenkastomrke boje pe~enja. Ivica oboda ukra{ena je pli-
}im udubljenjima izvedenim prstima ili noktima, dok se
na telu javljaju urezani ukrasi, nekada i aplicirane trake.

Ovaj tip zdele odlikuje nekoliko srodnih varijanti,

koje se mogu izdvojiti prema ve}oj ili manjoj kosini oboda
i zidovima trbuha koji su pravi ili zaobljeni.

Mesta nalaza:

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1973. g.; kula VI, sonda 5/73, ja-

ma 2; A: 100.

– D. G. 1976. g.; kvadrat D/V, jama 21; A: 416.
– P. D. P. Palata 1991. g.; bunar; A: 644.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP I/21

Duboka zdela cilindri~nog oblika, {irokog ravnog dna,

na prstenastoj stopi. Ra|ena je od pre~i{}ene gline, sive
boje pe~enja i ima tamnosiv? gla~anu povr{inu metalnog
sjaja. Gornji deo posude ukra{en je gustim talasastim lini-
jama urezanim ~e{ljem.

Mesto nalaza:

– Z. P. 1973. g.; sonda 2/73, jama 3; A: 47.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP I/22

Zdela koso razgrnutog, {irokog oboda, kalotastog re-

cipijenta, {irokog ravnog dna, uzdignuta na tri no`ice. Ra-
|ena je od peskovite gline, `u}kastobele boje pe~enja.
Unutra{njost je `uto gle|osana.

Svega jedan primerak ovog tipa zdele je otkriven, pri

tom u fragmentarnom stanju, ali se pretpostavlja da je
imala vodoravno postavljenu {uplju ru~ku, sli~nu zdela-
ma I/13. U okviru raznorodne grupe zdela sa vodoravnom
ru~kom, ova je osobena zbog polo`aja no`ica koje su apli-
cirane na prelazu trbuha u dno pod ve}im uglom.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip I/20

R 1: 4

Tip I/19

R 1: 4

Tip I/21

R 1: 4

Tip I/22

R 1: 4

Osobenost ovog tipa predstavlja obod koji je i sa unu-

tra{nje strane pro{iren. I pored toga {to je vodoravno ili
koso postavljen, na gornjoj povr{ini nalaze se jedan ili tri
`ljeba. Manje bri`ljiva izrada pojedinih primeraka naslu-
}uje se po neujedna~enim potezima kojima su skidane
ivice dna.

Mesto nalaza:

– Z. P. 1972–73. g.; sonda 8/72–73, sloj VI–VII; A: 23.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP I/26

Koni~na zdela lu~nog, savijenog oboda, blago zao-

bljenih zidova trbuha, ravnog {irokog dna, postavljena na
tri zakrivljene valjkaste no`ice. Ra|ena je od gline pome-
{ane sa sitnozrnim peskom, `u}kastobele boje pe~enja.
Na spoljnoj povr{ini nalaze se gusti plitki urezi, a unutra-
{njost je tamnozeleno gle|osana.

I ova zdela je, kao i prethodno obra|ene koje pripa-

daju raznovrsnoj grupi sa no`icama, delimi~no sa~uvana,
ali se mo`e pretpostaviti da je imala {uplju, vodoravno po-
stavljenu ru~ku. Oblik no`ica, njihova visina, kao i ~inje-
nica da su na spoljnoj povr{ini recipijenta vidljivi tragovi
izlaganja otvorenom plamenu idu u prilog pretpostavci
da je ova zdela kori{}ena za kuvanje ili grejanje hrane.

Mesto nalaza:

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1987. g.; sonda u prolomu; A: 305.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP I/27

Mala, duboka zdela blago izvijenog i u`ljebljenog

oboda ~ija je ivica talasasto obra|ena utiskivanjem prsti-
ma, kalotastog tela, {irokog dna, na niskoj koni~noj stopi.
Ra|ena je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja. Preko

unutra{nje i ve}eg dela spoljne povr{ine nalazi se, preko
belog premaza, sloj zelene glazure dosta lo{eg kvaliteta.

Izuzetna pojava ovog tipa zdele analizu svodi na ne-

koliko op{tih zapa`anja. Kalotast oblik recipijenta sa {iro-
kim dnom, kao i vrsta oboda nemaju paralela me|u zdela-
ma. Ukrasna ivica oboda, me|utim, izvedena je veoma
sli~no kao na zdelama I/19, dok se koni~na neprofilisana
stopa javlja veoma retko, i to na pojedinim primercima
zdela I/6. Tako|e, ovo je jedina posuda kod koje je uo~eno
ljuspanje glazure, koje naj~e{}e nastaje usled nedovoljno
visoke temperature prilikom drugog pe~enja posude, pri
~emu je i sama glazura bez sjaja, {to mo`da ukazuje i na
njenu nedovoljno ve{tu pripremu.

Mesto nalaza:

– U. U. 1980. g.; sonda II/80.

Datovanje:

17. vek.

TIP I/28

Zdela zvonolikog oblika, ravnog oboda, sa `ljebom

na unutra{njoj strani, zaobljenog dna, na niskoj koni~noj
stopi. Ra|ena je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja.
Gle| zelene boje nanesena je preko `u}kastobelog prema-
za u koji je potopljeno dve tre}ine recipijenta.

Mesto nalaza:

– V. K. Biblioteka 1985. g.; podrum, jama 2; A: 33.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP I/29

Duboka zdela bikoni~nog oblika, na niskoj koni~noj

stopi. Ivica oboda je malo pro{irena i ravna, gornji deo re-

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip I/26

R 1: 4

Tip I/27

R 1: 4

Tip I/28

R 1: 4

Tip I/29

R 1: 4

cipijenta ima zidove zako{ene ka unutra i sa spoljne stra-
ne plitke kanelure, a donji je zaobljen i gladak. Ra|ena je
od peskovite gline, crvene boje pe~enja. Cela posuda je ze-
leno gle|osana, preko tankog sloja belog premaza.

Mesto nalaza:

– D. G. 1979. g.; kvadrat F, G/XIX, XX, sloj III–IV.

Datovanje:

17. vek.

TIP I/30

Plitka zdela {irokog vodoravnog oboda, bikoni~nog

recipijenta, ravnog dna, na niskoj prstenastoj stopi. Ra|e-
na je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja. Unutra-
{njost je svetlozeleno, nekada `uto gle|osana.

Varijantu predstavlja zdela vi{e zaobljenog tela. Re|e

je, pored jednobojne glazure, unutra{njost ukra{ena u sti-
lu koloritnog sgrafita – slikano je zelenom i `utom bojom
ispod bledo`ute glazure.

Sli~an oblik posude, mada pli}eg recipijenta, postoji

me|u tanjirima (tip V/5), zbog ~ega se ne mo`e u potpu-
nosti isklju~iti mogu}nost iste namene.

Mesta nalaza:

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1973. g.; kula VI, sonda 4/73, ja-

ma 2; A: 23.

– Z. P. 1973. g.; sonda 2/73, jama 2; A: 24.
– D. G. 1976. g.; kvadrat D/VI, jama 20; A: 134.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP I/31

Plitka zdela {irokog, koso razgrnutog oboda uspravno

izvu~ene ivice, koni~nog tela zaobljenih zidova, ravnog
dna, na niskoj koni~noj stopi. Ra|ena je od pre~i{}ene gli-
ne, crvene ili crvenkastomrke boje pe~enja. Unutra{njost
je zeleno gle|osana.

Prema dubini recipijenta ovaj tip zdele je na granici

tanjira, {to se vidi iz me|usobne sli~nosti sa tipom V/6.
Me|utim, one su bliske i zdelama I/3, i to po vrsti oboda.

Mesta nalaza:

– G. G. Jugozapadni bedem 1974. g.; sonda 1/74, horizont I;

A: 5.

– D. G. Severoisto~ni bedem 1969. g.; sonda 3/69, ku}a 2;

A: 13 (2 posude), MGB: II/1666, II/1669.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP I/32

Duboka zdela ve}ih dimenzija, {irokog, koso razgr-

nutog oboda uspravne ivice, ovalnog ili bikoni~nog trbu-
ha, {irokog blago konveksnog dna. Ra|ena je od pre~i{}e-
ne gline, crvene boje pe~enja. Unutra{njost je zeleno gle-
|osana ili slikana – belom bojom uspravne trake i zele-
nom glazurom mrlje.

Odrednice ovog tipa zdele predstavljaju vrsta oboda,

dubina recipijenta i oblik dna koji su jasno nazna~eni na

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip I/31

R 1: 4

Tip I/30

R 1: 4

Tip I/32

R 1: 4

veli~ine koji su, tako|e, mogli slu`iti za ~uvanje zrna-
stih, ali i nekih drugih namirnica. Svi oni imaju rav-
no dno, pored toga {to su i manji od njihovih sred-
njovekovnih i ranovizantijskih prete~a, tako da su
predstavljali prenosne kontejnere za skladi{tenje na-
mirnica. Uz }upove, nije zanemarljiv ni broj lonaca
sa jednom dr{kom, kao samostalnih ili kao, uslovno
re~eno, varijanti u okviru oblika uobi~ajenih kuhinj-
skih posuda.

Sli~no zdelama, i oblici lonaca ostaju u ve}oj me-

ri u vezi sa produkcijom poslednje srednjovekovne
etape – 15. veka. S obzirom na veliku koli~inu u celosti
sa~uvanih posuda, tipolo{ko odre|ivanje nije pred-
stavljalo te{ko}u. U okviru pojedinih oblika uo~avaju
se izvesne razlike, kao {to su manja ili ve}a kosina obo-
da, profilacija otvora, (ne)postojanje dr{ke, ili du`i-
na vrata, {to nije predstavljalo kriterijum za izdvaja-
nje varijanti. Tako|e, neke posude imaju razli~ito
oblikovan donji deo recipijenta, {to je veoma te{ko ili
~ak nemogu}e utvrditi na osnovu ulomka. Zbog toga
su pojedini lonci donekle razli~ite profilacije opre-
deljeni u jedan tip, ~ime je, smatramo, umanjena za-
buna prilikom tipolo{kog odre|ivanja ulomaka.

TIP II/1

Lonac trakasto profilisanog i sa spoljne strane u`lje-

bljenog oboda, ovalnog trbuha, {ireg dna pro{irene ivice,
sa masivnom kolenastom dr{kom, ovalnog preseka. Ra-
|en je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja. Preko
spoljne povr{ine nanesen je sloj belog premaza i zelena
glazura na obodu, sa spoljne i sa unutra{nje strane.

Mesto nalaza:

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1972. g.; sonda 2/72, jama kod

ugla T 1; A: 60.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP II/2

Lonac isko{enog trakastog oboda, ovalnog ili loptas-

tog trbuha, ravnog dna, sa trakastom dr{kom kolenastog
oblika koja polazi od otvora i zavr{ava se na sredini trbu-
ha. Ra|en je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja, re|e
od gline pome{ane sa sitnozrnim peskom, sivomrke boje
pe~enja. Pojedini primerci imaju zeleno gle|osanu unu-
tra{njost, kao i deo spoljne povr{ine oko i ispod otvora, a
~esto se ispod glazure javlja ukras slikan belom bojom.

Najzna~ajnije razlike koje se javljaju me|u primerci-

ma opredeljenim u ovaj tip odnose se na profilaciju oboda
– naj~e{}e su to slabije ili ja~e nagla{ena rebra i njihov po-
lo`aj. Trbuh, koji je u osnovi ovalnog oblika, ~e{}e ima
najve}u {irinu na sredini, a tek u retkim slu~ajevima gor-
nji deo trbuha je izrazito loptast. Kao najre|a varijanta ja-
vljaju se lonci uzanog, ovalnog trbuha.

Mesta nalaza:

– V. K. Biblioteka 1985; podrum, jama 1; A: 14.
– G. G. Jugoisto~ni bedem 1973. g.; kula VI, sonda 4/73, ja-

ma 2.

– G. G. Jugozapadni bedem 1973. g.; Dizdareva kula.
– D. G. 1977. g.; sonda 1/97, jama 2; A: 4214 (2 posude).
– D. G. 1977. g.; sonda 1/97, jama 2; A: 4216.
– D. G. 1977. g.; sonda 1/97, jama 2; A: 4217.
– P. D. P. Palata 1986. g.; nivo koliba: trem; A: 238–239 (5

posuda).

– P. D. P. Palata 1991. g.; nivo koliba: jama u atrijumu; A: 363.
– P. D. P. Palata, 1986. g.; Gra|evina IV, septi~ka jama; A:

122–123 (4 posude).

Datovanje:

druga polovina 15 – prva polovina 17. veka.

TIP II/3

Lonac isko{enog oboda koso zase~ene ivice, {irokog

bikoni~nog trbuha. Ra|en je od gline pome{ane sa sitno-
zrnim peskom, mrkosive boje pe~enja.

Neobi~an oblik ovog lonca nastao je, ~ini se, usled ne-

dovoljne ve{tine grn~ara da oblikuje telo suda – u toku pro-
cesa izvla~enja visine lonca zid je previ{e stanjen, pa je
usled te`ine gornjeg dela do{lo do njegovog spu{tanja, {to
je izazvalo o{tar prelom trbuha, time i njegov bikoni~an ob-
lik. Tragovi tog procesa vidljivi su, veoma jasno, sa unutra-
{nje strane, dok spolja{njost izgleda kao plitko narebrena.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip II/1

R 1: 4

Mesta nalaza:

– G. G. Severoisto~ni bedem 1971. g.; sonda 5/71, jama; A: 8.
– P. D. P. Palata 1991. g.; bunar; A: 646 (2 posude).

Datovanje:

16–17. vek.

TIP II/4

Lonac isko{enog oboda profilisane ivice, loptastog

trbuha, {irokog ravnog dna. Ra|en je od gline pome{ane sa
sitnozrnim peskom, crvene mrkosive ili sive boje pe~enja.
Na pojedinim primercima je jednostavan urezan ukras, a
sasvim retko i zeleno gle|osana unutra{njost.

Me|u ovim loncima zapa`aju se manje razlike u ob-

likovanju unutra{nje strane oboda, koja je prete`no rav-
na, ali postoje i primerci sa {irokim plitkim `ljebom.

Mesta nalaza:

– Z. P. 1971. g.; sonda 4, 5/71, ukop; A: 174.
– Z. P. 1971. g.; sonda 7/71, jama; A: 4.
– P. D. P. Palata, 1986. g.; Gra|evina IV, septi~ka jama; A:

124 (2 posude).

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip II/3

R 1: 4

Tip II/4

R 1: 4

Tip II/2

R 1: 4

TIP II/6

Lonac jako povijenog trakastog oboda, {irokog oval-

nog ili loptastog trbuha, {ireg ravnog dna, sa malom tra-
kastom dr{kom koja polazi od otvora i zavr{ava se na ra-
menu suda. Ra|en je od solidno pre~i{}ene kaolinske gli-
ne pome{ane sa sitnozrnim peskom, `u}kastobele boje
pe~enja. Spolja{njost recipijenta je prekrivena veoma plit-
kim paralelnim urezima ili `ljebovima, a unutra{njost je,

kao i deo oko otvora sa spoljne strane mrko ili `uto, a sa-
svim retko i zeleno, gle|osana.

Ovi lonci ra|eni su u nekoliko veli~ina, od sasvim

malih do velikih, uobi~ajenih za kuvanje namirnica. Svi
primerci imaju tanke zidove i malu specifi~nu te`inu.
Obod, koji je u osnovi povijen u vidu »kragne«, nekada je
ura|en kao trakast, sa donjom ivicom izvu~enom u {pic,
{to u finalnom izgledu posude pru`a isti efekat. Tako|e,

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip II/7

R 1: 4, detalji 1:2, 1: 4

na pojedinim sudovima spoljna ivica oboda je u{tinuta
prstima – ima tzv. ukras u vidu sa}a.U pogledu {irine trbu-
ha varijantu bi predstavljali izdu`eni lonci, gotovo jajoli-
kog oblika tela. Sasvim izuzetno dno posude ima pro{ire-
nu, o{tru ivicu.

Mesta nalaza:

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1996. g.; sonda u prolomu (2

posude).

– D. G. Severoisto~ni bedem 1969. g.; sonda 3/69, ku}a 2;

A: 27, MGB: II/1675.

– D. G. Severoisto~ni bedem 1968. g.; sonda 14, turski ho-

rizont I; A: 99.

– P. D. P. Palata, 1986. g.; Gra|evina IV, septi~ka jama; A: 126.

Datovanje:

druga polovina 15–17. vek.

TIP II/7

Lonac isko{enog oboda zaobljene ili koso zase~ene

ivice, {irokog loptastog trbuha, ravnog dna. Pojedini pri-
merci imaju trakastu dr{ku tunelastog oblika koja polazi
od otvora i zavr{ava se iznad sredine trbuha. Ra|en je od
gline pome{ane sa sitnozrnim peskom, nekada i tucanim
kre~njakom, mrke, sive ili crvene boje pe~enja. Ukras, ako
postoji, prete`no je na gornjem delu suda, i to su jedno-
stavni linearni motivi, nebri`ljivo urezani. Izuzetno se jav-
ljaju snopovi paralelnih vodoravnih linija, kao i po jedna
aplicirana dekorativna traka. Ve}i broj lonaca na dnu ima
reljefne oznake.

Ovo je tip lonca koji se u najve}em broju javlja u kul-

turnim slojevima iz vremena prve osmanske vlasti u Beo-
gradu, a tako|e i kasnije. Razlike me|u otkrivenim pri-
mercima u najve}oj meri se ogledaju u na~inu oblikovanja
gornjeg dela suda, pa se tako, kao varijante, javljaju o{tar
prelaz iz vrata u rame ili lu~an, u vidu kratkog vrata. [iro-
ko telo postavljeno je na {ire dno, tako da ve}ina lonaca u
celokupnom izgledu deluje vre}asto; sasvim retko se donji
deo suda izdu`uje, ~ime se dobija ve}a visina i naizgled
ovalna forma. Sve posude su veoma kvalitetne izrade –
imaju tanke zidove, kao i dna, {to uz simetri~nost pokazu-
je ve{tinu oblikovanja.

Mesta nalaza:

– V. K. Biblioteka 1985. g.; podrum, jama 2; A: 30.
– G. G. Jugoisto~ni bedem 1973. g.; kula VI, sonda 4b/73,

jama 1; A: 10.

– G. G. Jugozapadni bedem 1974. g.; sonda 1/74, horizont I;

A: 6.

– D. G. Severoisto~ni bedem 1969. g.; sonda 3/69, ku}a 2;

A: 26 (5 posuda), MGB: II/1644–1646, II/1650, II/1653.

– D. G. 1976. g.; kvadrati B, D/IV, V, jama; A: 53.
– D. G. 1978. g.; kvadrat E/III, jama 53; A: 1573.
– P. D. P. 1977. g.; sonda 1/77, sloj VII (2 posude).
– P. D. P. Palata 1986. g.; nivo koliba: trem; A: 240 (6 posuda).
– P. D. P. Palata 1991. g.; nivo koliba: prostorija 5, jama; A:

639.

– P. D. P. Palata, 1986. g.; Gra|evina IV, septi~ka jama; A: 127.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP II/8

Mali lonac trouglasto profilisanog oboda na unutra{-

nju stranu povijene ivice, kratkog vrata, izdu`enog ovalnog
trbuha, na ~ijem se gornjem delu nalaze gusto raspore|e-
na plitka rebra, sa trakastom dr{kom kolenastog oblika
koja polazi od otvora i zavr{ava se na gornjem delu trbuha.
Ra|en je od gline pome{ane sa sitnozrnim peskom, crvene
boje pe~enja. Preko spoljne povr{ine nanet je sloj gustog
beli~astog premaza, dok je unutra{njost zeleno gle|osana.

Mesto nalaza:

– D. G. Severoisto~ni bedem 1968. g.; kula V, sonda 16/68,

horizont III–c; A: 139.

Datovanje:

16. vek.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip II/8

R 1: 4

Tip II/9

R 1: 4, detalj 1:2

TIP II/13

Veliki lonac–}up isko{enog oboda sa plitkim `lje-

bom na unutra{njoj strani, uzanog vrata, {irokog lopta-
stog trbuha. Ra|en je od gline pome{ane sa sitnozrnim
peskom, crvene boje pe~enja. Sud je bogato ukra{en line-
arnim motivima izvedenim to~ki}em ili ubodima ~e-
{ljem – vodoravne i kose trake, zatim urezanim talasa-
stim linijama, kao i prstima modelovanim apliciranim
trakama.

Mesto nalaza:

– D. G. 1976. g.; kvadrati D, E/IV, V, jama 17; A: 56.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP II/14

Lonac blago isko{enog trakastog i sa unutra{nje stra-

ne u`ljebljenog oboda, {irokog ovalnog trbuha, ravnog
dna, sa malom tunelastom dr{kom koja polazi od otvora i
zavr{ava se iznad sredine trbuha. Ra|en je od gline pome-
{ane sa sitnozrnim peskom, sive boje pe~enja.

Mesto nalaza:

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1996. g.; sonda u prolomu, slu-

~ajan nalaz.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP II/15

Lonac uspravno izvu~enog trakastog oboda, sa `lje-

bom sa unutra{nje strane, {ireg ovalnog trbuha, {irokog
ravnog dna. Ra|en je od gline pome{ane sa krupnozrnim
peskom, svetlomrke boje pe~enja. Spoljna povr{ina obra-
|ena je {irokim plitkim rebrima.

Mesto nalaza:

– D. G. 1976. god.; kvadrat D/V, jama 14; A: 372.

Datovanje:

16. vek.

TIP II/16

Lonac isko{enog oboda ravne, nekada zaobljene ivice,

kratkog vrata, loptastog trbuha, {irokog ravnog dna. Poje-
dini primerci imaju kolenastu dr{ku trakastog preseka
koja polazi od otvora i zavr{ava se na sredini trbuha. Ra-
|en je od gline pome{ane sa sitnozrnim peskom, nekada i
tucanim kre~njakom, u nijansama mrke boje pe~enja.
Du` recipijenta je ukras u vidu gustih, plitkih `ljebova.

Mesta nalaza:

– Z. P. 1961. g.; sonda C 3/61, dubina 0,65–0,85 m; MGB:

III/1734.

– D. G. 1979. g.; kvadrat E/I, jama 25; A: 1089.
– P. D. P. Palata 1986. g.; nivo koliba: trem; A: 242 (2 posude).

Datovanje:

16–17. vek.

TIP II/17

Veliki lonac–}up prstenasto profilisane ivice oboda,

kratkog cilindri~nog vrata, {irokog loptastog trbuha. Ra|en
je od solidno pre~i{}ene gline pome{ane sa sitnozrnim
peskom, neujedna~ene boje pe~enja – iznutra i delimi~no

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip II/14

R 1: 4

Tip II/15

R 1: 4

Tip II/13

R 1: 4

na prelomu svetlosive, spolja crvene, a preko povr{ine oko
otvora i na vratu nanesena je maslinastozelena glazura.

Mesto nalaza:

– D. G. 1976. g.; kvadrati E/I–VII, D/III–IV, C/V, turski ho-

rizont I; A: 582.

Datovanje:

16. vek.

TIP II/18

Mali lonac isko{enog oboda kose ivice, nekada rebra-

sto profilisanog sa spoljne strane, kratkog vrata, loptastog
trbuha, u`eg ravnog dna. Ra|en je od gline pome{ane sa
sitnozrnim peskom, liskunskim prahom i sitnim koma-
dima kre~njaka, crvenkastomrke boje pe~enja. Na pojedi-
nim posudama je spoljna povr{ina obra|ena plitkim re-
brima.

Mesta nalaza:

– V. K. Cvijeta Zuzori} 1973. g.; sonda 1, jama; A: 13, MGB:

1923.

– U. U. 1971. g.; kvadrat XIV/23; A: 48, MGB: 1389.
– Z. P. 1972. g.; sonda 7/72, jama 1.
– D. G. 1978. g.; kvadrati D, E/III, jama 54; A: 1536.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP II/19

Lonac–}up razgrnutog oboda vodoravne ivice, sa apli-

ciranom trakom u korenu vrata, jajolikog trbuha, uskog
ravnog dna. Pojedini primerci imaju trakastu dr{ku. Ra-
|en je od gline pome{ane sa sitnozrnim peskom, crvene
ili crvenkastomrke boje pe~enja. Ukras ~ini urezana vo-
doravna linija i ubodi noktom u nizu. Na spoljnoj povr{i-
ni posude nanesen je tanak sloj `u}kastobelog premaza i
mrka gle|, a pojedine posude su i oslikane belom bojom
ispod zelene glazure.

Ovaj lonac se prema obliku mo`e bli`e odrediti kao

}up, mada je u odnosu na druge iz ove skupine znatno ma-
nji. Prema profilu gornjeg dela suda sli~an je loncu II/13.

Mesto nalaza:

– D. G. 1976. g.; kvadrati E/I–VII, D/IV,V, VII, C/V, turski

horizont II; A: 497.

– P. D. P. Palata 1986. g.; nivo koliba: trem; A: 243.

Datovanje:

kraj 16–prva polovina 17. veka.

TIP II/20

Lonac zako{enog oboda prstenasto zadebljane ivice,

levkastog vrata, uskog ovalnog trbuha. Ra|en je od solid-
no pre~i{}ene gline pome{ane sa sitnozrnim peskom,
`u}kaste boje pe~enja. Spoljna povr{ina, delimi~no i unu-
tra{nja su tirkizno gle|osane.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip II/16

R 1: 4

Tip II/17

R 1: 4

Tip II/18

R 1: 4

TIP II/23

Lonac kosog, rebrasto profilisanog oboda, kratkog

vrata, jajolikog trbuha, ravnog dna, sa trakastom dr{kom
koja polazi od otvora i zavr{ava se ispod ramena suda. Ra-
|en je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja. Preko po-
vr{ine je tanak sloj poroznog belog premaza.

Mesto nalaza:

– D. G. Severoisto~ni bedem, sektor izme|u kapija; MGB:

II/1487.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP II/24

Lonac {irokog otvora, isko{enog oboda zaobljene ivi-

ce, sa spoljne strane rebrasto profilisan, ovalnog (vre}a-
stog) trbuha, konkavnog dna o{tro pro{irene ivice, sa ma-
lom tunelastom dr{kom koja je aplicirana na sredini trbu-
ha. Ra|en je od pre~i{}ene gline, beli~aste boje pe~enja. U
celosti je gle|osan – spolja tamnozeleno, a iznutra masli-
nastozeleno.

Mesto nalaza:

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1987. g.; sonda u prolomu; A: 308.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP II/25

Lonac uspravno izvu~enog oboda zaobljene ivice, {i-

rokog ovalnog trbuha. Ra|en je od pre~i{}ene gline pome-
{ane sa sitnozrnim peskom, `u}kaste boje pe~enja. Spolj-
na povr{ina i unutra{njost neposredno ispod otvora su tir-
kizno gle|osani.

Mesto nalaza:

– U. U. 1971. g.; kvadrat XIV/23; A: 277.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP II/26

Lonac–}up levkastog otvora koso zase~ene ivice,

o{tro prelomljenog ramena, ovalnog trbuha, sa dve dr{ke
koje polaze od ramena i zavr{avaju se iznad sredine trbu-
ha. Ra|en je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja. Ceo
sud je zeleno ili maslinasto gle|osan, nekada preko beli-
~astog premaza.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip II/23

R 1: 4

Tip II/24

R 1: 4

Tip II/25

R 1: 4

Tip II/26

R 1: 4

Me|u loncima sa dve dr{ke ovo je jedan od dva tipa

kojima su obuhva}ene manje posude, odnosno, uobi~aje-
ne srednje veli~ine. U profilaciji postoji nekoliko manjih
razlika, kao {to su du`i ili kra}i obod koji je nekada nare-
bren, kao i jasno isticanje ramena, budu}i da od tog mesta
polaze dr{ke. U celokupnom izgledu posuda mo`e imati
ovalno ili kru{koliko telo.

Mesta nalaza:

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1972. god.; sonda 2/72; jama

kod severnog ugla, turski horizont I; A: 61.

– D. G. 1978. g.; kvadrat E/III, jama 53; A: 1571.
– P. D. P. Palata, 1986. g.; Gra|evina IV, septi~ka jama; A:

125 (4 posude).

– P. D. P. Palata 1991. g.; bunar; A: 649 (2 posude).

Datovanje:

16–17. vek.

TIP II/27

Veliki lonac isko{enog oboda pro{irene i zaobljene

ivice, {irokog loptastog trbuha. Ra|en je od gline pome-
{ane sa sitnozrnim peskom, crvene boje pe~enja. Ispod
oboda i na sredini trbuha urezane su vodoravne linije,
preko kojih su belom bojom slikane ta~ke i krupne polu-
spirale, a povr{ina je za{ti}ena tankim slojem bezbojne
glazure.

Mesto nalaza:

– G. G. Sahat kula 1987. g.; sonda 7/87, jama 29; A: 254.

Datovanje:

16. vek.

TIP II/28

Veliki lonac–}up sa dve dr{ke, vodoravnog oboda tro-

uglaste ivice, kratkog vrata, {irokog loptastog trbuha, rav-
nog ili blago konveksnog dna, sa kolenastim dr{kama
ovalnog preseka koje polaze od korena vrata i zavr{avaju
se na gornjem delu trbuha. Ra|en je od pre~i{}ene gline,
crvene ili mrke boje pe~enja. Ukras na posudi je urezan,

linearnog tipa. Preko spoljne, delimi~no i unutra{nje po-
vr{ine je zelena ili bezbojna glazura.

Mesto nalaza:

– P. D. P. Palata 1987. g.; nivo koliba: trem, sonda 1/87, po-

vr{ina sa tragovima gorenja.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP II/29

Veliki lonac–}up vodoravnog oboda, cilindri~nog

vrata, ovalnog trbuha, {ireg ravnog dna pro{irene ivice, sa
dve uzdignute tunelaste dr{ke ovalnog preseka koje pola-
ze od korena vrata i zavr{avaju se iznad sredine trbuha.
Ra|en je od pre~i{}ene gline crvene boje pe~enja. Spoljna
povr{ina je delimi~no zeleno gle|osana.

Mesto nalaza:

– P. D. P. Palata 1991. g.; bunar; A: 647.

Datovanje:

17. vek.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip II/27

R 1: 4

Tip II/28

R 1: 4

Mesto nalaza:

– D. G. 1976. g.; kv. E/III, jama 15; A: 44.

Datovanje:

16–17. vek.

Kr~azi

Najpotpuniji pregled oblika pru`aju kr~azi, iako

je broj tipova manji nego u prethodno analiziranim
formama – 26. Osnovni kriterijum za opredeljenje
oblika u formu kr~aga predstavlja uzan, naj~e{}e
okrugao otvor, kao i uzan vrat–grli}. Iako su ovakve
posude generalno ozna~ene terminom kr~ag, za svaki
tip data je bli`a odrednica, s obzirom na specifi~nost
pojedinih elemenata. Tako se u okviru tipologije kr-
~aga javljaju testije, ibrici, kondiri i bardaci, dok su
jednostavnim nazivom kr~ag obja{njeni oni oblici
koji su u bliskoj vezi sa srednjovekovnim posudama
za vino ili vodu. Bli`om odrednicom testija obja{njena
je posuda koja ima grli} i {iroko telo, du`u kolenastu
dr{ku, dok izlivnik u vidu piska ne predstavlja, po
pravilu, obavezan element.

Osnovnu karakteristi-

ku bardaka predstavlja zakrivljeni pisak koji je spo-
jen sa grli}em, kao i obod oblikovan u vidu ~a{ice,
dok je telo u pogledu profilacije sli~no testijama.

Kondir ima otvor koji je talasasto modelovan u vidu
izlivnika ili kljuna, izdu`en vrat i trbuh elipsastog ili
loptastog oblika.

On oblikom u celini podse}a na

bakarne posude, zbog ~ega ne ~udi {to ve}ina kondira
iz Beograda pripada skupini sivo gla~ane-metalizira-
ne keramike. Za razliku od prethodnih, karakteristi-
ke relevantne za odre|ivanje ibrika bilo je znatno te-
`e izdvojiti, zato jer ova vrsta ni u narodnoj keramici
nije do kraja definisana. Odre|uju se kao posude de-
lom sli~ne bardacima, ali sa slobodnim i koso posta-
vljenim piskom, a zbog izrazite profilacije donekle
se mogu porediti i sa testijama, mada, za razliku od
njih, imaju {iri otvor i jabuku na vratu koji je, uz to,
{iri od grli}a testije.

Posebnu nedoumicu je predstavljalo izdvajanje

onih oblika kr~aga, delom i bokala, za koje je utvr|e-
no da su mogli imati specifi~nu namenu, koja isklju-
~uje kuhinjsku i stonu. U pitanju su, prevashodno,

posude iz skupine negle|osane keramike, kr~azi sa
izvijenim i profilisanim piskom (kao {to su pojedini
tipa III/9, a mo`da i III/23) i bokali sli~ni na{ima
VI/4, za koje je pretpostavljeno da su kori{}eni za po-
livanje prilikom umivanja ili ritualnog pranja.

Ia-

ko se, naravno, upotreba pojedinih posuda u ovakvu
svrhu ne mo`e u potpunosti isklju~iti, one su kao ob-
lik zastupljene u na{em pregledu, utoliko {to kon-
tekst nalaza na podru~ju Beograda nije isklju~ivao
njihovu osnovnu – kuhinjsku namenu.

Od 16. veka se, prevashodno na ibricima, ~e{}e

javlja sito (re{etka) neposredno ispod otvora ili na
sredini vrata, i u vezi sa tim i mali otvor za vazduh iz-
nad dr{ke. Me|utim, re{etka u funkciji filtera nije
bila nepoznata grn~arima iz razdoblja poznog sred-
njeg veka sa ovih prostora, ali je imala mesto samo
na zavr{etku piska i predstavljala je izuzetnu pojavu.
Ve}i broj tipova kr~aga je sa izlivnikom u vidu piska.
On je na recipijent apliciran na dva na~ina: na telu je
napravljen otvor (kru`nog ili, ~e{}e, nepravilnog ob-
lika), a potom je pisak nalepljen, ili je probijen, a ivi-
ce su izvijene kao oslonac za apliciranje izlivnika.

TIP III/1

Kr~ag–testija uzanog okruglog otvora, kratkog vrata sa

o{trim rebrom na sredini, od kojeg polazi trakasta dr{ka i
zavr{ava se na gornjem delu ovalnog (jajolikog) trbuha.
Ra|en je od `u}kastobele (kaolinske) gline izme{ane sa
sitnozrnim peskom, ili svetlocrveno pe~ene, tako|e pe-
skovite gline. Pojedini primerci su `uto gle|osani ili ima-
ju linearni ukras slikan mrkom bojom. Sporadi~no ima
posuda ra|enih od pre~i{}ene gline, sive boje pe~enja, sa
prigla~anom spoljnom povr{inom.

Kr~azi ovog tipa javljaju se srazmerno ~esto u materi-

jalu iz Beograda i svi su, bez obzira na izradu od razli~itih
smesa gline i obradu spoljne povr{ine, u ve}oj meri ujed-
na~eni po profilaciji. Razlika postoji u obliku oboda, pri
~emu je zaobljen, ravno zavr{en otvor ~e{}i. Zbog toga, va-

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

48 Tomi} 1983: kat. br. 604, 607, 639, 641, 645, 1734, 1981, 1989,

1997, 1999, 2000, 2003, 2013.

49 Tomi} 1983: kat. br. 692, 817, 818.

50 Tomi} 1983: kat. br. 847, 850, 855, 1769, 1796.

51 Tomi} 1983: 133, 137.

rijantu predstavlja trakast obod stanjene ivice. Tako|e,
uo~ava se da je vrat na pojedinim primercima du`i, i to u
gornjem delu izme|u otvora i dr{ke, dok je u donjem delu
levkast ili cilindri~an.

Mesta nalaza:

– G. G. Severoisto~ni bedem 1971. g.; sonda 5/71, jama; A: 11.
– G. G. Severoisto~ni bedem 1971. g.; sonda 5/71, I–II o.s.;

A: 35.

– D. G. 1976. g.; kvadrati E/VI, VII, jama 22; A: 106.
– D. G. 1976. g.; kvadrati E/VI, VII, jama 22; A: 106a.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP III/2

Kr~ag–ibrik okruglog otvora koso zase~ene ili zaoblje-

ne ivice, levkastog grla sa ovalnim pro{irenjem, tzv. jabu-
kom, od kojeg polazi trakasta dr{ka i zavr{ava se na sredini
trbuha, ravnog {ireg dna. Sve posude imaju pisak za izliva-
nje te~nosti, ~iji zavr{etak ne prelazi liniju otvora. Ra|en
je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja. Spoljna povr-
{ina gornjeg dela je ukra{ena na nekoliko na~ina: oslika-
na je zelenom ili mrkom bojom i `uto gle|osana, zatim sli-
kana belom bojom ispod zelene glazure, kao i tehnikom
koloritnog sgrafita.

Kr~azi ovog oblika bili su ra|eni u nekoliko veli~ina,

pri ~emu su brojnije male i posude srednje veli~ine, dok se
veliki kr~azi javljaju sasvim sporadi~no. Pored malih raz-
lika u odnosima pojedinih elemenata suda, kao {to su du-
`ine oboda i vrata, zatim oblik piska i veli~ina dr{ke, izra-
zita razlika je u obliku trbuha koji je loptast ili elipsast u
jednoj varijanti, a u drugoj jajolik.

Mesta nalaza:

– U. U. 1972. g.; kvadrat XIV/23, sloj XII; A: 482, 485, MGB:

II/1588, 1591.

– Z. P. 1972. g.; sonda 6/72, sloj XI; MGB: II/1891.
– D. G. 1976. g.; sonda 5/76, jama 5; A: 404.
– D. G. 1976. g.; kvadrat E/VI, jama 22; A: 126a.
– P. D. P. Palata 1986. g.; nivo koliba: trem; A: 251.
– P. D. P. Palata 1991. g.; nivo koliba: jama u atrijumu; A:

364–365 (3 posude).

– P. D. P. Palata, 1986. g.; Gra|evina IV, septi~ka jama; A:

135.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP III/3

Kr~ag {irokog okruglog otvora, ravnog oboda, cilind-

ri~nog vrata sa plasti~nim rebrom na sredini odakle pola-
zi masivna trakasta dr{ka i zavr{ava se na sredini ovalnog
trbuha, u`eg ravnog dna. Ra|en je od pre~i{}ene gline, sve-
tlocrvene ili crvene boje pe~enja. Ukraz je urezan – snop
paralelnih vodoravnih linija koje su na pojedinim posu-
dama o{trije izvedene, u vidu `ljebova.

Svi kr~azi ovog oblika su ve}ih dimenzija i veoma su

sli~ni me|usobno. Me|utim, izvesne razlike postoje kao
posledica tehnike kojom se rebro izvla~i iz linije vrata, tako

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip III/1

R 1: 4

Tip III/2

R 1: 4

TIP III/5

Kr~ag–testija uzanog okruglog otvora, trakastog obo-

da, uzanog grla sa plasti~nim rebrom po sredini, du`eg,
{irokog vrata sa jabukom na vrhu od kojeg polazi trakasta,
rebrasto profilisana dr{ka i zavr{ava se na ramenu. Trbuh
je, verovatno, {irok, loptastog oblika. Ra|en je od pre~i-
{}ene gline, sive boje pe~enja, ima tamnosivi premaz i de-
limi~no gla~anu povr{inu.

Mesto nalaza:

– G. G. Severoisto~ni bedem 1971. g.; sonda 5/71, jama; A: 15.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP III/6

Kr~ag–bardak okruglog otvora ravne ivice, levkastog

grla sa jabukom, duga~kog vrata, elipsastog trbuha, {iro-
kog, ravnog ili blago konveksnog dna. U korenu grla nala-
zi se re{etka (sito) za

pre~i{}avanje

vode. Izlivnik u vi-

du duga~kog piska postavljen je na rame u gotovo usprav-
nom polo`aju, pri vrhu je povezan sa jabukom. Ra|en je
od pre~i{}ene gline, svetlosive boje pe~enja, ima tamnosi-
vi premaz i gla~anu povr{inu metalnog sjaja.

Na svega nekoliko otkrivenih posuda uo~ene su raz-

like koje se, kada je u pitanju gornji deo suda, mogu pore-

diti sa ranije analiziranim tipom III/2. Zbog donjeg dela
suda, ~iji oblik varira od loptastog do elipsastog, kao i ja-
snog izdvajanja dna koje je u krajnjoj varijanti u vidu sto-
pe, oni su bliski pojedinim varijantama tipova III/7 i
III/8, {to realnim ~ini pretpostavku o tipu suda koji nije u
punoj meri standardizovan.

Mesta nalaza:

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1972. g.; sonda 2/72, jama kod

T 1; A: 71.

– D. G. 1977. g.; kvadrati D/V, VI, jama 35; A: 1265.
– P. D. P. Palata 1986. g.; prostor 3.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP III/7

Kr~ag–kondir sa izlivnikom u vidu kljuna, {ireg cilin-

dri~nog, rebrasto profilisanog vrata, loptastog ili elipsoid-
nog trbuha, {irokog dna ravne ili o{tro pro{irene ivice. Is-
pod kljuna se nalazi sito za pre~i{}avanje vode, a nepo-
sredno iznad ili pored dr{ke postoji jedna, retko dve, rupi-
ce koje imaju ulogu ventila za vazduh. Dr{ka polazi od vr-
ha vrata i zavr{ava se na sredini trbuha. Ra|en je od pre~i-
{}ene gline, sive boje pe~enja i ima povr{inu ugla~anu do
metalnog sjaja. Gornja polovina trbuha je dekorisana jed-
nostavnim urezanim linearnim motivima.

Me|u kr~azima je ovaj oblik posude najbrojnije za-

stupljen. Razlike u op{tem izgledu primeraka opredeljenih

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip III/5

R 1: 4

Tip III/6

R 1: 4

Tip III/7

R 1: 4

u ovaj tip ogledaju se, u najve}oj meri, u obliku trbuha,
kao i u {irini i visini vrata. Varijantu predstavlja posuda
levkastog oboda, dugog cilindri~nog vrata i malog lopta-
stog trbuha. Specifi~nost predstavlja izlivnik koji je savi-
jen prema obodu, tako da izgleda kao izgu`van. Ostaje ne-
poznato da li je to bila namera ili posledica gre{ke u toku
procesa oblikovanja suda.

Mesta nalaza:

– G. G. Severoisto~ni bedem 1971. g.; sonda 6/71, jama 1; A:

61 (2 posude).

– G. G. Severoisto~ni bedem 1971. g.; sonda 5/71, jama; A: 29.
– G. G. Jugoisto~ni bedem 1973. g.; kula VI, sonda 4/73,

sloj III.

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1973. g.; kula VI, sonda 4/73, ja-

ma 1; A: 13.

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1987. g.; Sahat kapija, sonda

7/87, jama 20; A: 238.

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1987. g.; Sahat kapija, sonda

7/87, jama 21; A: 255.

– P. D. P. Palata 1986. g.; Gra|evina IV, septi~ka jama; A:

139–140 (4 posude).

Datovanje:

16–17. vek.

TIP III/8

Kr~ag sa izlivnikom u vidu kljuna, {irokog kratkog

vrata, {irokog elipsastog trbuha, u`eg ravnog dna. Sito za
pre~i{}avanje vode nalazi se ispod oboda odakle polazi i
duga dr{ka koja se zavr{ava na sredini trbuha. Iznad dr{ke
je mali otvor – ventil za vazduh. Ra|en je od gline pome{a-

ne sa sitnozrnim peskom, crvene boje pe~enja. Vrat i gor-
nji deo trbuha ukra{eni su paralelnim nizovima uboda iz-
vedenih radlom.

Mesto nalaza:

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1973. g.; kula VI, sonda 4/73, ja-

ma 1; A: 47.

– P. D. P. Palata, 1986. g.; Gra|evina IV, septi~ka jama; A: 141.

Datovanje:

16–prva polovina 17. veka.

TIP III/9

Kr~ag–ibrik okruglog otvora, cilindri~nog ili levka-

stog grla sa plasti~nim rebrom ili jabukom, kratkog vrata,
{ireg ovalnog trbuha, ravnog dna. Dr{ka polazi od rebra
(jabuke) i zavr{ava se na sredini trbuha, a masivan izvijen
pisak je apliciran na rame suda. Ra|en je od pre~i{}ene
gline, crvene ili mrkocrvene boje pe~enja.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip III/8

R 1: 4

Tip III/9

R 1: 4

je pove}ana i ukupna visina kr~aga. Kod ni`ih posuda vrat
je kra}i, a dr{ka polazi od grla suda.

Mesta nalaza:

– V. K. Biblioteka 1985. g.; podrum, jama 1; A: 1 (2 posude).
– V. K. Biblioteka 1985. g.; podrum, jama 1; A: 21 (2 posude).
– Z. P. 1973. g.; sonda 2/73, jama 1; A: 86.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP III/13

Kr~ag–testija uzanog okruglog otvora, manje ili vi{e

kupastog grla sa trakastim oja~anjem, kratkog vrata, jajo-
likog trbuha, u`eg ravnog dna pro{irene ivice. Ra|en je od
pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja. Ukras je izveden
slikanjem belom bojom – motiv riblje krlju{ti ili uspravne
trake, a preko celog suda je sloj zelene glazure.

Re~ je o standardizovanom tipu posude kod koje se u

celokupnom izgledu isti~e specifi~an oblik grla, sa plasti~-
nim rebrom. Ono je trakasto i na pojedinim primercima
izlazi iz linije profila u vidu male kragne. Pored manjih raz-
lika u obliku oboda i veli~ini dr{ke, osnovni kriterijum za
izdvajanje varijanti predstavlja oblik trbuha koji je jajolik ili
loptast, {to uslovljava i du`inu vrata pojedina~ne posude.

Mesta nalaza:

– Z. P. 1970. g.; sonda 1a/70, sloj XIII.
– D. G. Severoisto~ni bedem 1969. g.; sonda 3/69, ku}a 2;

A: 31, MGB: II/1662.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP III/14

Ve}i kr~ag o{tro prelomljenog ramena, zvonolikog tr-

buha, sa masivnim piskom apliciranim na ramenu i sa
trakastom dr{kom. Ra|en je od pre~i{}ene gline, crvene
boje pe~enja. Ukra{en je tehnikom koloritnog sgrafita, sli-
kan oker bojom i `uto gle|osan.

Uprkos tome {to nedostaju va`ni elementi, posuda je

zastupljena kao tip zbog osobenog oblika trbuha. Izgled
otvora se mo`e delimi~no pretpostaviti, i to na osnovu ob-
lika otvora u korenu vrata. Naime, zakrivljenost tog dela
upu}uje na ovalni, a ne okrugli presek vrata, {to pretpo-
stavlja talasast oblik otvora u vidu izlivnika ili kljuna, a ta-
ko|e i {iri vrat, kao {to je grafi~kom rekonstrukcijom
predlo`eno. Trbuh bi se mogao ozna~iti kao bikoni~an: u
gornjem delu je zvonolik, a donji konus je, verovatno, ova-
lan i oslonjen na ravno ili prstenasto dno.

Mesto nalaza:

– Z. P. 1973. g.; sonda 2/73, jama 2; A: 42a.

Datovanje:

16. vek.

TIP III/15

Mali kr~ag okruglog otvora, cilindri~nog vrata, lop-

tastog trbuha, blago konveksnog dna pro{irene ivice. Ma-
sivna dr{ka polazi od sredine vrata i zavr{ava se na sredini
trbuha. Ra|en je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja.

Posuda je skladnih proporcija i srazmerno tankih zi-

dova, {to naru{ava masivna dr{ka, zbog koje cela posuda
ima i ve}u specifi~nu te`inu. Jednostavnost profilacije i
dobar zanatski kvalitet i{li bi u prilog mi{ljenju da ovaj tip
kr~aga predstavlja jedan od serijski proizvo|enih, ali nea-
traktivnih kerami~kih proizvoda, ~ime bi se mogla obja-
sniti njihova sporadi~na pojava na podru~ju Beograda.

Mesto nalaza:

– D. G. 1979. g.; kvadrat D/XIX, I sloj.

Datovanje:

17. vek.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip III/13

R 1: 4

Tip III/14

R 1: 4

Tip III/15

R 1: 4

TIP III/16

Mali kr~ag (kondir?) okruglog otvora, stanjenog

oboda zaobljene ivice, cilindri~nog vrata koji se {iri u do-
njem delu i prelazi u elipsasti trbuh, dok je dno {iroko na-
gla{ene ivice. Sito za pre~i{}avanje vode nalazi se dublje
ispod otvora, a duga~ka dr{ka okruglog preseka polazi od
sredine vrata i zavr{ava se na sredini trbuha. Ra|en je od
pre~i{}ene gline, sive boje pe~enja i ima sivo gla~anu po-
vr{inu metalnog sjaja. Na ramenu se nalaze nizovi ureza
izvedenih to~ki}em–radlom, dok su na trbuhu urezane
vodoravne linije ili elipsasta udubljenja.

Me|u otkrivenim kr~azima ovog tipa pojedini pri-

merci imaju u`i levkast vrat, {to predstavlja jedinu razliku
u pogledu oblika u celini.

Mesta nalaza:

– V. K. Biblioteka 1985. g.; podrum, jama 1; A: 5.
– V. K. Biblioteka 1985. g.; podrum, jama 1; A: 4.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP III/17

Kr~ag okruglog otvora ravne ivice, du`eg levkastog

vrata, rebrasto profilisanog u korenu, loptastog trbuha,
uskog ravnog dna u vidu profilisane stope. Izvijena traka-
sta dr{ka, kanelovana po sredini, polazi ispod otvora i za-
vr{ava se na ramenu. Ra|en je od pre~i{}ene gline, crvene
boje pe~enja. Spoljna povr{ina je do sredine trbuha zeleno
gle|osana.

Mesto nalaza:

– D. G. 1976. g.; kvadrat D/VI, jama 20; A: 157.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP III/18

Kr~ag okruglog otvora ravne ivice, dugog levkastog

vrata sa malim plasti~nim rebrom u korenu, elipsastog tr-
buha, {ireg ravnog dna trakasto obra|ene ivice. U gor-
njem delu vrata nalazi se sito za pre~i{}avanje vode, dok

se otvor sa strane za protok vazduha nalazi u visini re{etke
i pored dr{ke, kolenastog oblika i ovalnog preseka, koja se
zavr{ava na sredini trbuha. Ra|en je od pre~i{}ene gline,
svetlosive boje pe~enja i ima gla~anu spoljnu povr{inu.
Na vratu i ramenu nalazi se po jedan snop talasastih linija
urezanih ~e{ljem.

Mesto nalaza:

– V. K. Biblioteka 1985. g.; podrum, jama 2, A: 24.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP III/20

Kr~ag–ibrik okruglog otvora, vodoravnog, {ireg traka-

stog oboda, levkastog rebrasto profilisanog grla sa jabu-
kom, jajolikog ili loptastog trbuha, {ireg blago konveksnog
dna trakasto nagla{ene ivice. Kolenasta dr{ka trakastog
preseka polazi od jabuke i zavr{ava se pribli`no na sredini
trbuha, dok je duga~ak izvijen pisak za izlivanje te~nosti
apliciran na ramenu. Ra|en je od pre~i{}ene gline, crvene
boje pe~enja. Spoljna povr{ina je do sredine trbuha `uto
ili zeleno gle|osana, a na ve}ini posuda javlja se, ispod
glazure, ukras u vidu uspravnih traka slikanih belom bo-
jom, ~esto i snop vodoravnih linija urezanih ~e{ljem.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip III/16

R 1: 4

Tip III/17

R 1: 4

Tip III/18

R 1: 4

Mesta nalaza:

– P. D. P. Palata 1991. g.; bunar; A: 655 (2 posude).
– Predgra|e, Dor}ol 1978. g.; sloj I–II.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP III/23

Kr~ag–ibrik okruglog otvora ravne ivice, ovalno pro-

{irenog grla, kratkog vrata sa plasti~nim rebrom, jajoli-
kog trbuha, {ireg ravnog dna. Kolenasta dr{ka ovalnog
preseka polazi od rebra na vratu i zavr{ava se neposredno
iznad sredine trbuha. Na istom polo`aju, sa suprotne stra-
ne, apliciran je masivan pisak za izlivanje te~nosti. Ra|en
je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip III/21

R 1: 4

Tip III/23

R 1: 4

Elemente prepoznavanja ovog tipa predstavljaju {i-

roko grlo, polo`aj dr{ke i na~in apliciranja piska. Me|u
navedenim delovima jedino oblik grla nije u potpunosti
standardizovan, {to je dovelo i do manjih razlika u vrsti
oboda. Profilacija vrata sa mestom pro{irenja, tako|e, ni-
je izvedena dosledno, ali to je pojava koja se uo~ava i kod
ve}ine drugih tipova kr~aga.

Mesta nalaza:

– V. K. Kastrum 1978. g.; blok 5, sonda 1/78, jama; A: 529.
– G. G. Jugoisto~ni bedem 1973. g.; kula VI, sonda 4/73, is-

pod sloja {uta; A: 56a.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP III/24

Kr~ag–ibrik okruglog otvora, kratkog isko{enog obo-

da zaobljene ivice, cilindri~nog grla sa jabukom, uzanog
kratkog vrata, rebrasto profilisanim na prelazu u rame, ja-
jolikog trbuha, u`eg ravnog dna pro{irene ivice iznad koje
je niz uboda izvedenih noktom. Izvijena trakasta dr{ka
polazi od pro{irenja na grlu i zavr{ava se na ramenu suda.
Na prelazu iz vrata u rame apliciran je izvijeni pisak za izli-
vanje te~nosti. Ra|en je od gline izme{ane sa sitnozrnim
peskom, mrkocrvene boje pe~enja. Ceo sud je gle|osan
preko sloja beli~astog premaza – gornja polovina zeleno, a
donja `utozeleno.

Mesto nalaza:

– P. D. P. Palata 1987. g.; jama u atrijumu; A: 364.

Datovanje:

16. vek.

TIP III/26

Kr~ag okruglog otvora zaobljene ivice, {ireg levka-

stog vrata, elipsastog trbuha, blago konveksnog dna pro-
filisane ivice. Na vrhu vrata nalazi se sito za pre~i{}avanje
vode i ispod nje mali otvor–ventil za vazduh. Kolenasta
dr{ka okruglog preseka polazi ispod re{etke i zavr{ava se
na ramenu suda. Ra|en je od pre~i{}ene gline, sive boje
pe~enja i ima povr{inu ugla~anu do metalnog sjaja.
Ukras je izveden to~ki}em, u vidu paralelnih nizova du`
celog suda.

Mesto nalaza:

– G. G. 1987. g.; Sahat kapija, jama 21; A: 255.

Datovanje:

16–17. vek.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip III/24

R 1: 4

Tip III/26

R 1: 4

Tip III/27

R 1: 4

Mesta nalaza:

– G. G. Severoisto~ni bedem 1971. g.; sonda 5/71, jama; A: 17.
– D. G. 1976. g.; kvadrat F/III, jama 15; A: 21.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP IV/3

Poklopac–zapu{a~ ra~vastog oboda, uspravno posta-

vljene, nekada izdu`ene, unutra{nje i vodoravne ili koso
izvu~ene spoljne ivice, plitkog koni~nog tela, profilisane
dugmetaste dr{ke, sa zaobljenim ili ravnim zavr{etkom.
Ra|en je od pre~i{}ene ili gline pome{ane sa sitnozrnim
peskom, mrkocrvenkaste, sive ili `u}kastobele boje pe~e-
nja. Spoljna povr{ina je zeleno ili `uto gle|osana, a spora-
di~no se javlja i slikani ukras belom i zelenom bojom. Pri-
merak ra|en od `u}kastobele gline ima tirkizno gle|osanu
povr{inu.

Me|u posudama koje odre|uju vrsta ra~vastog obo-

da i profilacija tela, postoje manje razlike. Visina unutra-
{nje ivice varira, tako da je na pojedinim primercima ona
u vidu izdu`enog cilindri~nog elementa. Profil tela je u
osnovi koni~an, ~e{}e je zaobljen, a sasvim izuzetno ima
o{tre prelome, dok je visina tako|e razli~ita. Dugmetasta
dr{ka je izvedena na dva na~ina: profilisana i jednostav-
na, a u okviru obe ove vrste javlja se nekoliko varijanti.

Mesta nalaza:

– Z. P. 1971. g.; sonda 10/71; MGB: II/1848.
– Z. P. 1973. g.; sonda 2/73, jama 1; A: 33.
– D. G. Severoisto~ni bedem 1964. g.; kula IV, sonda 3/64;

A: 170.

– P. D. P. Palata 1985. g.; podrum, iznad poda; A: 80.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP IV/4

Poklopac ra~vastog oboda, koso postavljene unutra{-

nje i vodoravno izvu~ene spoljne ivice koja se nastavlja u
ravan, plo~asti gornji deo. Ra|en je od gline pome{ane sa
sitnozrnim peskom i komadi}ima tucanog kre~njaka,
mrkocrvenkaste boje pe~enja.

Mesto nalaza:

– G. G. Severoisto~ni bedem 1971. g.; sonda 6/71, sloj I–IIIa;

A: 43.

– P. D. P. Palata 1986. g.; nivo koliba: trem; A: 236.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP IV/5

Poklopac–zapu{a~ ra~vastog oboda, koso postavljene

ili lu~ne unutra{nje i vodoravno izvu~ene spoljne ivice,
koni~nog trbuha zaobljenih zidova, dugmetaste profilisa-
ne dr{ke. Ra|en je od fino pre~i{}ene gline, sive boje pe~e-
nja, sa tamnosivim premazom metalnog sjaja, nanetim
preko spoljne povr{ine.

Prema {irini tela postoje dve varijante ovih poklopaca,

mada su zidovi na jednak na~in zaobljeni i visina je pribli-
`no jednaka. Tako|e, postoji razlika u obliku unutra{nje
ivice oboda, koja je u osnovi isko{ena, ali je ravna ili lu~no
oblikovana.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip IV/2

R 1: 4

Tip IV/3

R 1: 4

Tip IV/4

R 1: 4

Tip IV/5

R 1: 4

Mesta nalaza:

– G. G. Severoisto~ni bedem 1971. g.; sonda 4/71, horizont I;

A: 2.

– G. G. Severoisto~ni bedem 1971. g.; sonda 6/71, jama 1; A:

62.

– D. G. Severoisto~ni bedem 1968. g.; sonda 15/68, II sloj;

A: 72.

– P. D. P. Palata 1991. g.; bunar; A: 651.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP IV/6

Poklopac–zapu{a~ ra~vastog oboda, lu~ne unutra{nje

i vodoravno izvu~ene spoljne ivice, zvonolikog tela, profili-
sane dugmetaste dr{ke. Ra|en je od fino pre~i{}ene gline,
svetlosive boje pe~enja, sa tamnosivim premazom metal-
nog sjaja, nanetim preko spoljne povr{ine.

Telo ovih zapu{a~a razli~ito je izvedeno u gornjem

delu, tako da se javlja ravan ili zaobljen zid. Dr{ka je nare-
brena ili sa malim profilisanim dugmencetom zaobljenog
vrha.

Mesto nalaza:

– G. G. Severoisto~ni bedem 1971. g.; sonda 6/71, jama 2; A:

70.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP IV/7

Poklopac ravnog oboda, koni~nog tela, dugmetaste

dr{ke. Ra|en je od pre~i{}ene ili gline pome{ane sa sitno-
zrnim peskom, crvene ili mrkocrvenkaste boje pe~enja.
Pojedini primerci imaju linearni ukras oko oboda, slikan
belom bojom, ili je isti deo suda zeleno gle|osan.

Kod ovog tipa poklopca obod ima kosu ili trakastu,

kanelisanu ivicu. Kosina tela u pojedinim slu~ajevima
prelazi u blago zaobljen profil. ^esto je na gornjem delu
tela mali otvor za izlazak pare. Cela dr{ka je aplicirana na
telo, a naknadno je sa unutra{nje strane probu{en kanal
do dugmetastog zavr{etka.

Mesta nalaza:

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1973. g.; kula VI, sonda 4/73, ja-

ma 1; A: 7.

– D. G. 1997. g.; sonda 1/97, jama 2; A: 4220.
– D. G. 1979. g.; kvadrat E/VI, jama 22; A: 125.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP IV/8

Poklopac ravnog oboda, koni~nog tela, ravne dr{ke

o{tro profilisane trakaste ivice. Ra|en je od gline pome{a-
ne sa krupnozrnim peskom i tucanim kre~njakom, mrko-
crvenkaste ili mrkosive boje pe~enja. Mali otvor za izlazak
pare nalazi se ispod dr{ke, a na ravnoj povr{ini nekada je
reljefna oznaka.

Iako je ovo jasno odre|en tip poklopca, u procesu ob-

likovanja standard nije u punoj meri ispo{tovan. Utisak je
da zavr{ni deo ima elemente koji odre|uju tipolo{ki ob-
lik, i to su {iroka dr{ka sa o{trom trakastom ivicom i nje-
no postolje, kao i kosina tela. Sloboda u izvo|enju tih ele-
menata ogleda se u razli~itom obliku postolja dr{ke, koji je
nekada levkast, dok na pojedinim primercima u potpuno-
sti nedostaje, ve} se dr{ka gradi neposredno iz tela. Profil
tela je, tako|e, razli~it: zaobljen ili prelomljen, dok je ivi-

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip IV/6

R 1: 4

Tip IV/7

R 1: 4

Tip IV/8

R 1: 4

TIP IV/14

Poklopac na spoljnu stranu izvu~enog oboda zaoblje-

ne, nekada ravne ivice, sa `ljebom na unutra{njoj strani,
koni~nog tela, dugmetaste dr{ke trakasto profilisane ivi-
ce. Ra|en je od pre~i{}ene ili gline pome{ane sa sitnozr-
nim peskom, sive boje pe~enja.

Izme|u ovog i poklopca IV/7 postoji ve}a sli~nost ne

samo u obliku i visini tela, nego i u vrsti dr{ke. Me|utim,
kod ovog je na druga~iji na~in izvedeno oblikovanje dr-
{ke, koja je izvu~ena iz tela, dok je samo dugmetasti deo
apliciran.

Mesto nalaza:

– D. G. 1976. g.; kvadrat C/IV, jama 6; A: 304.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP IV/15

Poklopac–zapu{a~ ra~vastog oboda, koso postavlje-

ne unutra{nje i vodoravno izvu~ene spoljne ivice, koni~-
nog tela, profilisane dugmetaste dr{ke. Ra|en je od fino
pre~i{}ene gline, sive boje pe~enja, sa tamnosivim prema-
zom metalnog sjaja.

Prema obliku tela, ovaj poklopac sli~an je tipu IV/3.

Osnovnu tipolo{ku razliku predstavlja isko{ena unutra-
{nja ivica oboda, kao i dvostruka profilacija dr{ke koja je
kod poklopaca IV/3 sasvim sporadi~na.

Mesto nalaza:

– G. G. Jugozapadni bedem1974. g.; sonda 1/74, turski ho-

rizont II; A: 3.

– D. G. Severoisto~ni bedem 1968. g.; sonda 14, turski ho-

rizont I; A: 100.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP IV/16

Poklopac ra~vastog oboda, koso postavljene unutra-

{nje i vodoravno izvu~ene kratke spoljne ivice, koja je plit-
ko narebrena, kalotastog trbuha. Ra|en je od pre~i{}ene
gline, crvene boje pe~enja. Spoljna povr{ina je zeleno gle-
|osana.

Profilacija oboda i tela ovog poklopca gotovo su iden-

ti~ni istim elementima kod tipa IV/5, ali ovaj poklopac
odre|uje postojanje dr{ke. Zbog izrazite sli~nosti izme|u
pomenutog i ovog tipa poklopca ostaje otvoreno pitanje:
da li zbog nedostatka dugmetaste dr{ke ovo predstavlja
osoben tip ili je to mo`da posledica nemara grn~ara koji je
posudu pravio?

Mesto nalaza:

– D. G. 1976. g.; kvadrati D/VI, VII, jama 12; A: 238.

Datovanje:

16–17. vek.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip IV/13

R 1: 4

Tip IV/14

R 1: 4

Tip IV/15

R 1: 4

Tip IV/16

R 1: 4

Tanjiri

Tanjiri ne predstavljaju zna~ajnu formu posuda

u materijalu iz Beograda, pre svega zbog skromnog
broja od 7 tipova. Tipologija nije razu|ena, a u pitanju
su prepoznatljivi oblici. Naime, svi poreklo imaju u
vizantijskoj produkciji 11–12. veka i od tog vremena
ostaju, u velikoj meri, neizmenjeni do kraja 17. veka.

TIP V/1

Tanjir koni~nog oblika, na niskoj prstenastoj stopi.

Ra|en je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja. Unu-
tra{njost i spoljna povr{ina oko otvora su jednobojno, ze-
leno ili `uto gle|osani. Sa unutra{nje strane ispod oboda i
du` trbuha urezane su jedna ili dve kanelure, a na pojedi-
nim primercima i dno je ukra{eno, u vidu reljefnog meda-
ljona koji je izveden to~ki}em–radlom.

Razlika u obliku oboda postoji, ali se ne mo`e ozna~i-

ti varijantom, zbog toga {to je na pojedinim primercima
iskrivljenje nastalo zbog razli~ite {irine i dubine kanelure
u tom delu. Karakteristikom oblika mo`e se smatrati stanji-
vanje zida suda u gornjem delu, u zoni oboda, dok stopa i
donja polovina recipijenta imaju istu debljinu suda.

Mesta nalaza:

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1973. g.; kula VI, sonda 4/73, ja-

ma 1; A: 6.

– D. G. 1976. g.; kvadrat D/VI, jama 20; A: 135.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP V/2

Tanjir kalotastog oblika, ravne i blago zako{ene ivice

oboda, na niskoj prstenastoj stopi. Ra|en je od gline pes-
kovite fakture, crvenkastomrke boje pe~enja. Unutra{-
njost je zeleno gle|osana. Na dnu, u medaljonu, nalazi se
otisak kru`no ise~enog komada tkanine. Na tanjiru su vid-
ljivi otisci tripoda, kojima su posude bile razdvajane prili-
kom pe~enja. Povr{ina posude sa spoljne strane je ukra{e-
na gusto raspore|enim plitkim `ljebovima.

Mesto nalaza:

– Z. P. 1971. g.; sonda 6/71, sloj XVI; A: 223

Datovanje:

16–17. vek.

TIP V/3

Tanjir bikoni~nog oblika na niskoj prstenastoj stopi.

Obod je vodoravno razgrnut, nekada sa nareckanom ivi-
com, stopa je koni~na ili prstenasta. Ra|en je od pre~i{}ene
gline, crvene boje pe~enja. Unutra{nja i delimi~no spoljna

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip V/1

R 1: 4

Tip V/2

R 1: 4

Tip V/3

R 1: 4

TIP V/7

Tanjir koni~nog oblika, na nikoj stopi. Ra|en je od

pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja. Unutra{njost je jed-
nobojno, zeleno gle|osana, a pojedini primerci su oslikani:
belom bojom i `uto gle|osani ili zelenom bojom na beloj
podlozi, sa `utom glazurom.

Za ovaj oblik tanjira karakteristi~an je `ljeb sa unu-

tra{nje strane oboda koji je spolja ravno zavr{en (trou-
gaon) ili vodoravan, trakast. Tako|e, dno je zaobljeno ili
ravno, dok je stopa koni~na, sa izvu~enom ivicom, neka-
da unutra{njom, a nekada spoljnom.

Mesta nalaza:

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1973. g.; kula VI, sonda 4/73, ja-

ma 1; A: 7.

– D. G. 1976. g.; kvadrati E/III, D/IV, V, VII, C/III, turski

horizont I; A: 642.

Datovanje:

16–17. vek.

Bokali

Bokali predstavljaju slabije zastupljenu formu

trpeznih posuda – izdvojeno je svega 12 osnovnih ti-
pova. I pored toga, oni u dobroj meri predstavljaju
raznovrsnost produkcije gradske keramike. U celini
posmatrano, postoje dve grupe: posude u`eg okruglog

otvora i du`eg vrata, koje su po profilaciji bli`e kr~a-
zima, i one {iroko otvorenog recipijenta sa talasasto
modelovanim izlivnikom, sli~no poznosrednjove-
kovnim, ali i savremenim bokalima za vodu.

Iako je re~ o standardizovanim oblicima u okvi-

ru pojedinih osnovnih tipova, me|u posudama se ja-
vljaju manje razlike u {irini otvora, manjem ili ve-
}em nagibu vrata ili obliku trbuha. ^est je slu~aj da
je u okviru jednog tipa bokala dno ra|eno na dva na-
~ina, kao ravno neprofilisano i izvu~ene ivice, sli~no
stopi. Tako|e, kod pojedinih oblika dr{ke su razli~i-
tog preseka, mada uvek na istom mestu aplicirane
na sud.

Bokali ne predstavljaju dekorativne posude, iako

je ve}ina gle|osana delimi~no ili sasvim. Uglavnom
su jednobojni, retko se javljaju trake izvedene tehni-
kom slivanja, a sgrafito ukras je sasvim sporadi~an.

TIP VI/1

Bokal okruglog otvora zaobljene ivice, dugog {irokog

cilindri~nog vrata, malog loptastog trbuha, ravnog dna
pro{irene ivice. Dr{ka tunelastog oblika, ovalnog preseka
sa `ljebovima, polazi od sredine vrata i zavr{ava se na sre-
dini trbuha. Ra|en je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe-
~enja. Plitki `ljebovi nalaze se ispod otvora i na ramenu.
Spoljna povr{ina je delimi~no gle|osana – zelena glazura
nanesena je preko belog premaza koji se slivao.

Mesto nalaza:

– P. D. P. Palata 1986. g.; Gra|evina IV, septi~ka jama; A:

131–133 (3 posude).

Datovanje:

17. vek.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip V/6

R 1: 4

Tip V/7

R 1: 4

Tip VI/1

R 1: 4

TIP VI/2

Bokal okruglog otvora, cilindri~nog, blago isko{enog

vrata, uskog loptastog trbuha, ravnog dna o{tro nagla{ene
ivice. Kolenasta dr{ka ovalnog preseka polazi ispod otvora
i zavr{ava se neposredno iznad sredine trbuha. Ra|en je
od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja. Ve}i deo suda
oslikan je belom bojom, tehnikom slivanja, a preko je na-
nesena, u tankom sloju, `uta glazura.

Mesto nalaza:

– V. K. Biblioteka 1985.g.; podrum, jama 1; A: 11.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP VI/3

Bokal talasasto oblikovanog otvora, izdu`enog kru-

{kolikog tela, {irokog ravnog dna pro{irene ivice u vidu
stope. Tunelasta dr{ka okruglog preseka ili trakasta, pola-
zi ispod otvora i zavr{ava se na sredini ili pri dnu recipi-
jenta. Ra|en je od pre~i{}ene gline, crvene ili mrkocrvene
boje pe~enja. Bokal je oslikan belom bojom i `uto ili zele-
no gle|osan.

Mesta nalaza:

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1973. g.; kula VI, sonda 5/73, ja-

ma 2; A: 102.

– G. G. Severozapadni bedem 1968. g.; izme|u dva bede-

ma, sloj pepela u ognji{tu; MGB: II/1064.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP VI/4

Bokal okruglog otvora, cilindri~nog ili koni~nog vra-

ta, loptastog trbuha, ravnog prstenasto profilisanog dna,
ravne ili kose ivice. Tunelasta ili kolenasta dr{ka, trakasta
ili ovalnog preseka, polazi ispod otvora i zavr{ava se na sre-
dini trbuha, re|e na ramenu. Ra|en je od pre~i{}ene gli-
ne, crvene, a izuzetno i mrkocrvene boje pe~enja. Spoljna
povr{ina je delimi~no gle|osana preko sloja beli~astog
premaza. Nekada se neposredno ispod otvora nalaze `lje-
bovi, a u korenu vrata plitka rebra.

U okviru ovog tipa postoji nekoliko bliskih varijanti,

izdvojenih prema {irini trbuha koji je loptastog ili elipsas-
tog oblika. Tako|e, pojedini bokali koji imaju {iri cilind-
ri~an vrat pribli`avaju se obliku VI/1, {to mo`e da uputi na
zajedni~ki prototip. Mada je dr{ka izvijena, {to predstavlja
jednu od va`nih osobina, sporadi~no se javljaju i jedno-
stavne dr{ke lu~nog i tunelastog oblika.

Mesta nalaza:

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1973. g.; kula VI, sonda 5/73, ja-

ma 1; A: 83.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip VI/2

R 1: 4

Tip VI/3

R 1: 4

– D. G. Severoisto~ni bedem 1968. g.; kula V, sonda 16–A,

turski horizont I; A: 13.

– D. G. 1976. g.; kvadrat C/III, sloj peska; A: 838.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP VI/7

Bokal talasasto (?) oblikovanog otvora, {irokog oval-

nog vrata, loptastog trbuha, uskog konkavnog dna sa dis-
koidnim ispup~enjem na sredini. Ra|en je od gline pome-
{ane sa sitnozrnim peskom, `u}kastobele boje pe~enja.
Spoljna i unutra{nja povr{ina su zeleno gle|osane.

Oblik otvora je pretpostavljen na osnovu sa~uvanog

dela vrata koji je {irok i neznatno se su`ava prema obodu,
zbog ~ega se smatra da mo`e biti talasast ili sa izlivnikom
u vidu kljuna. Posuda predstavlja izuzetan zanatski proiz-
vod, {to se uo~ava na osnovu odli~no pripremljene gline i
glazure, kao i poznavanja tehnologije pe~enja i gle|osanja
kerami~kih posuda.

Mesto nalaza:

– P. D. P. 1989. g.; zapadni deo padine, terasa I, jama 2.

Datovanje:

16–prva polovina 17. veka.

TIP VI/8

Bokal okruglog otvora, trakasto profilisanog i dvo-

struko kanelovanog oboda, {irokog vrata, ovalnog tela,
ravnog dna, zaobljene ili o{tre ivice. Dr{ka tunelastog ili
lu~nog oblika, trakasta ili ovalnog preseka, polazi od otvora
i zavr{ava se na sredini trbuha. Ra|en je od pre~i{}ene gli-
ne, mrkocrvenkaste boje pe~enja. Gusti beli premaz ~esto
prekriva spolja{njost i unutra{njost, dok je oko oboda `u-
ta, nekada mrka olovna glazura.

Iako predstavljaju standardizovan proizvod, me|u

ovim bokalima javlja se varijanta, izdvojena na osnovu
oblika dna koje je ravno i utapa se u oblinu trbuha, bez
pro{irene o{tre ivice.

Mesta nalaza:

– V. K. Kastrum 1982. g.; sonda 7, blok 1, jama 1; A: 55.
– V. K. Biblioteka 1985. g.; podrum, jama 2; A: 27.
– V. K. Biblioteka 1985. g.; podrum, jama 2; A: 28.
– D. G. Severoisto~ni bedem 1969. g.; sonda 3/69, ku}a 2;

A: 30, MGB: II/1652.

Datovanje:

16–po~etak 18. veka.

TIP VI/9

Bokal okruglog otvora, {irokog cilindri~nog vrata, lop-

tastog trbuha, ravnog dna pro{irene ivice. Izvijena dr{ka
ovalnog preseka polazi od sredine vrata i zavr{ava se prib-

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip VI/7

R 1: 4

Tip VI/8

R 1: 4

li`no na sredini trbuha, a izlivnik u vidu piska apliciran je
na ramenu suda. Ra|en je od pre~i{}ene gline, crvene bo-
je pe~enja. Tri niza `ljebova plitko su urezana du` posude.
Preko spoljne povr{ine nanet je sloj belog premaza i zele-
na glazura, dok je unutra{njost cela prekrivena bezboj-
nom gle|u.

Posuda je veoma dobrog kvaliteta, a sa posebnom pa-

`njom napravljene su dr{ke koje na zavr{etku imaju deko-
rativno ispup~enje. Otvor nad kojim je apliciran pisak za
izlivanje te~nosti je {irok. Zbog velike {irine otvora, posto-
janje piska predstavlja neuobi~ajenu pojavu.

Mesto nalaza:

– P. D. P. Palata 1986. g.; prostor atrijumskog dvori{ta, sloj

iznad kaldrme; A: 164.

Datovanje:

17. vek.

TIP VI/10

Bokal sa izlivnikom u vidu kljuna, trakasto profilisa-

nog oboda, kratkog vrata, loptastog trbuha, verovatno rav-
nog dna. Na obodu i sredini trbuha vide se tragovi dr{ke
koja je, najverovatnije, trakasta. Ra|en je od pre~i{}ene gli-
ne, mrkocrvene boje pe~enja. Na gornjem delu suda nala-
ze se aplicirane tanke trake, od kojih je jedna nareckana
to~ki}em–radlom. Na posudu su u gornjem delu tela, do
ramena, naneti beli premaz i zelena gle|, oba sa tragovi-
ma slivanja sa spoljne i sa unutra{nje strane.

Mesto nalaza:

– P. D. P. Palata 1985 g.; podrum; A: 78.

Datovanje:

17. vek.

TIP VI/12

Bokal okruglog otvora, trakasto profilisanog i sa unu-

tra{nje strane u`ljebljenog oboda, kratkog vrata, izdu`enog
jajolikog trbuha, uzanog dna u vidu stope, pro{irene o{tre
ivice. Mala trakasta dr{ka polazi od otvora ili neposredno
ispod njega i zavr{ava se na ramenu. Ra|en je od pre~i{}e-
ne gline, beli~aste boje pe~enja. Unutra{njost je tamno`uto
ili zeleno gle|osana, a delimi~no i spolja{njost, oko oboda i
preko dr{ke, sa tragovima slivanja. Kod `uto gle|osanih
bokala ~e{}e je oko oboda mrka glazura.

Mesta nalaza:

– G. G. Severoisto~ni bedem 1971. g.; sonda 5/71, jama; A: 6.
– G. G. Severoisto~ni bedem 1971. g.; sonda 6/71, jama 2; A:

66.

Datovanje:

16–17. vek.

Pehari

Forma posuda za ispijanje vode ili vina ozna~e-

na je terminom pehar, ali se u njenim okvirima, kao
brojniji oblici, javljaju i {olje i krigle. Rusti~ni naziv
pehar, kojim su ozna~avane posude ove namene iz
ranijih epoha, bile su, prete`no, bez dr{ke i ~esto na

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip VI/9

R 1: 4

Tip VI/10

R 1: 4

Tip VI/12

R 1: 4

crvenkaste boje pe~enja. Spoljna povr{ina je zeleno gle|o-
sana preko beli~astog premaza. Paralelni vodoravni `lje-
bovi urezani su du` celog suda na pribli`nom rastojanju.

Mesto nalaza:

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1972. g.; sonda 2/72, jama kod

T 1; A: 70.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP VII/4

Pehar okruglog otvora zaravnjene ivice, dugog cilin-

dri~nog vrata, loptastog ili, re|e, elipsastog trbuha, uskog
ravnog dna oblika stope, nekada pro{irene o{tre ivice, sa
izvijenom dr{kom, ovalnog preseka i sa uzdu`nim `ljebo-
vima, koja polazi ispod otvora i zavr{ava se na ramenu su-
da. Ra|en je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja.
Spoljna povr{ina pehara je, do sredine trbuha, oslikana
tamnozelenom bojom preko belog premaza i svetlozeleno
gle|osana.

Ovaj tip pehara, sa svim razlikama u obliku pojedi-

nih delova, predstavlja pandan bokalima VI/4, sa kojima
je, verovatno, ~inio komplet stonih posuda u ku}ama i go-
stionicama.

Mesta nalaza:

– D. G. 1976. g.; kvadrat D/V, jama 17; A: 101c.
– D. G. Severoisto~ni bedem 1969. g., sonda 3/69, ku}a 2;

A: 29, MGB: II/1657.

– P. D. P. Palata 1986. g.; nivo koliba: trem; A: 260a (2 posu-

de).

Datovanje:

16–17. vek.

TIP VII/5

Pehar–{olja okruglog otvora, isko{enog oboda zarav-

njene ivice, kratkog vrata, loptastog trbuha, ravnog dna,
sa masivnom tunelastom dr{kom ovalnog preseka koja
polazi od otvora, prelaze}i njegovu ivicu, i zavr{ava se na
sredini trbuha. Ra|en je od pre~i{}ene gline, crvene boje
pe~enja. Na ramenu je nekada urezano nekoliko paralelnih
linija, preko povr{ine nanet je sloj beli~astog premaza i gla-
zura `ute ili zelene boje, a na pojedinim, fragmentarno sa-
~uvanim primercima uo~ava se i slikanje mrkom bojom.

Postoje dve varijante ovih pehara koje se izdvajaju na

osnovu oblika dna, tj. prelaza iz trbuha u dno. Naime, jav-
ljaju se oni sli~ni loncima (npr. II/2) od kojih se razlikuju,
osim po veli~ini (zapremini), po masivnijoj dr{ci i ve}oj
dekorativnosti, kao i pehari kod kojih izrazito loptasto telo
prelazi u masivno plitko dno, {to pru`a utisak nestabilnog
suda. Pored ovoga, obod mo`e biti lu~an ili isko{en.

Pojava pehara VII/5 nije brojna i ~ini se da je re~ o

maloj seriji razli~ito ukra{enih primeraka. Oni predstav-
ljaju zanatski proizvod slabijeg kvaliteta u odnosu na dru-
ge vrste, kod kojeg je prvo pe~enje obavljeno na ni`oj tem-
peraturi, {to je dovelo do poroznosti posude i ljuspanja
glazure.

Mesto nalaza:

– V. K. Biblioteka 1985. g.; podrum, jama 2; A: 31.

Datovanje:

16–17. vek.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip VII/3

R 1: 4

Tip VII/6

R 1: 4

Tip VII/5

R 1: 4

Tip VII/4

R 1: 4

TIP VII/6

Pehar–{olja talasasto oblikovanog otvora sa tri mala iz-

livnika u vidu kljuna, isko{enog oboda ravne ivice, kratkog
vrata, ovalnog trbuha i ravnog dna, sa tunelastom dr{kom
trakastog preseka koja polazi od otvora, prelaze}i njegovu
ivicu, i zavr{ava se na sredini trbuha. Ra|en je od pre~i{}e-
ne gline, crvene boje pe~enja. Obod je sa spolja{nje i sa unu-
tra{nje strane maslinasto gle|osan, kao i gornji deo dr{ke.

Mesto nalaza:

– D. G. 1979. g.; kvadrat D VII, jama 11, A: 196a.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP VII/7

Pehar okruglog otvora, blago isko{enog oboda zaob-

ljene ivice, kratkog levkastog vrata, {irokog ovalnog trbu-
ha, ravnog dna, sa malom trakastom dr{kom koja polazi
od otvora, prelaze}i njegovu ivicu, i zavr{ava se na rame-
nu suda. Ra|en je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~e-
nja. Du` ramena suda nalaze se vodoravni urezi. Otvor i
gornji deo dr{ke su maslinasto gle|osani.

Ovaj pehar, kao i ranije analizirani VII/5, ima oblik

lonca i umnogome je sli~an tipu II/2, s tom razlikom {to je
recipijent {ire otvoren i dr{ka vi{e prelazi liniju otvora.

Mesto nalaza:

– P. D. P. Palata 1986. g.; nivo koliba: trem; A: 238.

Datovanje:

16. vek.

TIP VII/8

Pehar okruglog otvora, isko{enog trakastog oboda

povijene ivice (tipa »kragne«), kratkog vrata, loptastog tr-
buha, ravnog dna, sa malom trakastom dr{kom koja pola-
zi od otvora i zavr{ava se na ramenu. Ra|en je od pre~i{}e-
ne gline ili pome{ane sa sitnozrnim peskom, beli~aste bo-
je pe~enja. Unutra{njost i ivica otvora sa spoljne strane su
zeleno ili mrko gle|osani.

Pored velike me|usobne sli~nosti primeraka, pehari

koji su oblikovani od gline peskovite fakture imaju veoma
tanke zidove i izrazitiju profilaciju ivice oboda. Ovi peha-
ri su, u op{tem izgledu, veoma sli~ni loncima II/6.

Mesta nalaza:

– G. G. Severoisto~ni bedem 1971. g.; sonda 6/71, jama 2; A:

67.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP VII/9

Pehar okruglog otvora zaobljene ivice, du`eg cilin-

dri~nog vrata koji, malo pro{iren u donjem delu, prelazi

u elipsasti trbuh, ravnog, prstenasto profilisanog dna, sa
tunelastom dr{kom, ovalnog preseka, koja polazi ispod
otvora i zavr{ava se na sredini trbuha. Ra|en je od pre~i-
{}ene gline, mrkocrvenkaste boje pe~enja. Spoljna povr-
{ina je delimi~no, do sredine trbuha, zeleno gle|osana
preko beli~astog premaza. Pehar je goreo, tako da je
osnovna boja suda poprimila sivi ton, premaz je na mestu
slivanja ispod dr{ke postao sasvim beo, a glazura je u vi-
du ogrubljene povr{ine sa mestimi~no crvenim tragovi-
ma, {to upu}uje na upotrebu oksida bakra za njeno spra-
vljanje.

Mesto nalaza:

– D. G. 1976. g.; kvadrat E/III, jama 19; A: 16a.

Datovanje:

16–17. vek.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip VII/7

R 1: 4

Tip VII/8

R 1: 4

Tip VII/9

R 1: 4

TIP VII/15

Pehar (?) uspravnog oboda, kratkog cilindri~nog vra-

ta, elipsastog trbuha, ravnog dna sa visokim stubastim is-
pup~enjem u sredini, na niskoj prstenastoj stopi. Mala tu-
nelasta dr{ka ovalnog preseka polazi od otvora i zavr{ava
se na sredini trbuha. U korenu vrata je dekorativna re{etka,
oslonjena na stubi}. Ra|en je od fino pre~i{}ene gline, sve-
tlosive boje pe~enja sa metaliziranom spoljnom povr{i-
nom. Ukras ~ine tri vodoravne dublje kanelure na ramenu
i utisnuti, nepravilno raspore|eni kru`i}i na trbuhu.

Mesto nalaza:

– D. G. 1976. g.; kvadrat E/III, jama 19.
– P. D. P. Palata 1991. g.; bunar; A: 657.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP VII/16

Pehar (?) uspravnog oboda, cilindri~nog vrata, elip-

sastog trbuha, ravnog dna sa visokim stubastim ispup~e-
njem na sredini. Mala tunelasta dr{ka ovalnog preseka
polazi ispod oboda i zavr{ava se na sredini trbuha. U kore-
nu vrata je dekorativna re{etka, sa tragovima floralne per-
foracije. Ra|en je od fino pre~i{}ene gline, svetlosive boje
pe~enja sa metaliziranom spoljnom povr{inom. Ukras ~i-
ne tri vodoravne kanelure i utisnuti kru`i}i, grupisani po
tri na odre|enom rastojanju u dva reda.

Mesto nalaza:

– V. K. Kastrum 1978. g.; blok 6, sonda 1/78, jama; A: 530.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP VII/17

Pehar (?) uspravnog oboda, dugog cilindri~nog vra-

ta, elipsastog, gotovo bikoni~nog trbuha, ravnog dna sa vi-
sokim stubastim ispup~enjem, profilisanog dna u vidu
prstenaste stope. Du`a dr{ka ovalnog preseka polazi ispod
oboda i zavr{ava se na sredini trbuha. Na sredini vrata je
dekorativna re{etka koja je ostala sa~uvana samo u delu
oko stubi}a. Ra|en je od fino pre~i{}ene gline, svetlosive
boje pe~enja sa metaliziranom spoljnom povr{inom.
Ukras ~ini niz latica sastavljenih od utisnutih kru`i}a.

Mesto nalaza:

– D. G. 1976. g.; kvadrat C/IV, jama 13.

Datovanje:

16–17. vek.

Slanici

Slanik, slanica, solir – ne predstavlja ~est nalaz

me|u keramikom 16–17. veka. Svega jedan oblik je
poznat, mada se pretpostavlja da su neke druge ma-
nje kerami~ke posude mogle imati istu namenu,
npr. tanjiri} V/6 ili zdelice XIII/8 i XIII/10.

TIP VIII/1

Slanik okruglog otvora, blago isko{enog oboda zaob-

ljene ivice, kalotastog trbuha, na stopi koja je nekada pro-
filisana. Ra|en je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja.
Spoljna i unutra{nja povr{ina su zeleno gle|osane.

Mesta nalaza:

– U. U. 1970. g.; kvadrat XII/16, 17.
– D. G. Severoisto~ni bedem 1969. g.; sonda 3/69, ku}a 2;

A: 16, MGB: II/1661.

Datovanje:

17. vek.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip VII/14

R 1: 4

Tip VII/15

R 1: 4

Tip VII/16

R 1: 4

Tip VII/17

R 1: 4

Crepulje–vr{nici

Crepulje i vr{nici opredeljeni su u isti tip posuda

zbog svoje, u osnovi, iste namene. Obe vrste kori{}ene
su za pe~enje hlebova, pita i raznih drugih jela za ~iju
je pripremu bilo potrebno pe~enje na `aru ognji{ta.

Kriterijumi za opredeljenje tipova posuda ove

forme su donekle razli~iti, shodno tome da li je posu-
da imala namenu recipijenta ili poklopca. Zbog to-
ga, osnovne elemente kod vrednovanja crepulja
predstavljaju na~in modelovanja zida, njegov polo-
`aj u odnosu na dno i profilacija oboda, dok je kod vr-
{nika, pored ovih, zna~ajna i visina.

TIP IX/1

Crepulja koni~nog oblika, zaobljenog oboda, {irokog

ravnog, izdignutog dna sa kru`nim otvorom u sredini. Ra-
|ena je od gline pome{ane sa krupnozrnim peskom, mr-
kocrvene boje pe~enja. Nekada se na unutra{njoj strani
na delu ispod oboda javlja urezana talasasta linija ili nizo-
vi uboda to~ki}em na trbuhu.

Mesta nalaza:

– P. D. P. Palata, 1986. g.; Gra|evina IV, septi~ka jama; A: 128.

– P. D. P. Palata 1986. g.; nivo koliba: trem; A: 246–247 (3

posude).

– P. D. P. Palata 1991. g.; bunar; A: 653.

Datovanje:

16. vek.

TIP IX/2

Crepulja (|uve~?) kalotastog oblika, uvu~enog prste-

nasto profilisanog oboda, {ireg ravnog dna sa trakastom
dr{kom koja prelazi liniju otvora. Ra|ena je od gline po-
me{ane sa krupnozrnim peskom i kvarcom, mrke do mr-
kosive boje pe~enja.

Mesto nalaza:

– D. G. Severoisto~ni bedem 1969. g.; sonda 3/69, ku}a 2;

A: 24.

Datovanje:

17. vek.

TIP IX/3

Plitka crepulja–tava koni~nog oblika, vodoravnog

oboda pro{irene unutra{nje ivice, sa `ljebom na prelazu u
trbuh, ravnog dna. Ra|ena je od gline pome{ane sa sitno-
zrnim peskom i kre~njakom, mrkocrvene boje pe~enja.

Mesto nalaza:

– D. G. 1976. g.; kvadrat E/III, jama 9; A: 9.

Datovanje:

17. vek.

TIP IX/4

Vr{nik (sa~) kalotastog oblika, zaobljene ivice oboda,

sa masivnom dr{kom na sredini. Oblikovan je rukama,
napravljen je od gline pome{ane sa plevom, crvenomrke
boje pe~enja i ima unutra{njost oblo`enu kamen~i}ima.

Mesta nalaza:

– D. G. Severoisto~ni bedem 1968. g.; sonda 15/68, turski

horizont II; A: 57.

– D. G. 1976. g.; kvadrat E/III, jama 19; A: 10.

Datovanje:

16–17. vek.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip VIII/1

R 1: 4

Tip IX/1

R 1: 4

Tip IX/2

R 1: 4

Tip IX/3

R 1: 4

Mesto nalaza:

– G. G. Severoisto~ni bedem 1971. g.; sonda 6/71, jama 2; A:

71.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP IX/9

Vr{nik (sa~) kratkog zako{enog oboda, zaobljenog tr-

buha koji je sa spoljne strane oja~an apliciranom trakom
ukra{enom kosim zarezima. Pojedini primerci pored de-
korativne trake imaju i urezane talasaste linije. Ra|ena je
od gline pome{ane sa sitnozrnim peskom, crvenomrke
boje pe~enja.

Mesta nalaza:

– D. G. 1976. g.; kvadrat E/V, pred spaljenom povr{inom,

turski horizont II; A: 869.

Datovanje:

kraj 16–17. vek.

TIP IX/10

Crepulja–|uve~ koso razgrnutog oboda, zaobljenog

trbuha, {irokog ravnog dna. Ra|ena je od gline pome{ane
sa krupnozrnim peskom, mrkocrvenkaste boje pe~enja.

Na crepuljama ovog tipa javljaju se dve vrste oboda:

sa {irokim plitkim `ljebom na unutra{njoj strani ili razgr-
nut i koso zase~en.

Mesto nalaza:

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1973. g.; kula VI, sonda 4, hori-

zont I: A: 44.

– D. G. 1976. g.; kvadrati E/I, II, iznad poda ku}e 5; A: 755.

Datovanje:

16–prva polovina 17. veka.

TIP IX/11

Vr{nik koni~nog oblika, ravnog oboda zaobljene ivi-

ce, sa nizom proreza na zaravnjenom vrhu. Ra|en je od
gline pome{ane sa krupnozrnim peskom, crvenkastomr-
ke boje pe~enja. Ukras ~ine urezane talasaste linije sa
spoljne strane i jedna iznutra, ispod otvora.

Mesto nalaza:

– U. U. 1978. g.; sektor II, sonda 1–2.

Datovanje:

16–17. vek.

Cediljke

Prema broju otkrivenih primeraka cediljke pred-

stavljaju manje brojnu kerami~ku skupinu. Me|u-
tim, tri postoje}a oblika u ve}oj meri pru`aju uvid u
karakter proizvodnje ovih kuhinjskih sudova. Oblici
cediljki su jasni, standardizovani i imaju veoma dugu
tradiciju upotrebe, pri ~emu su veoma sli~ni ranijim,
anti~kim i srednjovekovnim uzorima.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip IX/8

R 1: 4

Tip IX/9

R 1: 4

Tip IX/10

R 1: 4

Tip IX/11

R 1: 6 (a); 1: 4 (b)

TIP X/1

Cediljka isko{enog oboda uspravno izvu~ene ivice,

sa dve rupice za ve{anje, kalotastog tela, zaobljenog dna.
Ra|ena je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja. Spolj-
na i unutra{nja povr{ina su zeleno gle|osane.

Mesto nalaza:

– D. G. Severoisto~ni bedem 1968. g.; sonda 14/68, turski

horizont I; A: 92.

Datovanje:

16–prva polovina 17. veka.

TIP X/2

Cediljka oblika lonca, isko{enog oboda ravne ivice,

kratkog levkastog vrata, loptastog trbuha. Ra|ena je od
gline pome{ane sa krupnozrnim peskom, mrkocrvene
boje pe~enja.

Ovaj lonac je sekundarno upotrebljen kao cediljka, s

obzirom na to da su perforacije na telu suda izvedene na-
knadno, nakon pe~enja i izvesnog perioda upotrebe suda.

Mesto nalaza:

– D. G. 1976. g.; kvadrat E/III, jama 19; A: 1.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP X/3

Cediljka isko{enog rebrastog oboda ravne ivice, ko-

ni~nog trbuha, {irokog ravnog dna. Ra|ena je od pre~i{}e-
ne gline, crvene boje pe~enja. Spoljna i unutra{nja povr{i-
na su maslinasto gle|osane.

Mesto nalaza:

– Z. P. 1073. g.; sonda 8/73, jama.

Datovanje:

16–17. vek.

Tegle

Teglama su ozna~eni recipijenti prete`no male

zapremine i specifi~ne profilacije. Pretpostavljeno je
da je u ovakvim posudama dr`ana ka{asta hrana,
mo`da i med i sli~ne namirnice, ali i da je u njima ki-
seljeno mleko. [est oblika tegli pribli`ne veli~ine i
zapremine pru`a dobar uvid u raznovrsnost ovih su-
dova. Iako su tri oblikom sli~ne lon~i}ima, sve ima-
ju {iroko otvoren recipijent, pogodan za zahvatanje i
presipanje sadr`aja.

TIP XI/1

Tegla uspravnog oboda prstenasto profilisane ivice,

o{tro prelomljenog ramena, dvostruko oblikovanog tela
koje se iz cilindri~nog {iri u elipsasto, {irokog blago kon-
veksnog dna trakasto profilisane ivice. Ra|ena je od pre~i-
{}ene gline, crvenomrke boje pe~enja. Povr{ina je gle|o-
sana – spolja maslinasto, iznutra bezbojno.

Mesto nalaza:

– Z. P. 1971. g.; sonde 4–5/71, turski ukop; A: 174a.

Datovanje:

17. vek.

TIP XI/2

Tegla kratkog, isko{enog oboda zaobljene ivice, ci-

lindri~nog vrata sa malim rebrom na sredini, cilindri~-
nog tela blago uvu~enih zidova, {irokog ravnog dna. Ra|e-
na je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja. Spoljna po-
vr{ina je preko belog premaza zeleno gle|osana.

Mesto nalaza:

– Z. P. 1971. g.; sonde 4–5/71, ukop II; A: 67.

Datovanje:

16–17. vek.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip X/3

R 1: 4

Tip X/2

R 1: 4

Tip X/1

R 1: 4

TIP XI/6

Tegla isko{enog oboda prstenaste ivice, kratkog ci-

lindri~nog vrata, loptastog trbuha, ravnog dna. Ra|ena je
od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja. Preko spoljne
povr{ine delimi~no je, do sredine trbuha, nanet sloj belog
premaza i zelena glazura, a unutra{njost je u celini zeleno
gle|osana.

Mesto nalaza:

– Bez podataka.

Datovanje:

16–17. vek?

Raznovrsni kerami~ki predmeti
Glinene lule

Glinene lule predstavljaju jednu od brojnijih

skupina me|u kerami~kim predmetima. Okvirna ti-
pologija lula, koja se predstavlja u ovom radu, zasno-
vana je na osnovnim oblicima tri sastavna dela pred-
meta: vrsti oboda, obliku recipijenta i du`ini ~ibuka.
Prema ovim kriterijumima izdvojeno je 12 osnovnih
tipova i u okviru njih varijante, ~iji broj nije veliki,
jer je pregled oblika zasnovan isklju~ivo na nalazima
iz zatvorenih celina.

TIP XII/1

Lula cilindri~nog oboda, ovalnog recipijenta, du`eg

~ibuka, koji je postavljen pod o{trim uglom u odnosu na
recipijent. Ra|ena je od pre~i{}ene gline, crvenomrke bo-
je pe~enja i ima ugla~anu povr{inu.

Osnovne razlike se uo~avaju u profilaciji pojedinih

elemenata, odnosno, na pojedinim primercima je recipi-
jent heksagonalno profilisan ili se ista profilacija javlja na
~ibuku.

Mesto nalaza:

– D. G. Severoisto~ni bedem 1969. g.; sonda 3/69, ku}a 2.
– P. D. P. Palata 1987. g.; podrum, iznad poda.

Datovanje:

druga polovina 17. veka.

TIP XII/2

Lula cilindri~nog recipijenta, zaobljenog u donjem

delu, srednje dugog, {irokog ~ibuka, koji je postavljen pod
uglom od 90 stepeni u odnosu na recipijent. Ra|ena je od
pre~i{}ene gline, svetlije mrke boje pe~enja i ima ugla~a-
nu povr{inu. Na recipijentu su reljefno izvedene tri ~aure
maka na stabljikama i zrnca u poljima, dok je vrh ~ibuka
loptasto pro{iren i profilisan.

Mesto nalaza:

– D. G. Severoisto~ni bedem 1968. g.; kula V, sonda 16/68.

Datovanje:

17. vek.

TIP XII/3

Lula cilindri~nog ili koni~nog du`eg oboda, loptastog

recipijenta u obliku {koljke, kratkog ~ibuka, koji je posta-
vljen pod o{trim uglom u odnosu na recipijent. Ra|ena je
od pre~i{}ene gline, bele ili svetlosive boje pe~enja i ima
zeleno gle|osanu ili sjajno ugla~anu povr{inu. Na recipi-
jentu su ~esto ukrasi u vidu nizova kru`i}a ili traka narec-
kanih to~ki}em, dok je vrh ~ibuka loptasto pro{iren i pro-
filisan.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip XI/6

R 1: 4

Tip XII/1

R 2:3

Tip XII/2

R 2:3

Na pojedinim primercima recipijent ima ravnu po-

vr{inu sa dva koncentri~na kruga pri dnu i ~ibuk sa pro{i-
renjem bikoni~nog oblika.

Mesto nalaza:

– P. D. P. Palata 1987. g.; podrum, sloj izme|u podova.

Datovanje:

17. vek.

TIP XII/4

Mala lula du`eg cilindri~nog oboda, bikoni~nog reci-

pijenta, kratkog ~ibuka, koji je postavljen pod o{trim uglom
u odnosu na recipijent. Ra|ena je od pre~i{}ene gline, sve-

tlosive boje pe~enja i ima ugla~anu povr{inu. Vrh ~ibuka je
uglasto pro{iren i ukra{en trakama nareckanim to~ki}em,
a na recipijentu su nekada nizovi malih trouglova.

Mesto nalaza:

– P. D. P. Palata 1985. g.; hodnik ispod prostorije 3.
– P. D. P. Palata 1987. g.; podrum, sloj iznad poda.

Datovanje:

17. vek.

TIP XII/5

Lula du`eg cilindri~nog oboda, bikoni~nog recipi-

jenta, dugog heksagonalno profilisanog ~ibuka koji je po-
stavljen pod o{trim uglom u odnosu na recipijent. Ra|ena
je od pre~i{}ene gline svetlosive boje pe~enja. U poljima
na obodu recipijenta i oko ~ibuka nalaze se natpisi na
arapskom jeziku, a na ~ibuku, ispod natpisnog polja, listi-
}i. Na recipijentu se razaznaju reci: …

Kulûb (srca)

…

Al-

mahbub (dragi, voljeni, Prorok Muhamed)

…, a oko ~ibuka

jasno se ~itaju re~i: …

Lika (susret)

Kulûb

, dok je na vrhu

na~injen naizmeni~an preplet re~i

Almahbub

. Poruka go-

vori o susretu sa voljenim, tj. susretu sa Prorokom.

Mesto nalaza:

– U. U. 1970. g.; kvadrati XII/16, 17.

Datovanje:

17. vek.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip XII/3

R 2:3

Tip XII/4

R 2:3

Tip XII/5

R 2:3

nja i ima tamno`uto gle|osanu povr{inu ili od mer{ama.
Ukras ~ine urezani linearni motivi u poljima na recipijentu
i oko vrha ~ibuka. Jedan primerak ima recipijent pode-
ljen na jednake segmente u kojima se ponavlja natpis na
osmanskom jeziku koji glasi:

Lika–ül–Mahbub

. Mahbub-i

Huda ili Almahbub ima zna~enje

od Boga voljeni

, {to je ime

koje je u upotrebi za Proroka Muhameda. Natpis na luli bi
zna~io:

Susret sa voljenim

, tj.

Susret sa Prorokom.

Mesto nalaza:

– P. D. P. Palata 1987. g.; podrum, sloj nad podom (2 komada).

Datovanje:

druga polovina 17. veka.

TIP XII/11

Mala lula cilindri~nog oboda, loptastog recipijenta,

sa kratkim ~ibukom koji je postavljen pod o{trim uglom u
odnosu na recipijent. Ra|ena je od pre~i{}ene gline, sive
boje pe~enja, sa tamnosivim sjajnim premazom preko po-
vr{ine. Ukras ~ine {rafirani trouglovi sa stilizovanim flo-
ralnim motivima na vrhovima i trake izvedene to~ki}em
oko ~ibuka.

Mesto nalaza:

– P. D. P. Palata 1987. g.; podrum, sloj nad podom.

Datovanje:

druga polovina 17. veka.

TIP XII/12

Ve}a lula cilindri~nog oboda, ovalno pro{irenog reci-

pijenta, sa kratkim ~ibukom postavljenim pod o{trim
uglom u odnosu na recipijent. Ra|ena je od pre~i{}ene
gline, bele boje pe~enja, ugla~ane povr{ine. Ukras ispod
otvora recipijenta i oko ~ibuka izveden je to~ki}em, a na
telu je urezan.

Mesto nalaza:

– P. D. P. Palata 1987. g.; podrum, sloj nad podom.

Datovanje:

druga polovina 17. veka.

Male posude

Ve}a, veoma raznovrsna grupa od devet malih

sudova koji su imali razli~itu namenu. U okviru nje
postoje mastionice i sudi}i–igra~ke (?), napravljeni
po ugledu na forme i oblike kerami~kih posuda.

TIP XIII/1

Mastionica ili sud za boju (?) isko{enog oboda zaob-

ljene ivice, levkastog vrata, elipsastog trbuha, ravnog ma-
sivnog dna prstenasto profilisane ivice. Ra|ena je od pre-

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip XII/11

R 2:3

Tip XII/12

R 2:3

Tip XII/10

R 2:3

~i{}ene gline, crvene boje pe~enja. Spoljna povr{ina je
maslinasto ili zeleno gle|osana.

Mesto nalaza:

– D. G. Severoisto~ni bedem 1969. g.; Isto~na kapija, nivo

kaldrme.

Datovanje:

17. vek.

TIP XIII/3

Mala posuda u obliku kr~aga sa izlivnikom u vidu pi-

ska, elipsastog trbuha, ravnog dna trakaste ivice. Ra|ena
je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja. Na spoljnoj
povr{ini su belom bojom slikane uspravne linije i zelena
gle| do sredine trbuha.

Razlika u odnosu na kr~age standardnih veli~ina je,

pre svega, u na~inu na koji je pisak ugra|en u telo suda.
Kako je cela posuda debelih zidova, tako je i pisak masi-
van i nije, kako je uobi~ajeno, apliciran, ve} je duboko za-
riven. Tako|e, sude}i po tragovima na spoljnoj strani, i
dr{ka je u odnosu na ceo sudi} bila predimenzionirana.

Mesto nalaza:

– D. G. Severoisto~ni bedem 1969. g.; Isto~na kapija, nivo

ispod kaldrme.

Datovanje:

17. vek.

TIP XIII/4

Mala posuda u obliku pehara, isko{enog oboda, lop-

tastog trbuha, uskog dna u vidu stope sa pro{irenom ivi-
com. Ra|ena je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja.

Posuda je debelih zidova i to je posebno izra`eno na

dnu koje je u vidu pune stope.

Mesto nalaza:

– Z. P. 1972. g.; sonda 2/72.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP XIII/5

Mala posuda u obliku pehara–{olje okruglog otvora,

trakastog oboda, koni~nog vrata, kru{kolikog trbuha, rav-
nog dna, sa kolenastom dr{kom trakastog preseka koja
polazi od otvora i zavr{ava se na sredini trbuha. Ra|ena je
od pre~i{}ene gline, crvenkastomrke boje pe~enja. Spolj-
na povr{ina je, do sredine trbuha, zeleno gle|osana.

Uzor za oblik ovog sudi}a predstavljali su, verovatno,

pehar VII/5 ili bokali VI/5 i VI/6, mada u ovom tipolo-
{kom pregledu nije uo~en neki koji ima kru{koliko telo.

Mesto nalaza:

– D. G. 1977. g.; kvadrati D/V, VI, jama 35; A: 1266.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP XIII/6

Mastionica ili sud za boju(?) u`eg otvora, prstenasto

profilisanog ili kratkog, blago isko{enog oboda, loptastog
ili elipsastog trbuha, ravnog dna. Ra|ena je od pre~i{}ene
gline, crvene ili crvenkastomrke boje pe~enja. Spoljna i
unutra{nja povr{ina su zeleno gle|osane preko belog pre-
maza.

Mesta nalaza:

– Z. P. 1970. g.; sonda 1A/70, IX o.s.; MGB: II/1739.
– D. G. Severoisto~ni bedem 1969. g.; sonda 3/69, ku}a 2;

MGB: II/1688.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP XIII/7

Mastionica ili sud za boju(?) uzanog otvora, kratkog,

blago isko{enog oboda, kru{kolikog trbuha, ravnog dna.
Ra|ena je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja. Spoljna

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip XIII/1

R 1: 4

Tip XIII/3

R 1: 4

Tip XIII/4

R 1: 4

Tip XIII/5

R 1: 4

Tip XIII/7

R 1: 4

Tip XIII/6

R 1: 4

Varijante u okviru ovog tipa izdvajaju se prema obli-

ku i visini stope, tako da postoje visoke, koni~nog oblika
sa pro{irenim postoljem i srednje visine, cilindri~nog ob-
lika sa koni~nim postoljem.

Mesta nalaza:

– U. U. 1980. g.; sonda 4/A, B, sloj {uta.
– D. G. Severoisto~ni bedem 1969. g.; sonda 3/69, ku}a 2;

A: 19.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP XV/2

Sve}njak kalotaste ili koni~ne okapnice koja je isto-

vremeno i stopa. Dr`a~ sve}e je cilindri~an, na {upljem,
niskom postolju, koni~nog oblika ili u vidu stubi}a. Neka-
da postoji i dr{ka kolenastog tipa, ovalnog preseka, koja
spaja postolje i ivicu okapnice. Ra|en je od pre~i{}ene gli-
ne, crvene boje pe~enja, sa zeleno ili `uto gle|osanom po-
vr{inom.

Mesta nalaza:

– D. G. Severoisto~ni bedem 1969. g.; sonda 3/69, ku}a 2;

A: 20, MGB: II/1660.

– D. G. 1979. g.; kvadrat D/XIX, I o.s.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP XV/4

Sve}njak visoke, zvonolike, pri dnu pro{irene stope

koja je u gornjem delu rebrasto profilisana. Okapnica je
kalotastog oblika i unutar nje se nalazi cilindri~ni dr`a~ za
sve}u. Ra|en je od pre~i{}ene gline, mrkocrvenkaste boje
pe~enja. Okapnica i profilisani deo stope su zeleno gle|o-
sani, preko belog premaza.

Mesto nalaza:

– D. G. 1976. g.; kvadrati E/VI, VII, jama 22; A: 120a.

Datovanje:

16–17. vek.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip XV/1

R 1: 4

Tip XV/2

R 1: 4

Tip XV/4

R 1: 4

TIP XV/5

Sve}njak (?) deblje, plo~aste okapnice, kalotastog po-

stolja, sa trakastom dr{kom, ~iji je trag vidljiv na ivici posto-
lja. Ra|en je od gline pome{ane sa sitnozrnim peskom,
mrkocrvene boje pe~enja.

Mesto nalaza:

– D. G. 1976. g.; kvadrati E/I–VI, D/III–IV, C/V, ugarsko

turski horizont; A: 576.

Datovanje:

16. vek.

TIP XV/7

Sve}njak tanke, plo~aste okapnice koja je istovreme-

no i stopa. Dr`a~ sve}e je na profilisanom postolju, cilin-
dri~nog oblika. Dr{ka spaja vrh postolja i ivicu okapnice.
Ra|en je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja, sa zele-
no gle|osanom povr{inom.

Izgled dr`a~a sve}e ovog tipa ima velike sli~nosti sa

jednom od varijanti sve}njaka na stopi XV/1, s tom razli-
kom {to je ovaj {upalj, mada ima veoma debele zidove.

Mesto nalaza:

– Bez podataka.

Datovanje:

16–17. vek?

Pe}njaci

Pe}njaci predstavljaju konstruktivne delove zida-

nih pe}i koje se u stambenim i javnim prostorijama
javljaju od razdoblja poznog srednjeg veka. Zidane
pe}i su, zavisno od veli~ine i namene prostora koje
treba grejati, gra|ene u nekoliko veli~ina i stilova. U
konstrukciju pe}i naj~e{}e je ugra|ivano vi{e oblika
pe}njaka ili jednog oblika, ali u dve veli~ine.

Tipologija pe}njaka je veoma razu|ena – posto-

ji 13 tipova, od toga 11 predstavlja pe}njake koji su
ugra|ivani u bazu–lo`i{te, dok su dva ~inila ukrasne
zavr{etke pe}i.

TIP XVI/1

Pe}njak okruglog otvora, vodoravnog trakastog obo-

da povijenog na unutra{nju stranu, sa `eljebovima na gor-
njoj povr{ini, plitkog bikoni~nog tela, uzanog masivnog
dna. Ra|en je od pre~i{}ene gline, crvene ili crvenkasto-
mrke boje pe~enja. Unutra{njost je zeleno gle|osana.

Mesta nalaza:

– V. K. Kastrum 1982. g.; blok 1, 2, sonda 7, I–IV o.s.; A: 8.
– G. G. Severoisto~ni bedem 1971. g.; sonda 5/71, jama 20;

A: 20.

– Z. P. 1972. g.; sonda 7/72, jama 1.
– P. D. P. Palata, 1986. g.; Gra|evina IV, septi~ka jama; A:

129 (2 komada).

– P. D. P. Palata 1991. g.; bunar; A: 655.

Datovanje:

kraj 16–17. vek.

TIP XVI/2

Pe}njak ~etvrtastog otvora, koni~nog oblika, {irokog

ravnog dna. Ra|en je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe-
~enja. Unutra{njost je zeleno gle|osana.

Mesto nalaza:

– G. G. Severoisto~ni bedem 1971. g.; sonda 5/71, jama; A: 21.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP XVI/3

Pe}njak okruglog otvora, vodoravnog trakastog oboda

povijenog na unutra{nju stranu, sa koncentri~nim `ljebo-
vima na gornjoj povr{ini, dubokog koni~nog tela, uzanog
ravnog dna. Ra|en je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe-
~enja. Unutra{njost je zeleno gle|osana.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip XV/5

R 1: 4

Tip XV/7

R 1: 4

Tip XVI/1

R 1: 4

Tip XVI/2

R 1: 4

TIP XVI/6

Pe}njak – zavr{ni deo pe}i, koni~nog postolja, oval-

nog tela, kupastog vrha. Ra|en je od pre~i{}ene gline, cr-
vene boje pe~enja. Spoljna povr{ina je zeleno gle|osana.

Mesto nalaza:

– Bez podataka.

Datovanje:

16–17. vek?

TIP XVI/7

Pe}njak okruglog otvora, {irokog vodoravnog oboda

povijenog na unutra{nju stranu, ~esto sa dva koncenti~na
pli}a `ljeba na gornjoj povr{ini, cilindri~nog tela, ravnog
dna. Ra|en je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja, sa
zeleno, re|e oker, gle|osanom unutra{njom povr{inom.

U okviru ovog tipa pe}njaka postoji nekoliko varijan-

ti, izdvojenih prema obliku zidova koji su ravni, {to im da-
je cilindri~an oblik, zatim blago isko{eni – koni~ni, kao i
po sredini uvu~eni (konveksni).

Mesta nalaza:

– U. U. 1980. g.; sonda II/80, jama 1 (2 komada).
– D. G. Severoisto~ni bedem 1969. g.; sektor izme|u kapi-

ja; MGB: II/1486.

Datovanje:

17. vek.

TIP XVI/9

Pe}njak okruglog otvora sa dekorativnom re{etkom,

dubokog koni~nog tela, u`eg ravnog dna. Ra|en je od pre-
~i{}ene gline, crvene boje pe~enja, sa zeleno gle|osanom
re{etkastom povr{inom preko belog premaza.

Mesto nalaza:

– D. G. Severoisto~ni bedem 1969. g.; sonda 3/69, ku}a 2;

A: 21, MGB: II/1673.

Datovanje:

druga polovina 17. veka.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip XVI/7

R 1: 4

Tip XVI/6

R 1: 4

Tip XVI/9

R 1: 4

Tip XVI/10

R 1: 4

TIP XVI/10

Pe}njak ve}ih dimenzija – zavr{ni deo pe}i, cilindri~-

nog tela, po sredini uvu~enih zidova, sa u`im i kra}im do-
njim delom. Plo~a na vrhu pe}njaka ima nareckanu ivicu,
a gornja povr{ina je ukra{ena urezanim, koncentri~nim
krugovima izme|u kojih su talasaste linije. Ra|en je od
pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja, sa zeleno gle|osa-
nom povr{inom plo~e.

Mesto nalaza:

– D. G. Severoisto~ni bedem 1969. g.; sonda 3/69, ku}a 2;

A: 22.

Datovanje:

druga polovina 17. veka.

TIP XVI/11

Pe}njak sa ispup~enom gornjom povr{inom, koni~-

nog tela. Ra|en je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~e-
nja, sa zeleno gle|osanom povr{inom plo~e.

Pe}njak istog ovakvog oblika, ali nastavljen sa jo{

jednim koni~nim elementom, sa ivicom pro{irenom na
spoju, verovatno je bio upotrebljen kao zavr{ni deo pe}i.

Mesta nalaza:

– D. G. 1976. g.; kvadrati D, E/IV, V, jama 17; A: 86.
– D. G. 1976. g.; kvadrat D/VII, jama 11; A: 192.

Datovanje:

kraj 16–17. vek.

TIP XVI/12

Pe}njak okruglog otvora, vodoravnog ili na unutra-

{nju stranu isko{enog oboda, koni~nog tela, uzanog rav-
nog dna. Ra|en je od pre~i{}ene gline, mrkocrvenkaste
boje pe~enja, nekada sa zeleno gle|osanom unutra{njom
povr{inom i otvorom.

Mesta nalaza:

– D. G. 1978. g.; kvadrati D, E/III, jama 54; A: 1542.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP XVI/13

Pe}njak isko{enog oboda, dubokog ovalnog tela, bla-

go konveksnog dna pro{irene ivice. Ra|en je od pre~i{}e-
ne gline, okercrvene boje pe~enja.

Mesto nalaza:

– D. G. 1977. g.; kvadrati D/III, IV, jama 29; A: 1223.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP XVI/15

Pe}njak kvadratnog oblika, plo~aste gornje povr{ine,

plitkog tela, po sredini uvu~enih zidova. Ra|en je od pre-
~i{}ene gline, crvene boje pe~enja.

Mesto nalaza:

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1987. g.; Prolom, ~i{}enje kana-

la; A: 311.

Datovanje:

17. vek?

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip XVI/11

R 1: 4

Tip XVI/12

R 1: 4

Tip XVI/13

R 1: 4

Tip XVI/15

R 1: 4

Tip XVI/18

R 1: 4

Mesta nalaza:

– G. G. Severoisto~ni bedem 1971. g.; sonda 6/71, jama 1; A:

56.

– G. G. Jugoisto~ni bedem 1973; kula VII, sonda 3/73, III

o.s. ispod sloja {uta.

– D. G. 1976. g.; kvadrat D/VII, jama 11; A: 225a.
– P. D. P. Palata; Gra|evina IV, septi~ka jama; A: 134 (5 ko-

mada).

– P. D. P. Palata 1989. g.; terasa IV, jama 3; A: 532.

Datovanje:

16–17. vek.

TIP XIX/2

Sud sa dve masivne dr{ke ovalnog preseka, isko{e-

nog, izvijenog oboda, blago koni~nog, gotovo cilindri~-
nog trbuha, {irokog ravnog dna. Ra|en je od pre~i{}ene
gline, crvene boje pe~enja i ima tamnomrko gle|osanu
unutra{nju povr{inu.

Mesta nalaza:

– D. G. 1979. g.; kvadrati F, G/XIX, XX, IV o.s.
– D. G. Severoisto~ni bedem 1969. g.; sektor izme|u kapi-

ja; MGB: II/1492.

Datovanje:

17. vek.

TIP XIX/3

Sud sa dve dr{ke ovalnog preseka, isko{enog oboda,

koni~nog trbuha, ravnog dna. Ra|en je od pre~i{}ene gli-
ne, crvene boje pe~enja i ima zeleno, tamnomrko ili bez-
bojno gle|osanu unutra{njost.

Mesta nalaza:

– G. G. Severoisto~ni bedem 1971. g.; sonda 5/71, jama; A: 9.
– D. G. 1976. g.; kvadrat D/V, jama 14; A: 362.
– D. G. 1978. g.; kvadrati E/IV, V, jama 32; A: 1593.

Datovanje:

16–17. vek.

Predmeti nepoznate namene

Deo nargila (?)

Predmet levkastog oblika, okruglog otvora zaravnje-

ne ivice ispod kojeg je mali kru`ni otvor, ovalnog tela, uza-
nog masivnog dna sa pravilnim kru`nim otvorom u sredi-
ni. Ra|en je od pre~i{}ene gline, crvene boje pe~enja, sa
ugla~anom spoljnom povr{inom.

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Tip XIX/1

R 1: 4

Tip XIX/2

R 1: 4

Tip XIX/3

R 1: 4

Mesto nalaza:

– Z. P. 1971. g.; sonda 7/71, jama 4; A: 43.

Datovanje:

16–17. vek.

. Sud debelih zidova, sa ivicom oboda koja je spu{te-

na ka unutra{njosti, ovalnog tela, {irokog ravnog dna. Ra-
|en je od gline pome{ane sa krupnozrnim peskom, mrke
boje pe~enja. Preko spoljne povr{ine je tanak sloj belog
premaza.

Mesto nalaza:

– P. D. P. 1987. g.; podzid uz stenu, iznad podnice.

Datovanje:

17. vek.

Mali predmet na unutra{nju stranu isko{enog obo-

da ravne ivice, koni~nog vrata, {irokog elipsastog trbuha,

prstenastog dna sa otvorom na sredini. Ra|en je od pre~i-
{}ene gline, crvene boje pe~enja. Preko spoljne povr{ine
je debeo sloj belokrem premaza koji je ugla~an ravnomer-
no, bez sjaja.

Mada po obliku ima mnogo sli~nosti sa mastionica-

ma, odnosno sudi}ima za dr`anje boje (tip XIII/6), posto-
janje ve}eg otvora pravilno oblikovanog u procesu izrade
suda, upu}uje na posebnu namenu ovog predmeta.

Mesto nalaza:

– Z. P. 1970. g.; sonda 1a/70, VII o.s., tamnomrka zemlja sa

tragovima {uta u severo-isto~nom uglu (jama?).

Datovanje:

17. vek?

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Tipologija kerami~kih oblika

Kat. br. 1

R 1: 4

Kat. br. 2

R 1: 4

Kat. br. 3

R 1: 4

KERAMIKU IZ BEOGRADA ODLIKUJE veoma izra-
`en spoj nekoliko, manje ili vi{e, razli~itih proizvod-
nih stilova koji se ispoljavaju kroz tehnolo{ki proces
izrade i oblike posuda. I pored nastojanja da se svi
objedine u produkciji osmanske epohe – razdoblja
16–17. veka – i na neki na~in ujedna~e na op{tem pla-
nu, ti stilovi su ostali prepoznatljivi i ~vrsto vezani za
kerami~ka nasle|a onih regiona u kojima su poni-
kli. Tako je u ovom materijalu prisutno doma}e ke-
rami~ko nasle|e, odnosno stil koji se razvijao na
podru~ju srpskih zemalja u ranijim razdobljima sred-
njeg veka. Pored tradicionalne, zastupljena je i pro-
dukcija srednjoevropskog tipa, na odre|en na~in
doma}a, budu}i da je u Beogradu postojala gotovo
~itavo stole}e pre uspostavljanja turske vlasti.

Za razliku od ovih, osmanska keramika 16–17.

veka predstavlja novi stil proizvodnje, mada ne i sa-
svim nepoznat, budu}i da u zna~ajnoj meri o`ivljava
ovom podru~ju blisko nasle|e vizantijskog kultur-
nog kruga, sa slojevitim pro`imanjem orijentalnih i
zapadnomediteranskih proizvodnih stilova.

Odlike

kerami~ke produkcije

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

NASLEE KERAMIKE SRPSKIH ZEMALJA

Ovo je skupina proizvoda koja se, na osnovu oblika
posuda i dekorativnih stilova, mo`e dovesti u blisku
vezu sa produkcijom kakva je postojala na podru~ju
Srbije u razdoblju poznog srednjeg veka. Ona je pot-
puni identitet stekla kroz delovanje zanatlija u radi-
onicama Moravske Srbije i kasnije Dr`ave srpskih
despota. Ujedno predstavlja i grn~arsku tradiciju ko-
ja nastavlja svoje trajanje i u vreme ugarske vlasti u
Beogradu, kada je bila mala po obimu, ali prepozna-
tljiva me|u novom keramikom srednjoevropskog
stila. Zbog toga se za grn~ariju iz ove skupine mo`e
utvrditi kontinuitet proizvodnje u trajanju od neko-
liko stole}a i ista}i oni oblici posuda, kao i elementi
ukrasa koji u gotovo neizmenjenom vidu traju i u
osmanskom razdoblju. Materijal koji odra`ava navike
i ukus starosedelaca na podru~ju Beograda nije bro-
jan, ali pru`a dobar uvid u karakter grn~arije, pre sve-
ga posuda za svakodnevnu upotrebu, iz skupine ku-
hinjske keramike. Pored posuda srpsku produkciju
ilustruje i nekoliko predmeta napravljenih od pe~ene
gline, kao {to su igra~ke (male posude) i sve}njaci.

Oblici posuda i dekorativni stilovi

Budu}i da je ovo produkcija koja je, u pogledu

porekla, zasnovana jednim delom na slovenskoj, a
drugim delom na vizantijskoj tradiciji, va`nu osobinu
predstavlja ukras, kao tehnolo{ka i stilska kategori-
ja. Prema tim osobinama, prevashodno bliskosti sa
proizvodima vizantijskog kulturnog kruga, srpsko
grn~arsko nasle|e bi}e analizirano po dekorativnim
kategorijama koje }e je na najbolji na~in prikazati. U
materijalu iz Beograda javljaju se ~etiri osnovne sku-
pine, iste koje su postojale i u hronolo{ki ranijim eta-
pama: negle|osana, jednobojno gle|osana, slikana i
sgrafito keramika.

A. Negle|osana keramika

Skupina negle|osane keramike daleko je ilu-

strativnija od svih drugih, zbog raznovrsnosti oblika

i brojnosti posuda u okviru pojedinih tipova. Re~ je o
prete`no kuhinjskoj keramici – posudama koje su
kori{}ene za pripremu i kuvanje hrane na ognji{tu, a
to su zdele i lonci, zajedno sa poklopcima. Pored
ovih osnovnih, javlja se jo{ nekoliko oblika koji su
zastupljeni malim brojem tipova i primeraka posu-
da: }up, kao reprezent recipijenta za ~uvanje zrna-
stih namirnica, zatim pehar, kao i mala posuda spe-
cifi~ne namene. Produkciju odlikuju veoma dobro
pripremljene smese gline, pome{ane sa sitnozrnim
peskom, a posude nakon pe~enja imaju mrku boju,
crvenkaste i sive nijanse, dok su crveno pe~eni sudo-
vi veoma retki (II/4, II/13). Pored ovih, postoji i ne-
koliko primeraka za ~iju izradu je upotrebljena glina
pome{ana sa sitno tucanim kre~njakom (II/7, II/16,
IV/8) i liskunskim prahom (I/20). Mada generalno
predstavljaju zanatski kvalitetan proizvod, ove posu-
de su masivne i imaju srazmerno debele zidove, u
odnosu na iste oblike u drugim skupinama.

Zdele – ~inije za pripremanje hrane, mo`da i po-

slu`ivanje pojedinih jela, me|usobno su veoma sli~-
ne ne samo po dimenzijama, ve} i po karakteristi~-
nom ukrasu na ivici oboda, u vidu udubljenja izve-
denih prstima ili noktima, dok se na recipijentu ne-
kada javlja po jedna aplicirana dekorativna traka
(I/20). Izgled ovih zdela, prevashodno njihova pro-
filacija i vrsta ukrasa, veoma podse}aju na primerke
iz poznog 15. i prvih decenija 16. veka koji su otkrive-
ni u Beogradu.

Jedina razlika u odnosu na starije

zdele uo~ava se u na~inu izrade koji je na no`nom
grn~arskom vitlu, zbog ~ega se one u punoj meri
smatraju tipom posude ~ija se proizvodnja bez pre-
kida odvija i u novim uslovima.

Ognji{ne lonce predstavljaju najbrojnije zastup-

ljeni tipovi iz ove funkcionalne skupine – II/7 i II/2.
Lonci II/7 su deo klasi~ne produkcije ognji{ne kera-
mike, a generalno jednostavna profilacija sa nekoliko
bliskih oblika recipijenta, {irina otvora i stabilnost
posuda, ~ini ih u potpunosti prilago|enim osnovnoj

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

52 Biki} 1994: sl. 31/3, str. 83.

oblik kuhinjske posude za svakodnevnu upotrebu.

Kasnije, u 15. veku, pojava ovih lonaca na na{em
podru~ju je brojnija i oni tada predstavljaju prepo-
znatljiv proizvod zanatskih sredi{ta Dr`ave srpskih
despota.

Iako se u Beogradu ne mo`e utvrditi kon-

tinuitet upotrebe lonaca trakastog oboda, zbog po-
znatog kulturnog prekida nastalog uspostavljanjem
ugarske vlasti, na drugim nalazi{tima na kojima ta-
kvih okolnosti nema, njihovo trajanje je neprekinu-
to i nakon osmanskih osvajanja.

Me|u ostalim kuhinjskim posudama brojniju

pojavu imaju jo{ lonci loptastog oblika i {irokog dna
(II/16). Mada su prete`no bez ukrasa, na jednom
primerku javljaju se gusti urezi koji su neobi~ni jer
podse}aju na obradu povr{ine sudova srednjoevrop-
skog kulturnog kruga. Na osnovu dosada{njeg uzor-
ka materijala iz osmanske epohe, moglo bi se zaklju-
~iti da je ovo usko lokalni tip, budu}i da po svemu
sli~ne posude postoje jo{ u susednom Smederevu.

Lonac II/4 je u celini arhai~an zbog oboda sa `lje-
bom na unutra{njoj strani, kao i stila urezane valov-
nice. Po tim osobinama on podse}a na posude iz po-
znog 12. veka, koje u donekle izmenjenom vidu po-
stoje i u 15. i prvim decenijama 16. veka.

Lonac na-

izgled bikoni~nog oblika prema ve}ini osobina sledi
standarde produkcije negle|osane keramike, ali je
jedini sa gre{kom u procesu oblikovanja i zbog ta-
kvog, slabijeg kvaliteta odudara od drugih proizvoda
(II/3).

U pregledu materijala iz ove skupine javlja se

svega jedan veliki lonac – }up (II/13), ~ija veli~ina
svakako isklju~uje drugu namenu osim za ~uvanje
namirnica u kuhinji ili ostavi. Oblik posude je sa-
svim razli~it od drugih }upova iz ovog pregleda, ne
samo zbog veoma uskog otvora, ve} i zbog nepostoja-
nja dr{ki. Sli~ni primerci, veoma {irokog loptastog
trbuha postoje i u drugim regionima Osmanskog
carstva,

ali ovaj }up za srpski zanatski krug, odno-

sno slovensku grn~arsku tradiciju, vezuje specifi~na
kombinacija dekorativnih motiva linearnog stila,
kao i aplicirane dekorativne trake koje su oja~avale
masivno telo.

U skupini negle|osane keramike zna~ajno me-

sto zauzimaju crepulje i vr{nici – posude koje su ko-
ri{}ene za pe~enje hlebova, pita i raznih drugih jela
na `aru ognji{ta (sl. 2). Crepulja predstavlja plitku
posudu, {irokog ravnog dna, koja se u literaturi naj-
~e{}e sre}e pod odrednicama: crpnja, podnica, }eri-
nje, {irinje, jagatka, okrugla.

Vr{nik je, u stvari, ve-

liki poklopac koji je ozna~avan i drugim, u osnovi
sli~nim terminima, kao {to su vr{ka, vr{njak, kapak,
sa~, cest, ali i crepnja, {to je uop{ten naziv za proiz-
vod od gline,

oblikovan i pe~en na starinski, izvorni

na~in

Crepulja je kori{}ena tako {to se prvo zagre-

vala na jakoj vatri ili `aru, zatim je brisana krpom, a
tek nakon ovih pripremnih radnji u nju je stavljan
sadr`aj koji se pekao i posuda je zatrpavana `arom i
pepelom.

Drugi na~in upotrebe podrazumevao je

kori{}enje poklopca – vr{nika ili jo{ jedne crepulje,
kojom je recipijent poklapan.

Zbog ovako specifi~-

ne namene, nije neuobi~ajeno da se ove, u osnovi
razli~ite vrste posuda, grupi{u u okviru jedne forme,
kao {to je primenjeno i u ovom radu. U istoriji grn-
~arstva crepulje i vr{nici predstavljaju vrste veoma
dugog trajanja, sa oblicima koji ostaju u ve}oj meri
nepromenjeni od neolita do dana{njih dana. Najve-
}a produkcija crepulja i vr{nika bila je u razdoblju
srednjeg veka, kada ilustruju jaku autohtonu grn-
~arsku tradiciju, mnogo jasnije nego posude drugih

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

62 Borisov 1989: Figs. 172–177, p. 164, 166, sa navedenom litera-

turom; Georgieva 1974: Figs. 2, 3/1–3, 4/4; Antonova 1995: Fig.
89/1, 4, 6, 8–30; Busuioc, Valceanu 1976: Figs. 1/1, 2, 4–6, 2/7, 3/7,
8; Diaconu, Baraschi 1977: Fig. 36/1–4.

63 Biki} 1994: sl. 24/1, 9, str. 68, sa navedenom literaturom;

Biki} (2000); kat. br. 1025–1028; Ze~evi}, Radi~evi} 2001: sl.
3/1–2.

64 Smederevo, Tipologija keramike 16–17. veka, tip II/7;

kvadrati K, L, M/9, horizont III.

65 Biki} 1994: sl. 17/1, 3, 4, 28/6, 29/9, 10.

66 Hayes 1992: Fig. 119/i 2.1 (83.44), p. 319, 322.

67 Tomi} 1983: 76, 79.

68 Tomi} 1976: 56; Tomi} 1983: 76–77.

69 Filipovi} 1951: 27; Milosavljevi}, Bajalovi} – Had`i-Pe{i~,

Tomi} 1982: 13.

70 Gavazzi 1922: 333; Filipovi} 1951: 27.

formi.

Vremenom se najvi{e menjala tehnologija

izrade, a sa usavr{avanjem grn~arskog zanata i obli-
ci posuda su postajali jasnije definisani u pogledu
namene, tako da je i tipologija ovih posuda bivala
razu|enija. Zbog toga se za oblike crepulja i vr{nika
iz osmanskog razdoblja mo`e re}i da se neposredno
nadovezuju na srednjovekovnu produkciju, pre sve-
ga na proizvode iz poslednje etape, sa kojima imaju
najvi{e sli~nosti u izgledu i kvalitetu.

Crepulje i vr{nici ne predstavljaju brojnu skupi-

nu u materijalu 16–17. veka, ali je koli~ina nalaza sa
Beogradske tvr|ave ipak znatno ve}a nego na dru-
gim istovremenim nalazi{tima.

Tako|e, na osnovu

jedanaest razli~itih oblika, od ~ega je {est crepulja a
pet vr{nika, mo`e se ste}i celovitija slika o produkci-
ji ove autohtone kerami~ke skupine u novim, izme-
njenim okolnostima. Na op{tem planu izdvaja se ne-
koliko osnovnih karakteristika. Pre svega, uo~ava se
da je ru~na izrada koja je dominirala u razdoblju
srednjeg veka gotovo u potpunosti potisnuta, a da
umesto nje preovla|uje oblikovanje na ru~nom grn-
~arskom vitlu. Tokom procesa izrade velika pa`nja
posve}uje se kvalitetu gline, oblikovanju i pe~enju
posuda, ali i dekorativnosti. Naime, ve}ina posuda je
ukra{ena, i to u zoni oboda, kao i na trbuhu sa unu-
tra{nje strane – urezanim linearnim motivom ili jed-
nostavnim otiskom prsta. Sve navedene osobine u
ve}oj meri su sli~ne ranijim, srednjovekovnim proiz-
vodima, a traja}e i nakon ovog razdoblja, u narodnoj
keramici. U odnosu na srednjovekovne oblike jedi-
nu novinu na crepuljama iz osmanskog razdoblja
predstavlja mala trakasta dr{ka, koja }e ostati sastav-
ni deo i na posudama naredne grn~arske etape.

Iako su sve crepulje u osnovi koni~nog oblika,

me|u posudama postoje razlike u na~inu modelova-
nja trbuha i nagibu zida u odnosu na dno, zatim du-
bini i, naro~ito, po profilaciji oboda, {to sve predsta-
vlja kriterijume za tipolo{ko opredeljenje primera-
ka. Uo~ena su dva na~ina gra|enja zida trbuha: ra-
van, isko{en pod ve}im ili manjim uglom u odnosu na
dno (IX/1, IX/3, IX/5, IX/7) i zaobljen, sa otvorom
blago povijenim na unutra{nju stranu (IX/2). Dna

su {iroka i ravna, ali ~esto blago podignuta ka unu-
tra{njosti posude, {to predstavlja odliku, pre svega,
crepulja IX/1. U zanatskom pogledu, modelovanje
posuda nije uvek dobro izvedeno. Naime, kod poje-
dinih posuda uo~ava se nejednaka debljina suda – zi-
dovi su znatno tanji od dna (IX/3, IX/10), ili su telo i
obod masivniji, a javljaju se i posude kod kojih je
najve}a debljina zida na sredini trbuha, mada je ovo
poslednje sasvim izuzetno. Zanatski najve{tije je iz-
ra|ena crepulja tipa IX/7 koja, iako u celini masiv-
na, ima zidove i dno jednake debljine.

Profilacija oboda, iako nije jedini, a ni osnovni

kriterijum tipolo{kog opredeljenja, predstavlja ele-
ment od najve}e va`nosti za rekonstrukciju na~ina
na koji su crepulje i vr{nici kori{}eni u procesu pri-
preme jela, odnosno, da li su napravljeni da bi bili
kori{}eni zajedno, kao recipijent i poklopac. Osim
na crepuljama kod kojih je obod prstenasto profili-
san i blago uvu~en prema unutra{njosti (IX/2), na
svim drugim je ravan. Ova druga skupina je znatno
raznovrsnija, jer se u njenim okvirima nalazi jedno-
stavan, vodoravno postavljen obod (IX/1), kao i ne-
koliko vrsta sa `ljebom. Modelovanje oboda sa `lje-
bom izvedeno je na nekoliko razli~itih na~ina: ivica
je isko{ena prema unutra{njosti (IX/3, IX/5) ili je
pro{irena i pretvorena u neku vrstu grani~nika
(IX/5), dok je `ljeb nekada simetri~no postavljen na
razgrnutom obodu (IX/7). Iz opisa osnovnih vrsta
oboda, o~igledno je da na ve}ini crepulja postoji
`ljeb ili grani~nik, pa se mo`e pretpostaviti, iako ni
jedna od ovih posuda nije na|ena u paru sa vr{ni-
kom

in situ

, da su kori{}ene u paru sa poklopcem –

vr{nikom. [irina `ljebova na obodima kre}e se od 0,2
do 0,5 cm, tj. kod nekih posuda su uski i plitki, a kod
drugih {iroki i plitki i kao takvi, konstrukcijski, ne bi
mogli da nose te`ak glineni poklopac, ve} neki tanji i

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

71 Jankovi} . 2001, 154–157; Popovi} M. 1999: sl. 89/11–13,

92/5–8, 97/1–9, 98, 118/4, 145/20–24, 148/4, 161/4, 187/6, 7,
189/1–12; Tomi}, 1976, 49.

72 Ze~evi}, Radi~evi} 2001: sl. 13/1; Pejovi} 1988: kat. br. 72;

Kovács 1998: Figs. 1, 2/3.

trakaste dr{ke koje prelaze liniju oboda, {to upu}uje
na mi{ljenje da nije samostalno kori{}en na ognji{tu
(IX/8). Naime, zbog profilacije oboda i polo`aja dr-
{ki ~ini se da je ovakav poklopac preklapao crepulju,
slobodno se zadr`avaju}i na unutra{njoj strani pri
obodu, a nije se, kao ostali, uklapao u postoje}i `ljeb
crepulje. Me|utim, profilacija trbuha u delu iznad
dr{ki upu}uje na mi{ljenje da je ovakav poklopac
mogao poklapati i neki drugi recipijent, mo`da ka-
zan, ali to je te{ko utvrditi s obzirom na delimi~nu
o~uvanost na{eg primerka. Dublji, kalotasti vr{nik
sa obodom profilisanim u vidu `ljeba (IX/9), gotovo
u potpunosti zadr`ava formu, kao i na~in ukra{ava-
nja vr{nika na|enih u sloju 15. veka u Beogradskom
gradu.

Zanimljivo je ista}i sli~nost u dekoraciji vr-

{nika IX/6 i IX/9, zbog identi~nih motiva koji se ja-
vljaju na povr{ini posude i na nalepljenim trakama,
mada u razli~itim kombinacijama. Vr{nik koni~nog
oblika jednostavne profilacije po svim osobinama
asocira na poklopce ranijeg srednjeg veka, sli~no
drugim ranije pomenutim, ali se od njih razlikuje po
nizu paralelnih uspravnih otvora na vrhu, {to pred-
stavlja novo re{enje u modelovanju otvora za struja-
nje vazduha (IX/11).

Razdoblje 16–17. veka predstavlja poslednju eta-

pu kerami~ke produkcije crepulja u njihovom sred-
njovekovnom vidu, dok vr{nici ostaju u ve}oj meri
nepromenjeni do dana{njih dana. Nova etapa pro-
dukcije, poznata kao narodna keramika, donosi pro-
mene pre svega u oblicima, tako da se i crepulja, u ti-
polo{kom pogledu, ra{~lanjuje na nekoliko novih
formi tzv.

plitkih sudova

, a to su: tava, pr`ulja i |u-

ve~.

Sve ove nove forme su sasvim jasno definisane,

a za pojedine je precizno utvr|ena i namena. Tako,
tava ima jednu ili dve dr{ke i koristi se za pe~enje je-
la; pr`ulja je ovalnog oblika, plitka i ~esto sa malim
izlivnikom na obodu, a prevashodno se podme}e is-
pod ra`nja da se u nju cedi masno}a,

mada se kod

nekih autora pominje i kao posuda u kojoj se pr`e
nezreli je~am i p{enica,

dok je |uve~ dublja posu-

da, tako|e ovalnog oblika, nekada i sa dr{kom, koja
se koristi za pe~enje jela, sli~no tavama. Sve ove po-

sude koje pripadaju poznoj produkciji 18–19. veka
imaju deblji nanos glazure preko unutra{nje povr{i-
ne i generalno su veoma dobrog kvaliteta, {to najbo-
lje ilustruju proizvodi iz radionice u Moha~u.

B. Jednobojno gle|osana keramika

Posude sa jednobojno gle|osanom povr{inom,

koje se mogu dovesti u vezu sa srpskim zanatskim
krugom, javljaju se sporadi~no u materijalu iz Beo-
grada. Skupinu ilustruje svega po jedan oblik lonca i
pehara, pri tome ne mnogo karakteristi~nih za grn-
~arski zanat ovog regiona. Jedino se za retke primer-
ke lonaca II/2, koji su analizirani u kategoriji negle-
|osane keramike, mo`e re}i da prestavljaju posude
od ve}eg zna~aja u ovoj skupini.

Lonac, ozna~en kao tip II/11, predstavlja uobi-

~ajenu ognji{nu posudu jednostavne profilacije. Ve-
oma je kvalitetne izrade, sa unutra{njo{}u koja je do-
datno za{ti}ena slojem glazure. Ono {to, mo`da vi{e
od samog oblika, upu}uje na lokalnu produkciju je-
ste glazura, njena struktura i maslinasta boja koja na
crvenkastomrkoj podlozi posude dobija karakteri-
sti~nu nijansu, sli~nu kao na poznosrednjovekov-
nim proizvodima.

Pehar ima dosta sli~nosti sa loncem II/2, {to ga

~ini derivatom ovog oblika (VII/7). Naime, profila-
cija je u osnovi ista i pored toga {to je pehar {ire otvo-
ren, tj. obod ima bla`i nagib nego kod nazna~enih lo-
naca. Oblik i polo`aj dr{ke, {to je tako|e razli~ito u
odnosu na lonce, ne bi trebalo da predstavlja ele-
mente od ve}eg zna~aja, budu}i da kao i kod ve}ine
drugih pehara prelazi liniju otvora i ~esto se prema
obliku donekle razlikuje od onih na sli~nim, ve}im
posudama – bokalima ili loncima. U pogledu tehno-
lo{kih karakteristika ovaj pehar ima osobine koje ga
~ine bliskim prethodno analiziranom loncu II/11, s

101

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

80 Biki} 1994: sl. 30/15, 16

81 Tomi} 1976: 49, 51, 53, T. II/1, 2, III/1–6.

82 Tomi} 1976: 51.

83 Filipovi} 1951: 72.

84 Sarosács 1972: 52–53, 117–118.

tim {to je zbog osnovne boje pe~enja pehara, koja je
crvena, glazura odaje utisak druga~ije maslinaste ni-
janse. Pored na{eg primerka, ovakav oblik pehara
registrovan je i na nalazi{tima u ju`noj Ugarskoj, pri
~emu jedan od tih ima slikani ukras belom bojom is-
pod zelene glazure.

C. Slikana keramika

Posude ukra{ene slikanim motivima predsta-

vljaju retku pojavu u Beogradu – u slojevima 16–17.
veka otkriveno je svega {est koje se mogu pouzdano
dovesti u vezu sa dekorativnim stilom srpskih radio-
nica. Karakteristike ove grn~arije su ujedna~ene i
sli~ne proizvodima iz drugih tehnolo{kih skupina,
{to nesumnjivo govori o pripadnosti istoj zanatskoj
tradiciji. Me|utim, ono {to ih u punoj meri defini{e
je slikani ukras koji u pogledu stila predstavlja direk-
tan nastavak proizvodnje dekorativnih posuda za
svakodnevnu upotrebu iz razdoblja poznog srednjeg
veka.

Slikani ukras javlja se na svega tri oblika lonca,

me|u kojima se ranije analizirani II/2 mo`e smatra-
ti standardnim za primenu ove tehnike (sl. 3). Done-

kle sli~an u formalnom pogledu jeste i lonac II/27,
me|utim, ta posuda se razlikuje po kvalitetu, odno-
sno izrazito tankom zidu, mada samo do mesta od
kojeg je po~elo pravljenje oboda. U procesu pripre-
me gline, kao i pe~enja suda tako|e je iskazana za-
vidna ve{tina koju potvr|uje mala specifi~na te`ina,
dok siguran crte` govori o dobrom poznavanju teh-
nike slikanja na kerami~kim posudama. Nasuprot
ovima, postoji i lonac II/12, po profilaciji blizak bo-
kalu. Iako na{ primerak nema dr{ku, ~ini se da je na
pojedinim posudama ona mogla postojati, kao {to je
to na jednoj iz Prokuplja.

Jednu od najzna~ajnijih odrednica ove grn~arije,

kako je napred napomenuto, predstavlja ukras koji
je na svim posudama jedinstven u pogledu prime-
njene tehnike i vrste motiva. Re~ je o slikanju belom
bojom koja je, u stvari, razmu}ena glina (upotreblja-
vana naj~e{}e kao podglazurni premaz – engoba) is-
pod zelene ili mrke glazure. Motivi su ograni~eni na
spirale u nizu i jednostavne linearne predlo{ke koji

102

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

85 Gerelyes 1982: Abb. 19/2; Hatházi, Kovács 1997: Fig. 10/1.

86 Gaj-Popovi} 1974: T. II/7, p. 52.

Sl. 1. Nasle|e keramike srpskih zemalja,
negle|osana keramika

Fig. 1. Serbian ceramics, unglazed pottery types

Sl. 2. Nasle|e keramike srpskih zemalja,
negle|osana keramika

Fig. 2. Serbian ceramics, unglazed pottery types

spirale vizantijskog i regionalnog balkanskog tipa,
zatim univerzalni linearni predlo{ci, ali i pojedno-
stavljeno vi|enje starih motiva, pre svega prepozna-
tljivih spirala.

D. Sgrafito keramika

Posude ukra{ene u sgrafito stilu koji se mo`e

dovesti u vezu sa proizvodima srpskog zanatskog
kruga predstavljaju sporadi~ne nalaze u Beogradu.
U stvari, samo jedna takva je otkrivena u toku istra-
`ivanja na podru~ju grada, {to ne dopu{ta dublje
analize karaktera i obima produkcije, ali omogu}a-
va da se ovaj zna~ajan nalaz razmotri u odnosu na
proizvode na koje se, prema stilu ukrasa, direktno
oslanja.

Sgrafito keramiku iz osmanskog razdoblja ilu-

struje kalotasta zdela I/12 – oblik koji je detaljno
analiziran u skupinama jednobojno gle|osane i sli-
kane osmanske keramike, budu}i da ve}i broj prime-
raka pripada tim kategorijama. Iz skupine primera-
ka opredeljenih u ovaj tip izdvaja se jedna posuda,
zbog oblika dna i stope neuobi~ajenih za osmansku
produkciju. To je mala zdela koja profilacijom u ce-
lini podse}a na proizvode iz ranijeg vremena, zbog
~ega bi se mogla ozna~iti reliktom epohe srednjeg
veka i vizantijskog zanatskog kruga.

I pored ~injenice da je od posude otkriven samo

deo i da je gorela, {to je donekle izmenilo originalne
boje pe~enja i ukrasa, ona se mo`e rekonstruisati sa
velikom sigurno{}u na osnovu sa~uvanih tragova.
Unutra{njost zdelice je ukra{ena u stilu koloritnog
sgrafita, sa detaljima oslikanim zelenom i mrkom
bojom na `uto gle|osanoj pozadini (tip I/12). Kod
analize dekora va`ne elemente predstavljaju motivi
u sredi{tu, u medaljonu koji zauzima ve}i deo povr-
{ine posude. Sva tri predstavljaju delove starih orijen-
talnih, urezanih i slikanih motiva

koji se, razgra-

|eni na jasno definisane uzorke, sre}u na posudama
vizantijskog porekla i odgovaraju}eg kulturnog kru-
ga u razdoblju poznog srednjeg veka na podru~ju
Balkana. Tada je svaki element dekora imao kon-
stantan polo`aj, a zajedno su ~inili delove u potpu-

nosti osmi{ljenih ukrasa ra|enih u serijama. Me|u
njima jedino ukrasna traka–bordura ostaje na origi-
nalnom mestu i u dosledno izvedenom stilu. Naime,
bordura ispunjena kosim linijama najpre se javlja kao
motiv u dve sgrafito kategorije koje su datovane u
drugu polovinu 12. veka: na posudama koloritnog sti-
la linije su slikane,

a na primercima tzv. zase~enog

stila su urezane.

Me|utim, ve} u ranom 13. veku

urezane, kose paralelene linije u nekoj vrsti bordure
postaju prepoznatljiv detalj na

champlevé

posuda-

ma.

Ovaj motiv preslikan je na proizvodima regio-

nalnih grn~arskih centara iz kasnijeg razdoblja sred-
njeg veka, u svim ranijim vidovima i u obe tehnike,

a sporadi~no se javlja i u osmanskom razdoblju.

Nasuprot ukrasu prve zone, traka ispunjena ukr{te-
nim linijama javlja se u drugoj polovini 12. veka ret-
ko i to kao jednostavan okvir medaljona,

da bi u po-

znom srednjem veku postala veoma popularan mo-
tiv koji se tada ~e{}e urezuje u uspravnom polo`aju,
ne samo na zdelama, ve} i na kr~azima (bokalima).

Za razliku od ova dva uzorka, zakrivljena linija sa za-
vijutkom na jednom kraju jedan je od naj~e{}e iscrta-
vanih motiva na kerami~kim posudama, prevas-
hodno u razdoblju od 13. do 15. veka; poznat je, naj-
pre, kao dekorativna ispuna cveta lotosa i palmete, a
kao umno`en na nekoj vrsti gran~ice, kori{}en je za

104

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

91 Hayes 1992: Figs. 76/50.7, 78/50.77, 82/51.18, 51.19, p. 133,

138; Byzantine Glazed Ceramics 1999: Cat. Nos. 135, 154, 223,
235, 238.

92 Vakturskaja 1959: Figs. 8/1–2, 9/2, 11/1, 4, 12/3.

93 Byzantine Glazed Ceramics 1999: Cat. Nos. 21, 23, 25, 27;

Biki} (2000): kat. br. 879–887, sl. 36.

94 Byzantine Glazed Ceramics 1999: Cat. No. 33.

95 Byzantine Glazed Ceramics 1999: Cat. No. 52; Biki} (2000):

kat. br. 889–893, sl. 35.

96 Byzantine Glazed Ceramics 1999: Cat. No. 100; Georgieva

1974: Figs. 63/1, 64/1–2, 67/2, T. XI, XIII, XIV; Diaconu, Baraschi
1977: Figs. 54/3, 55/1, 2, 63/1, 7, 8.

97 Byzantine Glazed Ceramics 1999: Cat. No. 124.

98 Byzantine Glazed Ceramics 1999: Cat. No. 33.

99 Georgieva 1974: Fig. 54/2, 59/1; Georgieva 1985: Figs. 35,

39, 52, 56; Busuioc, Valceanu 1976: Fig. 10/5, 6; Diaconu,
Baraschi 1977: Figs. 51/15, 62/1, 65/14, 67/4; Biki} (2000): kat.
br. 967, 980.

predstavljanje drveta `ivota.

100

Zanimljivo je da se

na na{oj zdelici ovaj motiv ne javlja u njegovom iz-
vornom obliku, ve} je razgra|en u vidu dekorativnog
predlo{ka kojim su ispunjena rubna polja medaljo-
na. To bi upu}ivalo na mi{ljenje da je simbolika ovog
motiva napu{tena ili zaboravljena, i da on u 16. veku
ima isti zna~aj kao i drugi linearni, odnosno, postaje
jedan od univerzalnih dekorativnih predlo`aka, ma-
da sasvim retke pojave.

Kerami~ki predmeti

Kontinuitet srpske kerami~ke proizvodnje ilus-

truje i mali broj predmeta koji se nalaze me|u igra~-
kama i sve}njacima. Skroman broj nalaza ne prika-
zuje u dovoljnoj meri raznovrsnost ovog dela pro-
dukcije, ali su predmeti veoma karakteristi~ni za za-
natsku delatnost regiona, pre svega centralne Srbije.

Igra~ke

Zdelica u formalnom pogledu predstavlja hi-

bridni oblik, odnosno spoj kalotastih, po profilaciji
recipijenta, i zdela u obliku zvona, zbog ravnog, vi-
sokog dna (XIII/8, sl. 4). Oba ova oblika poreklom
su iz produkcije srednjeg veka, s tim {to je zvonolika
zdela po hronologiji poznija, iz razdoblja 13. i 14. ve-
ka. Ipak, neizvesno ostaje da li je prilikom oblikova-
nja zdelice namera bila da se napravi posuda sli~na
na{ima I/1 i XIII/10 ili modifikuje zdela u obliku
zvona, skra}ivanjem donjeg dela suda.

101

Budu}i da

predstavlja nov oblik, ne sasvim pouzdano definisa-
nog porekla, ovaj sudi} mogao je biti kori{}en kao
igra~ka, zatim kao slanik, a mo`da i kao recipijent za
razmu}ivanje pigmenata, sli~no pojedinim ve}im
primercima iz ranijeg razdoblja – poznog srednjeg
veka.

Sve}njaci

Mnogo jasniju asocijaciju na isto razdoblje pru-

`aju sve}njaci na visokoj {upljoj stopi, pre svega je-
dan, sa dr`a~em za sve}u koji je sme{ten unutar

okapnice (XV/4, sl. 4).

102

U odnosu na ranije, sve}-

njaci iz osmanske epohe razlikuju se u manjim deta-
ljima, kao {to su ve}a visina dr`a~a za sve}u i zvono-
lika stopa umesto koni~ne.

103

Me|utim, stopu goto-

vo identi~nu srednjovekovnim primercima, ali {iru,
sre}emo na drugom tipu sve}njaka, na primerku sa
kalotastom okapnicom (XV/1, sl. 4). Iako je u pita-
nju oblik koji ne bi mogao predstavljati odrednicu
srpskog zanatskog kruga, zbog profilisanog dr`a~a
za sve}u, inspiracija je svakako potekla iz tog kruga.
Naime, tipi~ni sve}njaci ovog oblika imaju kra}u
stopu i prete`no koni~nu okapnicu i znatno se ~e{}e
javljaju u razdoblju 16–17. veka od primeraka koji su
napravljeni prema srednjovekovnim modelima.

104

SREDNJOEVROPSKA KERAMIKA

Prepoznatljivu skupinu u pregledu gradske kerami-
ke predstavljaju posude ~ije se poreklo nalazi u sred-
njoevropskoj produkciji. Iako se u formalnom i teh-
nolo{kom pogledu zna~ajno razlikuje od grn~arije
koja predstavlja doma}i (lokalni) proizvod, ona nije
nepoznata, budu}i da na podru~ju Beograda postoji
gotovo ~itavo stole}e pre osmanskog osvajanja. Pri-
sustvo grn~arije karakteristi~ne za srednjoevropski
kulturni krug neposredna je posledica prethodne ve-
like promene – priklju~ivanja Ugarskoj dr`avi, u ~i-
jim je okvirima grad bio u razdoblju 1427–1521. godi-
ne. U toj poslednjoj srednjovekovnoj etapi ona je go-
tovo u potpunosti potisnula za ovu oblast tradicio-
nalnu grn~ariju, {to je predstavljalo sastavni deo po-
liti~kog programa ugarskog dvora. Dolaskom Tura-
ka srednjoevropsko grn~arsko nasle|e nije sasvim

105

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

100 Byzantine Glazed Ceramics 1999: Cat. Nos. 222, 264; Geor-

gieva 1974: Fig. 78/1; Biki} (2000): kat. br. 973, 974, 982.

101 Biki} (2000): sl. 36, kat. br. 894a, 894b, str. 186, sa navede-

nom literaturom.

102 Popovi} M. 1978: ill. 4.

103 Cunjak 1998: T. LXVII.

104 Hayes 1992: Fig. 130/n 5.2 (75.18); Mile{eva 1995: kat. br.

104; Ze~evi}, Radi~evi} 2001: sl. 19/1.

imaju malu dr{ku (II/14). Iako predstavljaju klasi-
~an proizvod srednjoevropskog stila, ovakvi lonci u
Beogradu nisu ~esti, sli~no kao i na mati~nom pod-
ru~ju gde je njihov broj mali, gotovo zanemarljiv.

106

Me|utim, zanimljivo je da se sli~ne posude spora-
di~no javljaju i u Carigradu, mada su primerci tog re-
giona ra|eni u druga~ijoj tehnologiji i sa malim iz-
livnikom na obodu.

107

I za lonce sa uzanim vratom

(II/18) mo`e se zaklju~iti sli~no, i to na osnovu koli~i-
ne objavljenih nalaza na istra`enim lokalitetima.

108

Uz ovakve ili neke druge lonce manjeg otvora, kori-
{}eni su poklopci IV/14, mo`da i IV/2, a koji ipak ni-
su u potpunosti odgovarali, zbog `ljeba napravljenog
da bi u potpunosti nalegli na isto oblikovan obod
lonca. Me|utim, sude}i po kerami~kom sadr`aju
slojeva na pojedinim ugarskim nalazi{tima, ovo nije
moralo biti pravilo kod upotrebe poklopaca,

109

bu-

du}i da lonaca, kao i drugih posuda sa `ljebom na
obodu, ima izrazito malo u razdoblju 16–17. veka.

Lonci nazna~enih oblika koji su me|u tipi~nim

predstavnicima srednjoevropske kerami~ke produk-
cije, predstavljaju postojano nasle|e tog regiona iz
razdoblja poznog srednjeg veka i goti~kog zanatskog

kruga. Tada je produkcija istih oblika ovih posuda
bila velikog obima, o ~emu svedo~i veoma veliki broj
nalaza u kulturnim slojevima na svim nalazi{tima.

110

To govori da su predstavljali ne samo osnov produk-
cije kuhinjskih posuda, nego su naj~e{}e i kori{}eni
za tu namenu. Razlog za veliku popularnost, prevas-
hodno vre}astih posuda, sasvim je opravdana zbog
oblika koji je skupom svih tehnolo{kih i formalnih
osobina u potpunosti prilago|en upotrebi prilikom
kuvanja jela na ognji{tu.

Pored ognji{nih, prvoj skupini negle|osane kera-

mike pripada nekoliko stonih posuda (sl. 6). Jedna

107

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

106 Holl 1963b: Fig. XVI/4; Frolik, Sigl 1990: Fig. 3; Szatmári

1999: Fig. 2/1, 2; Belényesyné Sárosi 2002: Fig. 29/1, 2, 6.

107 Hayes 1992: Pl. 49/f (e 9.1), p. 287.

108 Szatmári 1999: Fig. 7/3.

109 Szatmári 1999: Fig. 4/2–5; Kovács 2001: Fig. 7/1.

110 Biki} 1994: sl. 9/3– 5, 7, 28/1–6, str. 75, 77; Stanojev 1996:

kat. br. 1/1, 4/18, 4/26, 4/35, 11/4; Holl 1963a: Figs. 1–2, 10–11,
66/2, 5, 69/3;

Gerevich 1966: Figs. 32/2, 6, 10, 33/1, 2, 37/1,

92a/22, 92b/5, 128/1, 151a/1–6, 154b/1–3, 168/2–6; Miklos 1986:
Abb. 7/2, 4, 5; Nekuda, Reichertová 1968: Fig. 37/1–3, Pl. IV/1, 3;
Ho{{o 1983: Abb. 3/1, 5, 4/1, 6/2, 3; Cech 1987: Taf. 6/A 21, A 22,
10/A 58, B 177–178.

Sl. 5. Srednjoevropska keramika,
negle|osane posude

Fig. 5. Middle European ceramics, unglazed pottery

Sl. 6. Srednjoevropska keramika,
negle|osane posude

Fig. 6. Middle European ceramics, unglazed pottery

od njih je pehar koji je po svim osobinama veoma sli-
~an prethodno analiziranoj grupi nalaza (VII/14). Ia-
ko profilacijom asocira na formu lonca, pehar je bez
direktnih paralela sa ve}im posudama iz ovog pre-
gleda. Me|utim, velika sli~nost postoji sa primerci-
ma koji su ra|eni pred kraj 15. i u ranim decenijama
16. veka.

111

Ovaj podatak, kao i stratigrafski kontekst

nalaza na{eg pehara, pru`aju obja{njenje za prisu-
stvo te vrste proizvoda me|u nalazima iz osmanske
epohe. Naime, pehar je otkriven u otpadnoj jami ko-
ja pripada prvom turskom horizontu, to jest, vreme-
nu kori{}enja prostora palate u razdoblju 16. veka. To
bi, ukoliko se predlo`eni hronolo{ki okvir produkcije
ovakvih posuda prihvati kao pouzdan, produ`ilo
vreme njegove upotrebe za nekoliko decenija.

Kr~azi, tako|e, ~ine jasne predstavnike ove pro-

izvodne grupe, iako su zbog izrade od pre~i{}ene gli-
ne donekle druga~iji od ostalih posuda. Unekoliko su
razli~iti i po osnovnoj boji pe~enja koja prete`no ima
zagasit crveni ton, kao i po ve}oj specifi~noj te`ini i
debljini zidova, {to su odlike ve}eg broja primeraka.
Svi oni su opredeljeni u jedinstven tipolo{ki oblik –
III/3 koji obuhvata tri, vi{e ili manje, bliske varijan-
te u pogledu profilacije recipijenta i oblika dr{ke.
Osim u Beogradu, ovakvi kr~azi brojnije su zastup-
ljeni u Smederevu, Budimu i ve}im utvr|enjima u
ju`noj Ugarskoj.

112

U regionima udaljenim od ma-

ti~ne oblasti, pojava ovakvog oblika kr~aga je izuzetna
i neznatno izmenjena, zbog dve naspramno postavlje-
ne dr{ke, kao {to je na primercima iz Carigrada.

113

Ovi kr~azi nisu pretrpeli ve}e izmene u odnosu na
po~etni poznosrednjovekovni oblik, ali se u zavisno-
sti od regiona, posude izra|uju od razli~itih vrsta gli-
ne

114

ili se pojedinim elementima prilago|avaju sti-

lu ostalih kerami~kih izra|evina, {to dobro ilustruju
carigradski primerci.

Na proizvodima druge kategorije uo~ava se jedan

vid promena koje su na specifi~an na~in ugra|ene u
tradicionalno srednjoevropsko nasle|e. Posude ove
skupine imaju osobine sli~ne prethodno analizira-
nim kr~azima III/3, kao {to su izrada od pre~i{}ene
gline, identi~na nijansa crvene boje posle pe~enja i

velika specifi~na te`ina gotovih proizvoda, {to je u
vezi sa visinom temperature u pe}ima, odnosno ko-
li~inom vode koja tada ispari iz gline. Me|utim, ono
{to ove proizvode ~ini u velikoj meri razli~itim od po-
suda prethodne kategorije jeste nanos belog (svetlo-
krem) premaza na povr{inama sudova.

Zanimljiv je, tako|e, i izbor posuda na kojima je

konstatovan beli premaz, pogotovo {to se od ~etiri
oblika uo~ena u Beogradu, tri javljaju u pojedina~-
nim primercima (sl. 7). To je, najpre, lonac sa dr{-
kom (II/23) koji se na drugim istovremenim nalazi-
{tima u susedstvu ~e{}e javlja u tradicionalnoj teh-
nolo{koj kategoriji.

115

Pored ovog, postoji i lonac sa

dve dr{ke (II/30), zbog ~ega je bli`e odre|en kao
}up, mada je po zapremini pribli`niji loncima kori-
{}enim za kuvanje jela. U identi~noj tehnologiji ra-
|en je i jedan poklopac (IV/12), koji je odgovarao ne-
kom od ovih ili drugih lonaca, mo`da sa trakastim
obodom, u ~iji je `ljeb nalegao i tako ga gotovo her-
meti~ki zatvarao. Za razliku od navedenih pojedi-
na~nih nalaza, bokali su me|u brojnijima te forme u
celokupnom materijalu iz Beograda (VI/8). Velika
koli~ina posuda, kao i mno{tvo varijanti u okviru je-
dinstvenog tipolo{kog oblika govori o velikom obi-
mu proizvodnje ovih posuda, a verovatno i velikoj
potra`nji. ^ini se da je to delom zbog njihove dvoja-
ke namene, jer su pored prevashodne upotrebe u
funkciji bokala kori{}eni i kao posude u kojima se
kuvalo, sude}i po nagoreloj povr{ini na pojedinim
primercima. Iako po profilaciji podse}aju na pojedi-
ne tipove lonaca koji su ra|eni na podru~ju Srednje
Evrope,

116

direktne paralele nalazimo jedino u podu-

108

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

111 Ho{{o 1983: Abb. 6/9; Miklos 1986: Abb. 9/1.

112 Cunjak 1998: T. LIX/3, 4; Gerevich 1966: Figs. 25 a/4, 25 b/9,

25 c/5, p. 31; Kovács 1998: Fig. 2/5; Sremska Mitrovica, Tipologi-
ja keramike 16–18. veka: tip III/6.

113 Hayes 1992: Fig. 134/j 3.3 (71.36), p. 299, 301.

114 Miklos 1986: Abb. 6; Nekuda, Reichertová 1968: Pls. LIX/2,

LX, LXI/4; Cech 1987: Taf. 57/C 17, C 18, B. 191; Felgenhauer-
Schmiedt 1977: Taf. 29/9.

115 Gerelyes 1987: Figs. 3/3, 4, 6/4; Kovács 2001: Fig. 2/6.

116 Gerelyes 1987: Fig. 4/4; Sremska Mitrovica, Tipologija ke-

ramike 16–18. veka: tip V/6.

verziju lonca II/6. Pored svih drugih, ranije pome-
nutih osobina, na loncima se javlja i mala dr{ka, a
ponekad i izlivnik, sli~no modelovan kao na pojedi-
nim bokalima VI/8 i zdelama I/13. U ovoj proizvod-
no-stilskoj skupini, veoma neobi~an je lonac II/24
koji zbog {irine otvora, vrste dna, kao i mesta gde je
postavljena dr{ka, vi{e podse}a na {olju. Ipak i on,
sli~no svim drugim loncima, ima nagorelu spoljnu
povr{inu, {to nesumnjivo govori da je upotrebljavan
za kuvanje.

Oblici posuda iz ove skupine, iako veoma razno-

vrsni, mogu se posmatrati i kao dve formalne skupi-
ne, pri ~emu jednu ~ine zdele sa ru~kom (dr{kom), a
drugu vre}asti lonci. One su, generalno, brojne na
nalazi{tima {irom Srednje Evrope u 16–17. veku, ma-
da se sli~an izbor robe, ipak, javlja na u`em podru~-
ju. Tako, zdele iz Beograda imaju najvi{e sli~nosti sa
materijalom iz neposrednog susedstva, iz Smedereva
i ju`ne Ugarske.

120

Lonci najbrojnije vrste – vre}asti

sa trakastim obodom, kao osnovni tip kuhinjske po-
sude srednjoevropskog stila, javljaju se na svim istra-
`enim nalazi{tima na podru~ju Ugarske,

121

a u ma-

njoj meri su zastupljeni i u ^e{koj.

122

Karakter produkcije kuhinjskih posuda – oblici

i tehnolo{ke osobine, u celini predstavlja kerami~ko
nasle|e koje nije pretrpelo ve}e promene, prvenstve-
no u odnosu na razdoblje poznog srednjeg veka i po-
znogoti~ki zanatski stil. Odrednice tog stila predsta-
vljaju upravo dve opisane vrste ognji{nih posuda,

110

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

120 Cunjak 1998: T. LI/1; Tipologija keramike 16–17. veka: tip

I/1; Sremska Mitrovica, Tipologija keramike 16–18. veka: tipovi
I/8, I/17, I/20; Kovács 1998: Fig. 16; Szatmári 1999: Figs. 2/4, 3/1.

121 Gerevich 1966: Figs. 12/3, 25 b/2, p. 31; Gerelyes, Feld 1986:

Fig. 5/6, 7; Gerelyes 1987: Figs. 3/3, 4, 4/5, 5/9, 10, 6/3; Hatházi,
Kovács 1997: Figs. 10/2, 5, 13/3; Kovács 1998: Fig. 15/B 2, B 4;
Kovács 2001: Figs. 2/6, 3/5, 5/1, 2, 4; Sremska Mitrovica, Tipolo-
gija keramike 16–18. veka: tipovi II/3, II/6 i IV/1.

122 Himmelova, Procházka 1990: Fig. 4/4.

123 Holl 1963a: Abb. 39, 78/5; Nekuda, Reichertová 1968: Pls.

XXIX/4–7, LIII/7, 8, LVII/4, 5; Ho{{o 1983: Abb. 6/6; Miklos
1986: Abb. 6, 8/1, 9/1; Cech 1987: Taf. 74/H 4–8, B. 193–194.

124 Biki} 1994: sl. 9/3– 5, 7, 28/1–6, str. 75, 77; Stanojev 1996:

kat. br. 1/1, 4/18, 4/26, 4/35, 11/4; Holl 1963a: Abb. 10, 11, 36/2, 5,
69/3; Gerevich 1966: Figs. 32/2, 6, 10, 33/1, 2, 37/1, 92a/22,
92b/5, 128/1, 151a/1–6, 154b/1–3, 168/2–6; Nekuda, Reichertová
1968: Fig. 37/1–3, Pl. IV/1, 3; Ho{{o 1983: Abb. 3/1, 5, 4/1, 6/2, 3;
Felgenhauer-Schmiedt 1977: Taf. 3/1–6, 15/1–3; Cech 1987: Taf.
6/A 21, A 22, 10/! 58, 47/A 320, 48/A 325, 50/A 336, A 339, B.
177–178, 188.

Sl. 7. Srednjoevropska keramika,
posude sa belim premazom

Fig. 7. Middle European ceramics, wares with white coating

Sl. 8. Srednjoevropska keramika,
jednobojno gle|osane posude

Fig. 8. Middle European ceramics, glazed pottery

zdele sa ru~kama

123

i lonci vre}astog oblika.

124

Pored

ovih, kao druga~iji po profilaciji, i lonci II/8 ostaju
tako|e ~vrsto vezani za poznosrednjovekovnu pro-
dukciju.

125

Stonih posuda koje imaju osobine prve proiz-

vodne grupe srazmerno je malo, tako da pa`nju pri-
vla~e, pre svega, one koje se javljaju u ve}em broju
primeraka. To su bokali VI/12, kao i kr~azi–testije
III/1 koji su, osim u ovoj, zastupljeni i u drugim teh-
nolo{kim skupinama, mada u manjoj meri. Bokali
se po svim osobinama, kao i u pogledu profilacije, u
potpunosti uklapaju u stil prve proizvodne skupine.
Izra`ajnom profilacijom i veoma kvalitetnom izra-
dom oni se znatno izdvajaju od svih ostalih, tako da
se mo`e re}i da predstavljaju pravi primer stone po-
sude srednjoevropskog tipa (sl. 9). Ipak je te{ko ne
uo~iti da pojedini od njih dosta podse}aju na pret-
hodno analizirane, kao i neke druge sli~ne lonce, po-
gotovo zbog polo`aja dr{ke. Nastojanje da se postig-
ne formalna ujedna~enost proizvoda uo~ava se i na
{olji, koja ima obod i dr{ku oblikovane kao na lonci-
ma i uzdignuta je na no`ice, isto kao kod ognji{ne
zdele (VII/12).

126

Pregled tehnolo{ki ujedna~enih

posuda, ra|enih od kaolinske gline, zaokru`uje veli-
ki bokal koji je zeleno gle|osan, pri ~emu je jasno}a
boje poja~ana zbog svetle podloge suda (VI/7). Iako
gornji deo posude nedostaje, ~ini se da je otvor bio
talasasto modelovan, sli~an proizvodima iz italijan-
skih radionica, dok se u specifi~nom su`avanju reci-
pijenta prepoznaje poznogoti~ki stil radionica na
podru~ju Ugarske.

Na za~elju prve proizvodne skupine su kr~azi-

–testije, zbog toga {to delimi~no odstupaju od stan-
darda (III/1). Naime, ra|eni su od nekoliko vrsta
gline, a razli~iti su me|usobno i po osnovnoj boji pe-
~enja koja je svetlooker, crvena ili siva. Pored toga
{to su naj~e{}e `uto gle|osani, sporadi~no se na po-
vr{ini javlja i tanak nanos zelene glazure, a sasvim iz-
uzetno se rade i u kategoriji sivo gla~ane keramike.
Iako je tehnolo{ka raznovrsnost na{ih primeraka
znatno ve}a nego {to je to slu~aj na drugim nalazi{ti-
ma, oni su otkriveni u veoma fragmentarnom stanju
koje ne omogu}ava prepoznavanje varijanti u pogle-

111

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

125 Biki} 1994: sl. 9/8; Miklos 1986: Abb. 7/2, 4, 5.

126 Miklos 1986: Abb. 9/3.

Sl. 9. Srednjoevropska keramika,
jednobojno gle|osane posude

Fig. 9. Middle European ceramics, glazed pottery

Sl. 10. Srednjoevropska keramika,
jednobojno gle|osane posude

Fig. 10. Middle European ceramics, glazed pottery

od majolike, nesumnjivo je da je uzor ponikao u po-
menutoj italijanskoj produkciji. Na{i oblici su ma-
nje ili vi{e udaljeni od polaznih, ali to je u osnovi je-
dan kulturni krug. Da li je i zanatski, ostaje da se
utvrdi, zato jer ne postoje izri~iti podaci o proizvod-
nji posuda u druga~ijoj tehnologiji od originalne u
mati~nim radionicama za izradu majolike, ali se ta-
kvi proizvodi pojavljuju sporadi~no na podru~ju
Balkana i u ju`noj Ugarskoj.

136

Me|utim, zanimljivo

je ista}i, da bokali iz Beograda, iako predstavljaju

svakodnevne posude i sli~no drugima iz ove skupine
jednobojno su gle|osane, imaju na zavr{etku dr{ke
dekorativno ispup~enje, kakvo je karakteristi~no
upravo za posude od majolike.

Bokal okruglog otvora VI/5, naizgled jednosta-

van, odaje rad veoma inventivnog zanatlije. Primerak
je ra|en sa posebnom pa`njom, a njegovu neobi~nost

113

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

136 Pejovi} 1988: kat. br. A 71, A 103; Irásné Melis 1984: Fig.

6/2; Kovács 2001: Fig. 9/1, p. 202.

Sl. 11. Srednjoevropska keramika, slikane posude

Fig. 11. Middle European ceramics, painted pottery

Sl. 12. Srednjoevropska keramika,
slikane posude

Fig. 12. Middle European ceramics,

painted pottery

isti~e elegantna, duga dr{ka kojom je postignuto iz-
vanredno odr`avanje ravnote`e suda prilikom sipa-
nja te~nosti. Me|utim, ostaje nedoku~iva odluka da se
glazura nanese samo u vidu nepravilne trake, zbog
~ega bokal, ako po svemu kvalitetan, ostavlja utisak
nedovr{enosti. Me|u posudama za ispijanje te~nosti
pa`nju privla~e krigle koje se javljaju u dve veli~ine,
odnosno zapremine (VII/3, VII/13). Mada se u ka-
snom 16. i u 17. veku javljaju u kerami~kom materi-
jalu me|usobno veoma udaljenih regiona,

137

~ini se

da je poreklo oblika ipak u srednjoevropskom zanat-
skom krugu, gde su zabele`eni najranije datovani pri-
merci.

138

O univerzalnosti pojedinih oblika svedo~e

i pehari–{olje VII/5 i VII/10, koji se javljaju u materi-
jalu poznog 16. i 17. veka na lokalitetima u ju`noj
Ugarskoj,

139

kao i u Carigradu.

140

Ovo zapa`anje do-

bija jo{ sna`niju potvrdu, kada se na nalazi{tima evi-
dentiraju pojedini dekorisani primerci, kao {to je
pehar sa ukrasom u vidu sa}a, ~ije poreklo mo`e biti
u oba nazna~ena regiona. Pregled posuda druge teh-
nolo{ke skupine gle|osane keramike dopunjuje je-
dan primerak bokala VI/8, koji ima mrko gle|osanu
unutra{njost.

C. Slikana keramika

Srednjoevropsko kerami~ko nasle|e i stil deko-

racije tog kulturnog kruga na najbolji na~in ilustruju
slikane posude (sl. 11, 12). Re~ je o specifi~noj tehnici
koja podrazumeva slikanje crvenim (cinober) pig-
mentom na podlozi svetlooker ili belo`ute boje, {to
~ini veoma efektan kontrast. Ova osnovna dekorativ-
na tehnika ~esto se dopunjuje mrljama zelene i masli-
naste glazure, nanesenim u nepravilnom rasporedu.
Zbog mestimi~nog gle|osanja celokupan proizvod
dobija druga~iji izgled, iako je i dalje u osnovi jedin-
stvenog stila. U materijalu iz Beograda javljaju se obe
vrste proizvoda koje se me|usobno razlikuju po kva-
litetu, kao i po oblicima posuda na kojima se tehnika
slikanja primenjuje, na pomenute na~ine.

Jednostavnija primena slikarske tehnike, direkt-

no na povr{ini suda, uo~ena je na primercima koji su
ra|eni prete`no od gline pome{ane sa sitnozrnim

peskom (II/33, III/1, IV/2). Slikano je cinoberom
(rumenicom) – crvenim pigmentom koji je naprav-
ljen mrvljenjem `ivinog sulfida, a ukras ~ine motivi
u vidu mre`e, sastavljeni od preklopljenih uspravnih
i vodoravnih linija. Ovakav vid dekoracije na posu-
dama nazna~ene tehnolo{ke skupine u potpunosti
odgovara srednjovekovnom standardu, tako da ove
posude predstavljaju verne replike proizvoda iz tog
ranijeg razdoblja.

141

Slo`eni proces izrade uo~ava se na kr~azima koji

su grupisani u tip III/21 – u Beogradu su otkrivena tri
primerka ~iji se oblik mo`e delimi~no rekonstruisati,
kao i jo{ nekoliko ulomaka od sli~nih posuda (sl. 12).
Iako je za pravljenje ovih posuda upotrebljena odli~-
no pre~i{}ena svetlokrem glina, sve posude imaju
gust, kvalitetan premaz naparavljen od iste vrste gli-
ne, ali `u}kaste nijanse, preko cele spoljne povr{ine.
Mre`asti motivi, grupisani u trapezna polja, nekada
oboga}eni kosim crticama i spiralama u razdeonim
zonama, izvedeni su cinoberom koji je nijansiran od
jasne crvene do crvenkastomrke i, sasvim retko, mr-
ke. Preko slikanog ukrasa nanesena je zelena ili masli-
nasta glazura u vidu nepravilno raspore|enih mrlja.
Proces izrade ovakvih posuda sigurno je bio dugotra-
jan i iziskivao je veliko ume}e, kako spravljanja pre-
maza i nijansiranja pigmenata, tako i odli~no pozna-
vanje tehnologije pe~enja. Naime, posuda je morala
biti pe~ena najmanje dva puta, uz kontrolu i pode{a-
vanje vatre, da bi se premaz, pigment i glazura kon-
solidovali, a da ne do|e do pucanja suda.

Crveno slikani kr~azi, kao i ranije analizirane po-

sude iz ove skupine, poreklo imaju u poznosrednjo-
vekovnoj produkciji, a poznati su prevashodno po

114

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

137 Gerevich 1966: Fig. 25 c/4; Kovács 1998: Fig. 10/3; Hayes

1992: Fig. 116/h 21.1, h 21.2 (78.44).

138 Nekuda, Reichertová 1968: Pls. XXXII/6, XXXIII/1, 6, 9, 10.

139 Na| 1961: T. IV/3, XII/3, str. 96, nap. 49; Hatházi, Kovács

1997: Fig. 10/1.

140 Hayes 1992: Fig. 116/e 1.4 (79.8), p. 286–287, 315.

141 Holl 1963a: 390; Nekuda, Reichertová 1968: Pls. XXII/6–9,

XXIII/4–9, XXIV–XXVI, LXXIX–LXXX; Ho{{o 1983: 225–227, Abb.
4/3, 8, 5/1–5, 8–11.

razdoblja 15. veka, koji su imali zrnastu strukturu.

146

Sli~no se mo`e re}i i za druge pe}njake, pre svega ~e-
tvrtaste koji se javljaju u slojevima osmanskog perio-
da i na drugim nalazi{tima ovog regiona.

147

Predmeti za pobolj{anje akustike

Tehnolo{ke osobine identi~ne pe}njacima imaju

i retki primerci akusti~nih lonaca, prevashodno zbog
vrste gline i rebraste profilacije tela (XVIII/1, sl. 13).
Oni se ni po ~emu ne razlikuju od poznosrednjove-
kovnih, sude}i po nalazima iz Beograda, gde su aku-
sti~ni sudovi iz obe epohe otkriveni u zatvorenim ce-
linama kula.

148

OSMANSKA KERAMIKA

Keramika koju u 16. veku donose poslednji u nizu
osvaja~a Beograda – Turci Osmanlije, pripada {iro-
kom krugu orijentalne zanatske umetnosti i, shodno
tome, veoma je brojna i stilski raznovrsna. Njen raz-
voj traje punih devet stole}a i prati se na tri konti-
nenta, drugim re~ima, te~e paralelno sa ja~anjem i

{irenjem turske dr`ave. Iako je nastanak produkcije
bio inspirisan tehnolo{ki naprednom kineskom ke-
ramikom, dalji razvoj obele`ava izvanredna sposob-
nost apsorbovanja uticaja iz svih kultura sa kojima
su Turci dolazili u dodir, osvajanjima teritorija ili
putem trgovine. Najzna~ajnija iskustva, svakako, su
sakupljena iz kultura dr`ava koje su bile na visokom
stupnju umetni~kog i tehnolo{kog razvoja zanata –
Kine, Persije i Mesopotamije.

149

Osvajanjima na

evropskom tlu – mati~nih vizantijskih teritorija, Vla-
{ke, Bugarske i Srbije – u orijentalnu keramiku ugra-
|eni su stilovi sa Krima i Balkana. Preko tih regiona
uspostavljena je posredna veza i sa srednjoevropskom
keramikom, od ranije delimi~no ugra|enom u bal-
kansku produkciju. Svi navedeni uticaji ~ine sastav-
ne elemente koji su u razdoblju srednjeg veka poste-
peno ugra|ivani, da bi bili objedinjeni u osmanskoj
keramici, koja kao formalno i stilski nov proizvod
dospeva u Beograd.

Posmatrana u celini, ona predstavlja zanatski

proizvod veoma dobrog kvaliteta, {to ilustruju oso-
bine najve}eg dela materijala: ujedna~ene smese
gline, velika ve{tina oblikovanja na usavr{enom no-
`nom vitlu, kao i dobro poznavanje tehnike pe~enja
sudova. Retki su primerci nesimetri~nih posuda,
zatim slabije pe~enih i onih sa kojih se gle| ljuspa.
Ume}e je iskazano i u ukra{avanju zdela i tanjira,
prvenstveno onih iz grupe sa urezanim motivima,
ali i slikanih sudova. Uz sve ovo, glazure su kom-
paktne, sjajne i dobro nijansirane, a boje imaju po-
stojane tonove.

Veoma dobar kvalitet, uz {iroku primenu gle|o-

sanja na svim formama u jednakoj meri, ovu grn~a-
riju ~ini veoma komplikovanom za analizu, pre svega

116

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

146 Feld, Gerelyes, Gere, Gyýrky, Tamási 1989: Fig. 17; Biki}

1994: sl. 42/1–9; Stanojev 1996: kat. br. 11/2.

147 Smederevo, Tipologija keramike 16–17. veka: tip VI/2;

Feld, Gerelyes, Gere, Gyýrky, Tamási 1989: Fig. 18/1–4, p. 207;
Szatmári 1999: Fig. 6/2, 3; Kovács 2001: Fig. 16.

148 Biki} 1994: sl. 45/6, 7, str. 108–109.

149 Lane 1947: 5–9, 17–19, 25–32.

Sl. 13. Srednjoevropska keramika,
pe}njaci i akusti~ni sudovi

Fig. 13. Middle European ceramics,

stove tiles and acoustic resonators

najbrojniju, jednobojno gle|osanu skupinu. Uz to,
pokazalo se da je klasi~na podela na kuhinjsku i trpe-
znu keramiku veoma nesigurna, po{to bi se na{li pred
nedoumicom {ta od ovog ujedna~enog, ali general-
no neatraktivnog materijala predstavlja kvalitetniji
proizvod i da li je takva razlika uop{te postojala. ^ini
se da nije, budu}i da je u pitanju kerami~ki sadr`aj
tvr|ave i naselja ~ije je postojanje u potpunosti bilo
podre|eno vojnim potrebama. Pre bi se on mogao
posmatrati kao svakodnevni, koji objedinjuje kuhinj-
sku i stonu namenu. Svakako, postoje izuzeci – pri-
merci koji zbog visokog zanatskog kvaliteta i izra`ene
dekorativnosti predstavljaju vrednije posude, name-
njene specijalnim prilikama, ali takvih, u odnosu na
ukupnu koli~inu materijala, nema mnogo.

Pored posuda, osmanska produkcija obuhvata i

druge predmete ra|ene od pe~ene gline. Ovu razno-
rodnu skupinu ~ine: glinene lule, mastionice, pred-
meti za igru, posude za {tednju, sve}njaci, muzi~ki
instrumenti, kostruktivni delovi zidanih pe}i, no}ne
posude – predmeti koji omogu}avaju da se u ve}oj
meri sagleda na~in `ivota, potreba za komforom i hi-
gijenske navike ljudi tog vremena, a delom i kvalitet
dru{tvenog `ivota.

Oblici posuda i dekorativni stilovi

Osmanska keramika 16–17. veka po mnogim oso-

binama predstavlja tradicionalnu produkciju, ~vrsto
utemeljenu na zanatskim dostignu}ima iz ranijih
razdoblja srednjeg veka. Otuda poti~e i njena gene-
ralna sli~nost sa proizvodnjom kakva je postojala u
okvirima Vizantijskog carstva, u kojoj su bila objedi-
njena iskustva svih ranijih, kao i istovremenih sused-
nih grn~arskih stilova. To nasle|e imalo je logi~an
nastavak u zemljama vizantijskog kulturnog kruga
na Balkanu, pre svega u regionalnim produkcijama
Srbije i Bugarske, na koje se osmanska keramika do-
brim delom neposredno oslanja i u hronolo{kom
smislu nastavlja. Tako|e, u formalnom pogledu ona
u potpunosti ima srednjovekovni karakter, mada su
pojedini oblici delimi~no modifikovani, a pojavljuje
se i mno{tvo novih. Me|utim, stare tehnike konsoli-
dacije i ukra{avanja posuda, koje predstavljaju najz-
na~ajniju karakteristiku ove grn~arije, direktan su
nastavak vizantijskih, i pored toga {to su dekorativni
motivi u zna~ajnoj meri preina~eni u skladu sa no-
vim stilom ukrasa. Iz tih razloga, osmanska kerami-
ka je ovde analizirana po skupinama ~iji se nazivi po-

117

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

Sl. 14. Osmanska keramika, negle|osana

Fig. 14. Ottoman pottery, unglazed pottery

Sl. 15. Osmanska keramika, negle|osana

Fig. 15. Ottoman pottery, unglazed pottery

oni su potpuno nov proizvod na podru~ju Beograda,
iako sli~na vrsta oboda postoji na posudama iz neko-
liko prethodnih srednjovekovnih etapa. Lonci iden-
ti~ni na{ima javljaju se jo{ u Smederevu i Sremskoj
Mitrovici, u kulturnim slojevima oba turska hori-
zonta, {to odgovara razdoblju 16. i prve polovine 17.
veka.

154

Zna~ajan je podatak da su primerci lonaca

sa ovih nalazi{ta veoma sli~ni me|usobno, ne samo
u pogledu profilacije, nego i po vrsti tzv. masne gline
koja je pome{ana sa komadi}ima kre~njaka (kalci-
ta).

155

Zbog identi~nosti osobina na svim poznatim

primercima pomi{lja se na to da su pravljeni u istom
grn~arskom centru, koji je mogao biti na podru~ju
jednog od tri pomenuta sredi{ta.

Jedini primerak cediljke u ovoj skupini je u vidu

lonca koji je prepravljen probijanjem niza malih
otvora u visini ramena suda (X/2). Ovo nije usam-
ljen slu~aj da su pored specifi~nih, jasno definisanih
oblika, cediljke pravljene intervencijom na drugim
oblicima posuda. Poznate su i one u vidu kr~aga, na
kojima se otvori nalaze neposredno iznad dna,

156

{to

upu}uje na njihovu vi{estruku namenu u procesu
pripreme hrane.

Najzna~ajniju pojavu u negle|osanoj keramici

predstavljaju kr~azi, opredeljeni u pet tipova, {to
ovu grupu ~ini raznovrsnom i u dovoljnoj meri ilu-
strativnom za analizu. Tako|e, svi primerci posuda
u okvirima navedenih tipova javljaju se gotovo is-
klju~ivo u ovoj kategoriji, {to ih ~ini osobenim nala-
zima u okviru osmanskog materijala. Samo na jed-
nom od njih se javlja mrka gle| oko otvora, koja se
mo`e tuma~iti pre dekorativnim detaljem nego
funkcionalnom za{titom otvora, kao {to je to, na pri-
mer, na peharima. Me|u njima se po ve}em broju
posuda izdvajaju kr~azi III/9 i III/23 (sl. 15), koji
imaju nekoliko zajedni~kih karakteristika. Tehno-
lo{ke osobine su im identi~ne: ra|eni su od pre~i{}e-
ne gline, oker-crvene boje pe~enja, masivni su i ima-
ju veliku specifi~nu te`inu. Pored dr{ke, koja je apli-
cirana na istom mestu, i pisak je postavljen uvek na
sredini trbuha u gotovo uspravnom polo`aju. Oba
ova elementa su predimenzionirana u odnosu na ve-

li~inu recipijenta, pri ~emu dr{ka nekada nije du-
ga~ka, ali je uvek {iroka i te{ka. Zna~ajnom smatra-
mo okolnost da se oba nazna~ena tipa posuda javlja-
ju istovremeno – neposredno nakon uspostavljanja
turske vlasti, a i ostaju naj~e{}e kori{}eni recipijenti
za vodu tokom 16. i prve polovine 17. veka.

157

Za ovo

postoji nekoliko obja{njenja. Jedno je, svakako, u
vezi sa krajnje obi~nim, neatraktivnim izgledom,
kao i serijskom proizvodnjom, zbog ~ega se pretpo-
stavlja da je njihova cena morala biti pristupa~na.
Drugo je da izgled kr~aga u celini veoma podse}a na
posude iz ranijeg razdoblja, tako da {ire prihvatanje
u novim okolnostima predstavlja logi~an izbor pre-
poznatljivog proizvoda u obilju novih oblika. Posled-
nje, ali ne i manje zna~ajno, odnosi se na tvrdnje po-
jedinih autora da su negle|osani kr~azi, pre svega
primerci sa duga~kim, profilisanim piskom, upotre-
bljavani za polivanje prilikom umivanja, odnosno,
ritualnog pranja.

158

Nezavisno od neutvr|ene name-

ne ovih kr~aga, izvesno je da oba tipa vode poreklo
od orijentalnih oblika koji su rano prihva}eni na
podru~jima Srednje Evrope i Balkana. Stariji kr~azi,
od kraja 13. do prelaza 14. u 15. vek nisu imali pro{i-
renje na vratu – tzv. jabuku, ve} rebro (koje se u iz-
vornom obliku zadr`alo i na ve}ini primeraka iz
ovog poznijeg razdoblja), ali su drugi elementi bili
veoma sli~ni, pre svih razli~ite vrste oboda i oblik tr-
buha.

159

Jabuka na vratu pojavljuje se na kr~azima

119

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

154 Smederevo, Tipologija keramike 16–17. veka: tip II/1;

kvadrati E, F/1, horizonti II, III; Sremska Mitrovica, Tipologija
keramike 16–18. veka; ovaj oblik lonca je imao oznaku II/2,
me|utim, prilikom revizije tipologije, koja je ura|ena u 2002.
godini, posuda nije prona|ena u kerami~kom materijalu.

155 Masna glina se, ina~e, veoma retko koristi za izradu ognji-

{nih posuda, jer na vatri puca, tako da je dodavanjem ovih
primesa postignuta ve}a otpornost sudova. Popovi} C. 1959:
30–31.

156 Hayes 1992: Fig. 125/p 3.2 (87.54), p. 298, 312.

157 Fehér 1960: T. I/9; Smederevo, Tipologija keramike 16–17.

veka: tip III/4; kv. L/6, horizont II.

158 Tomi} 1983: 133, 137.

159 Georgieva 1974: Figs. 15–16; Georgieva 1985: 135–136, Fig.

10–11; Cech 1987: Taf. 54/C 1, C 3, 55/C 2, 56/ C 4, C 12, 69/D 2, D
3, b. 191–193; Gyýrky 1982: Abb. 9/8.

pred kraj 15. veka, kada je tipologija ovakvih kr~aga
u ve}oj meri razu|ena, a nekoliko posuda iz pome-
nutog vremena je otkriveno i u Beogradu.

160

Razvoj

oblika i{ao je, verovatno, u nekoliko pravaca, budu}i
da u skupini negle|osane keramike postoji jo{ jedan
sli~an kr~ag koji se u Beogradu javlja u kulturnim
slojevima iz ne{to kasnijeg razdoblja – druge polovi-
ne 17. veka. Re~ je o bardaku elegantnih proporcija
(III/11), ~ije prete~e iz 16. veka – posude koje su iz-
du`enije i imaju razu|eniju profilaciju,

161

na jo{ bo-

lji na~in ilustruju formalnu bliskost izme|u dva na-
zna~ena tipa kr~aga.

Pa`nju privla~i kr~ag sa izlivnikom u vidu klju-

na, veoma {irokog trbuha, sa duga~kom dr{kom
(III/8), jer podse}a na anti~ke kr~age sa trolisnim
otvorom. Iako je sasvim osoben po strukturi gline i
jarkoj crvenoj boji pe~enja, {to ga pribli`ava ugar-
skim proizvodima poznog 15. veka, on prema obliku
otvora i postojanju sita za pre~i{}avanje vode u vrhu
vrata, kao i ukrasu izvedenom to~ki}em, ipak ima
ve}e formalne sli~nosti sa posudama iz grupe sivo
gla~ane keramike. Na malom kr~agu koji je veoma

jednostavne profilacije (III/15), neobi~na je pojava
masivne dr{ke, uve}ane u odnosu na recipijent.

Skupina negle|osane keramike, skromna po bro-

ju nalaza, pru`a i neuobi~ajenu sliku, utoliko {to stan-
dardnih kuhinjskih posuda ima izrazito malo. Pri-
kazani karakter te tehnolo{ke skupine u materijalu
iz Beograda nije pravilo u osmanskoj produkciji ovog
razdoblja, ve} izuzetna pojava, budu}i da podaci sa
drugih nalazi{ta govore da kuhinjske posude, pre
svega lonci, predstavljaju uobi~ajen sadr`aj kultur-
nih slojeva 16–17. veka.

162

Tako|e, na osnovu razno-

vrsnosti i broja kr~aga koji su otkriveni u Beogradu,
realno je pretpostaviti da je i ognji{nih posuda treba-
lo biti daleko vi{e. Zbog toga, ove rezultate ne smatra-
mo kona~nim, ve} preliminarnim, s tim da detaljnija
analiza ove skupine tek predstoji u budu}nosti, na
osnovu ve}eg uzorka stratificiranih nalaza.

120

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

160 Biki} 1994: sl. 32/11, str. 85.

161 Stanojev 1996: kat. br. 4/23.

162 Hayes 1992: Figs. 115–117, 134/71.21, 71.22, 71.24, 141/91.28,

135/73.34, 73.35, 73.42.

Sl. 16. Osmanska keramika,
jednobojno gle|osana

Fig. 16. Ottoman pottery,
glazed pottery

gija u materijalu iz zale|a Beograda, odnosno iz sre-
di{njih i ju`nih oblasti Balkana, i to su, pre svega:
I/9,

163

I/10,

164

I/15,

165

I/28,

166

I/30

167

i I/31,

168

dok se

zdele I/6 i I/7 javljaju i u materijalu iz Vi{egrada i Bu-
dima.

169

Uz ove, zdela sa tzv.

kragnom

(I/17) postoji i

u materijalu iz Budima, i taj primerak ima izlivnik
na obodu,

170

{to predstavlja izuzetnu pojavu u okvi-

rima osmanske keramike. I me|u dominantnim zde-
lama I/1 i I/2, tako|e, postoje brojni primerci koji su
jednobojno – zeleno gle|osani (sl. 18),

171

ali su ovi ti-

povi posuda prevashodno karakteristi~ni po sgrafito
ukrasu, zbog ~ega }e u celini biti analizirani u okviri-
ma te skupine.

Ve}ina od prethodno nazna~enih tipova zdela

smatra se osnovnim u osmanskoj etapi, delom i zbog
toga {to su one u direktnoj vezi sa produkcijom sred-
njeg veka, odnosno, vizantijskim posudama iz razdo-
blja od kraja 11. do prvih nekoliko decenija 13. veka.
Najve}u sli~nost sa starijim, vizantijskim posudama
imaju prevashodno primerci zdela I/6,

172

I/7,

173

I/28,

174

I/30

175

i I/31,

176

tako da one predstavljaju ti-

pove veoma dugog, neprekinutog trajanja na {iro-
kom prostoru. Nekoliko drugih tipova poreklo ima u
produkciji istog razdoblja, ali su oni donekle modifi-
kovani u odnosu na po~etne oblike. Taj proces je za-
po~eo ve} u poznovizantijskoj produkciji, kada su
promene bile srazmerno male i nisu bitno naru{ava-
le ukupan formalni stil proizvoda. U narednoj etapi
promene su zaokru`ene i tipovi posuda su uobli~eni
ugra|ivanjem mno{tva novih elemenata, koji su
predstavljali spoj uticaja i iskustava iz prethodnih,
kao i susednih grn~arskih produkcija. Na na{im pri-
mercima jednobojno gle|osanih zdela ove promene
iskazane su na nekoliko na~ina: pro{irenjem `ljeba
na obodu (I/9),

177

dodavanjem `ljebova/rebara

(I/10, I/29)

178

ili plasti~ne trake (I/17)

179

na gornjoj

polovini suda. Pored toga, uo~ava se generalna pro-
mena proporcijskih odnosa – izme|u {irine i dubi-
ne, kao i visine gornjeg i donjeg dela recipijenta, ta-
ko da su zdele ovog razdoblja dublje od njihovih
srednjovekovnih prete~a, a ne retko su i znatno ve}e
zapremine.

Pored analiziranih osnovnih tipova, u okvirima

ove skupine trebalo bi detaljnije razmotriti najpre
jo{ nekoliko kalotastih zdela, budu}i da je me|u nji-
ma znatno ve}i broj primeraka jednobojno gle|osan,
u odnosu na one sa slikanim ili sgrafito ukrasom.
Duboka zdela I/3 predstavlja zanimljivu vrstu koja u
boljoj meri nego mnoge druge pru`a uvid u karakter
proizvodnje posuda. Ona je tipi~an primer serijskog
kerami~kog proizvoda, {to podrazumeva jedan pre-
poznatljiv element, u ovom slu~aju obod sa kalota-
stim recipijentom, i nekoliko razli~itih re{enja do-
njeg dela suda, koji je u vidu {irokog ravnog dna ili je
postavljen na stopu razli~itog oblika i visine. Na
ovim zdelama povr{ina je ~e{}e oker`uto gle|osana,
a pored ove javlja se i zelena glazura. Pojava zdela I/3
u Beogradu srazmerno je brojna u odnosu na mno-
{tvo drugih oblika, i to u razdoblju 17. veka. Njihova
popularnost potvr|ena je nalazima na {irem pod-

122

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

163 Hayes 1992: Fig. 142/92.1.

164 Cunjak 1998: XLV/1; Mile{eva 1995: kat. br. 49.

165 Ze~evi}, Radi~evi} 2001: sl. 6/2.

166 Byzantine Glazed Ceramics 1999: Cat. No. 129.

167 Hayes 1992: Fig. 107/5.1; Bakirtzis 1980: Pl. V/1; Byzantine

Glazed Ceramics 1999: Cat. Nos. 131, 133.

168 Hayes 1992: Figs. 107/9.1, 144/97.15.

169 Hayes 1992: Fig. 107/a 4.1 (73.25, p. 203; Byzantine Glazed

Ceramics 1999: Cat. No. 119; Cunjak 1998: T. XLVII/2; Gerelyes
1987: Fig. 5/1; Bakirtzis 1980: Pl. IV/3; Ze~evi}, Radi~evi} 2001:
sl. 10/4, 5, 8/1; Sremska Mitrovica, Tipologija keramike 16–18.
veka: tip I/9; Gerelyes 1990: Abb. 2/10.

170 Gerelyes 1990: Abb. 2/12.

171 Fehejr 1963: Fig. 1; Hayes 1992: Figs. 110/b 8, 111/b 10–b

17, p. 282–283.

172 Hayes 1992: Fig. 89/57.4, p. 146; Byzantine Glazed

Ceramics 1999: Cat. Nos. 16, 148, 155.

173 Hayes 1992: Figs. 72/44.9, p. 128, 82/51.16, 17, p. 138–139,

90/58.3, p. 148; Byzantine Glazed Ceramics 1999: Cat. Nos. 16,
25, 42, 46.

174 Hayes 1992: Fig. 73/45.4, p. 128–129.

175 Hayes 1992: Figs. 83/51.28, 84/51.46, p. 138, 141.

176 Hayes 1992: Fig. 88/55.2, p. 145.

177 Hayes 1992: Fig. 87/53.8, p. 144.

178 Byzantine Glazed Ceramics 1999: Cat. Nos. 3, 11, 84, 85, 90,

92, 93, 95, 101; Hayes 1992: Fig. 78/50.75, p. 133, 136.

179 Byzantine Glazed Ceramics 1999: Cat. No. 54.

ru~ju, a produkcija razli~itog intenziteta traje od sre-
dine 16. sve do kraja 18. veka.

180

I na zdelama I/12 vi-

sina stope varira, mada su u razdoblju 16–17. veka ka-
rakteristi~ne, pre svega, po visokoj koni~noj stopi.
Ove zdele su bile dosta tra`ene, {to potvr|uje velika
koli~ina otkrivenih primeraka na brojnim nalazi{ti-
ma, prevashodno u prestonici i severnim oblastima
Osmanskog carstva.

181

One su jednobojno gle|osane

i slikane i predstavljaju standardizovan proizvod.
Kao takve prisutne su u nekoliko dekorativnih sku-
pina; a istovremeno su i najbrojnije. U vreme najve-
}eg obima produkcije, u toku 17. veka, ove zdele se iz-
ra|uju sa stopama razli~ite visine i oblika, kao i ve}i-
na drugih, mada se samo za ve}e zdele–~inije na vi-
sokoj koni~noj stopi mo`e re}i da u pravoj meri po-
kazuju estetiku tog razdoblja. Zdele I/14 su skladnih
proporcija uprkos {irini recipijenta, a eleganciju ve-
}ih posuda mo`da i vi{e isti~e blago izvijena stopa.
Mada se ~e{}e javljaju u veli~ini ~inije, pravljeni su i
primerci malih dimenzija, predvi|eni za slu`enje
sosova ili za~inskih trava. Sli~no prethodno analizi-
ranim, i ovakve zdele brojnije su na nalazi{tima iz
vremena osmanske vlasti, sa najve}om koli~inom
primeraka u razdoblju 17. veka.

182

Za produkciju 16–17. veka karakteristi~ne su i

bikoni~ne zdele, koje u ovom pregledu imaju ozna-
ku I/5. Zanimljivo u vezi sa ovim zdelama je vrsta
stope koja je identi~na kao na ranije obra|enim ka-
lotastim I/12, {to je tako|e jedan od pokazatelja se-
rijskog tipa proizvodnje kerami~kih posuda. One su
u Beogradu srazmerno brojne, ali se u okviru ukupne
osmanske produkcije njihova pojava mo`e ozna~iti
kao sporadi~na, sude}i prema objavljenoj gra|i.

183

potpunosti standardizovana je i mala zvonolika zde-
la (I/24), ali je njena pojava ipak veoma retka. Izrazi-
ta debljina zida recipijenta na ve}ini primeraka, u
odnosu na gracilnu stopu, kao i pojava urezane
oznake na dnu, verovatno vlasnika, ~ini ih veoma
osobenim me|u zdelama u celosti. Sude}i po nekoli-
cini analogija, postoje dve varijante u profilaciji ovih
zdela. Jedna je kao na{a i njoj sli~ni primerci iz Sme-
dereva i ur|evih stupova,

184

dok bi drugoj varijanti

pripadale posude uspravno izvu~enog oboda i na
stopi koja je masivna.

185

I za ovu grupu zdela se, tako|e, mo`e utvrditi ve-

za sa srednjovekovnom produkcijom vizantijskog
kulturnog kruga, ali ta veza nije o~igledna kao {to je
bila za osnovne tipove. U tom ranijem razdoblju ve-
}ina nazna~enih zdela ra|ena je u malim serijama,
pri ~emu su se utopile u neke druge srodne oblike,
zbog formalno ujedna~ene produkcije zasnovane na
vrstama ukrasa. Tako zdela I/3 ima prete~u u ve}im
posudama iz kasnog 12. veka, kod kojih je obod bio
mestimi~no u{tinut prstima,

186

a I/5 predstavlja do-

nekle modifikovane male posude, zdele ili pehare, iz
prve polovine 10. veka.

187

Kod poku{aja utvr|ivanja

geneze tipa I/12 najsigurnije elemente nalazimo u
okvirima poslednje dve etape vizantijske produkcije
(kasnog 12. i 13–14. veka), gde postoje male serije
razli~ito ukra{enih kalotastih zdela sa izra`enom
tendencijom zatvaranja recipijenta.

188

Mada je na

ovim ranijim zdelama stopa prete`no niska, pred
kraj produkcije uo~ava se pojava visokih koni~nih
stopa, koje }e se na ovim zdelama uobi~ajeno prime-
njivati ve} na ranijoj osmanskoj keramici, u 15. i pr-

123

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

180 Fehejr 1963: Fig. 14; Hayes 1992: Figs. 114/7.1, p. 280,

140/85.19 (a 12/13), p. 280–281, 142/92.1, p. 336; Byzantine
Glazed Ceramics 1999: Cat. No. 298; Ze~evi}, Radi~evi} 2001: sl.
6/7, 8; Cunjak 1998: T. XLVII/5; Gerelyes 1990: Abb. 2/7; Kovács
1998: Fig. 11/2.

181 Hayes 1992: Figs. 104/2.1, 2.3, 114/c 2.4; Ze~evi}, Radi~evi}

2001: sl. 8/2; Fehejr 1963: Fig. 10; Gerelyes 1990: Abb. 2/5;
Gerelyes, Feld 1986: Fig. 6/5; Kovács 1998: Fig. 11/4; Gerelyes
1987: Fig. 5/2, 5.

182 Bakirtzis 1980: Pl. VI/2; Ze~evi}, Radi~evi} 2001: sl. 6/4, 5;

Kuzev 1976: T. V/3; Cunjak 1998: T. XLVII/3, 4; Sremska
Mitrovica, Tipologija keramike 16–18. veka: tip I/10; Gerelyes
1990: Abb. 2/8; Gerelyes, Feld 1986: Fig. 4/5; Kovács 1998: Fig.
11/1, 5, 12/2.

183 Gerelyes 1990: Abb. 2/1, 4; Ze~evi}, Radi~evi} 2001: sl. 9/2.

184 Smederevo, Tipologija keramike 16–17. veka, tip I/11;

Ze~evi}, Radi~evi} 2001: sl. 11/4.

185 Byzantine Glazed Ceramics 1999: Cat. Nos. 299, 301.

186 Hayes 1992: Fig. 87/53.8, p. 144.

187 Hayes 1992: Fig. 58/37.7, 37.8, p. 114.

188 Hayes 1992: Fig. 82/51.19, p. 138–139; Byzantine Glazed

Ceramics 1999: Cat. Nos. 57, 154, 200.

srednjovekovnim produkcijama Srbije i Bugarske
zastupljen jedino u grupama jednostavnog i kolorit-
nog sgrafita.

198

Uz ovaj, javlja se i tanjir koni~nog ob-

lika koji, u stvari, predstavlja pli}u verziju napred
analiziranih zdela I/6 (V/7). Kao i zdele ovakve pro-
filacije, tanjiri u punoj meri ilustruju srednjovekov-
no nasle|e vizantijskog kulturnog kruga.

199

Tako|e,

javljaju se na ~itavom prostoru Osmanske dr`ave,
mada u manjem broju nego u ranijim epohama.

200

Tanjiri} V/6, koji je verovatno kori{}en za slu`enje
nekih za~inskih trava ili sosova, ima reljefni ukras u
medaljonu, {to je veoma retko na posudama 16–17.
veka. Sli~ne tanjiri}e, ali bez ukrasa, nalazimo jo{ u
Carigradu, u kulturnim slojevima iz prve polovine
17. veka.

201

U skupini jednobojno gle|osanih posuda posto-

ji i ~etiri tipa kr~aga, {to predstavlja srazmerno mali
uzorak u odnosu na celinu materijala (sl. 19). Za kr-
~ag–testiju kru{kolikog grla (tip III/10) nismo pro-
na{li analogije me|u keramikom 16–17. veka sa dru-
gih nalazi{ta, {to se mo`e pripisati, pre svega, sra-
zmerno slabom obimu objavljene gra|e sa nalazi{ta
u Srbiji i Bugarskoj. Ipak, smatramo da ovo ne bi tre-
balo da bude usko lokalni tip posude, budu}i da je ja-
sno definisan i ra|en u dve veli~ine, odnosno zapre-
mine. U dve veli~ine ra|en je i kr~ag III/17, za koji se
tako|e mo`e re}i da predstavlja sasvim odre|en,
standardizovan proizvod. Kr~azi ovog oblika ~e{}e
se vezuju za umetni~ku keramiku ra|enu u tehnolo-
giji fajansa,

202

a istovremeno sa tim skupocenim ra-

|eni su sli~ni, jeftiniji, namenjeni svakodnevnoj
upotrebi. Iako su pravljeni po uzoru na odre|eni
model, jednostavniji kr~azi nisu po svim osobinama
jednaki i to dobro ilustruju primerci iz Beograda,
kao i iz obli`njeg Smedereva.

203

U proporcijskim od-

nosima izme|u visine i {irine delova posude, vrsti
dna i dekorisanoj dr{ci ve}i kr~ag u potpunosti sledi
parametre fajansnih primeraka, dok se manji une-
koliko razlikuje, upravo po proporcijama nazna~e-
nih delova.

Pored analiziranih, postoje jo{ dva kr~aga koji

su bli`e odre|eni kao ibrici – III/4, III/24. Iako u po-

gledu profilacije potpuno razli~iti, njihovu zajedni~-
ku osobinu ~ini ukras u vidu kosih zareza izvedenih
noktom, koji se nalaze na dekorativnoj traci na vratu
ili, kao na na{oj posudi, neposredno iznad dna.

204

Broj otkrivenih primeraka ovih kr~aga je srazmerno
mali, a zbog nazna~enog ukrasa, koji je nekada kom-
binovan sa urezanim motivima linearnog tipa, po-
mi{lja se i na izradu pojedinih posuda i po porud`bi-
ni. Time bi se moglo objasniti postojanje dekorativ-
nih modela iz starije, srpske keramike na klasi~nim
orijentalnim oblicima. Uz to, kr~ag III/24 je u celini
veoma sli~an posudama iz prethodne epohe, razdo-
blja druge polovine 15. veka.

205

125

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

198 Biki} (2000): tip 2.1/b.

199 Hayes 1992: Fig. 89/57.4, p. 146; Byzantine Glazed

Ceramics 1999: Cat. Nos. 16, 148, 155.

200 Ze~evi}, Radi~evi} 2001: sl. 10/4, 5; Cunjak 1998: T.

XLVII/2; Gerelyes 1987: Fig. 5/1.

201 Hayes 1992: Fig. 111/a 16.1, 1 18.1 (85.11), p. 281, 324.

202 Aslanapa 1965: Abb. 91.

203 Cunjak 1998: T. LXI/3.

204 Cunjak 1998: T. LVIII/2, 3; Smederevo, Tipologija

keramike 16–17. veka, tip III/3, kvadrati E, F, G/4, II horizont.

205 Biki} 1994: sl. 38/1, str. 96–97.

Sl. 20. Osmanska keramika, jednobojno gle|osana

Fig. 20. Ottoman pottery, glazed pottery

Bokali su prete`no zeleno gle|osani i to preko

tankog sloja belog premaza koji je nemarno nanesen,
tako da se slivao na ve}ini posuda, na pojedinim sve
do dna (sl. 20). Dva tipa pripadaju ovoj skupini, pri
~emu je VI/4 daleko najbrojniji me|u bokalima u ce-
lini. U okviru osmanske produkcije poznog 16. i 17.
veka ovo je jedan od osnovnih serijskih proizvoda,
ali sa vi{e varijanti nego {to je to bilo u ranijim perio-
dima.

206

I drugi bokal (VI/1) podse}a na prethodni,

ali se zbog druga~ijeg proporcijskog odnosa, u visini
i {irini vrata i tela, mo`e smatrati njegovom veoma
udaljenom varijantom. Iako je u Beogradu otkriven
samo jedan primerak, on nije jedini u gra|i i litera-
turi koja nam je bila dostupna. Postoji jo{ jedan, u
obli`njoj Sremskoj Mitrovici, i on je veoma sli~an
na{em po obliku i po tehnolo{kim osobinama.

207

Osnovni tip obuhvata nekoliko bliskih varijanti po-
suda skladnih proporcija sa blago isko{enim obo-
dom, dnom u vidu stope i izvijenom dr{kom, koji je
ponikao u produkciji posuda od fajansa iz 13. ve-
ka.

208

Uporedo sa dugom proizvodnjom u toj tehnolo-

giji, u poznom srednjem veku ra|ene su jednostavne
kopije fajansnih koje su bile {ire prihva}ene na pod-
ru~ju Bugarske,

209

a pred kraj 15. i na po~etku 16. veka

one su zabele`ene kao nalaz i u Beogradu.

210

Forma pehara, koja obuhvata jo{ i {olje i krigle,

~ini zanimljivu skupinu manjih stonih posuda iz ko-
jih se pilo i kojima se te~nost razmeravala. Od ~etiri
jednobojno gle|osana, pehar VII/4 prisutan je u ma-
terijalu iz Beograda najve}im brojem primeraka, pri
~emu se javlja ne samo u ovoj, nego i u skupini slika-
ne keramike, mada sporadi~no. On predstavlja
umanjenu verziju bokala VI/4, sa kojim se i prema
drugim osobinama gotovo u potpunosti podudara,
osim {to je na ovim manjim posudama ~e{}a pojava
delimi~nog gle|osanja, tj. u maloj meri oko otvora.
Shodno tome, hronologija u okvirima osmanske pro-
dukcije, kao i poreklo oblika se u velikoj meri podu-
daraju sa bokalima te profilacije. Najstariji primerci
pehara zabele`eni su u Carigradu u prvoj polovini
16. veka,

211

dok je njihovo datovanje u Beogradu i na

pojedinim nalazi{tima u severnim oblastima pod

osmanskom okupacijom ne{to poznije, u razdoblju
17. veka.

212

Sli~no bokalima, i pehari imaju poreklo u

produkciji poznog 12. ili ranog 13. veka, verovatno iz
Persije, a veoma sli~ne posude postoje me|u proiz-
vodima od fajansa.

213

U produkciji poznog srednjeg

veka na Balkanu smatra se proizvodom koji predsta-
vlja spoj vizantijske i orijentalne tradicije. Veliku po-
pularnost ovi pehari su imali na podru~ju Bugarske,
gde su u toku 14. veka proizvo|eni u va`nijim regio-
nalnim kerami~kim centrima.

214

U 15. veku, kako je

ranije pomenuto, posude ovakve profilacije ra|ene
su u dve veli~ine, sa namenom pehara i bokala, ali je
produkcija bila manjeg obima nego u prethodnom
stole}u.

215

U razdoblju 16. i 17. veka proizvodnja je

ponovo velika, a veli~ina posuda standardizovana,
pri ~emu je napravljena jasna razlika u zapremini
pehara i bokala. Ovo u potpunosti potvr|uju nalazi
iz Beograda, gde se javljaju obe forme – pehar VII/4 i
bokal VI/4, koje su me|u najbrojnijima u okviru ka-
tegorije posuda za te~nosti. Donekle blizak njima je i
VII/9, ne toliko po profilaciji, koliko po na~inu na-
no{enja zelene glazure i tehnolo{kim osobinama u
celini, te bi se moglo re}i da svi oni pripadaju jednoj
tipolo{koj-stilskoj grupi posuda. U pogledu kvalite-
ta, istoj grupi mo`e se priklju~iti i jedan od pehara
VII/1 sa elipsastim trbuhom, budu}i da je ovo tip po-
sude na kojoj se jednobojno gle|osanje javlja u jed-
nakoj meri kao i oslikavanje. Sli~no drugim posuda-
ma iz ove skupine, ovaj oblik je ra|en i u veli~ini bo-

126

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

206 Hayes 1992: Fig. 121/h 10.3, h 10.4 (83.51), p. 290, 324;

Smederevo, Tipologija keramike 16–17. veka: tip IX/1, kvadrati
L, M/4, horizonti II, III; Belényesyné Sárosi 2002: Abb. 31/6,
34/2, 41/6.

207 Sremska Mitrovica, Tipologija keramike 16–18. veka, tip V/3.

208 Lane 1947: Pl. 83 B; Aslanapa 1965: Abb. 92.

209 Georgieva 1974: Figs. 12/2–4, 53, 56.

210 Biki} 1994: sl. 32/9, 10, str. 85.

211 Hayes 1992: Fig. 122/h 14.4 (73.40), p. 303.

212 Kovács 1998: Fig. 10/3.

213 Lane 1947: Fig. 21.

214 Georgieva 1972: Fig. 12/3, 4.

215 Biki} 1994: sl. 32/9, 10, str. 85.

istovremeno, u razdoblju poslednjih nekoliko dece-
nija 16. i prve polovine 17. veka.

227

Uz neznatne pro-

mene u obliku tela, koje postaje loptastije, kao i stilu
ukra{avanja, ovakvi }upovi izra|uju se sve do kraja
19. veka, a produkciju tog poznijeg razdoblja najbolje
ilustruju proizvodi iz radionice u Moha~u, u ju`noj
Ugarskoj.

228

Zbog svega ovoga pomi{lja se na jedin-

stveno regionalno, mo`da i radioni~ko poreklo tih
nekoliko srodnih vrsta proizvoda.

Pored }upova sa dr{kama, javljaju se i oni bez

dr{ki, mada veoma retko, {to i potvr|uju svega dva
tipa, odnosno, primerka u na{em pregledu. Pri tom,
iako na ve}em }upu dr{ke nisu uo~ene (II/17), one su
mogle postojati, na primer tunelastog oblika, a mo-
gli su biti i u celosti gle|osani, kao {to su pojedini iz
Carigrada.

229

Ovo je jedan od oblika dugog trajanja i

jedinstvene namene, ~ije je orijentalno poreklo goto-
vo sigurno. Sli~no veoma ranim }upovima, ovakve
posude su na podru~ju nekada{nje Mesopotamije
slikane crnim ili mrkim pigmentom i u razdoblju 12. i
prve polovine 13. veka, dok su u 14. veku u Siriji one
bile tirkizno gle|osane.

230

Zbog rane upotrebe tirki-

zne glazure za za{titu povr{ine lonaca, mo`da bismo
i lonce II/20 i II/25, o kojima }e u daljem tekstu biti

vi{e re~i, mogli dovesti u vezu sa orijentalnom, od-
nosno osmanskom produkcijom, iako za nazna~ene
oblike u toj produkciji nema paralela. Sli~no drugi-
ma, i manji }up predstavlja nov oblik na podru~ju
Beograda (II/19), a uz to je i bez paralela u osmanskoj
grn~ariji 16–17. veka. Me|utim, u severoisto~noj Bu-
garskoj i u regionu Dobrud`e ovakve posude postoja-
le su sporadi~no u 14. veku, pri ~emu su ti stariji pri-
merci bili ve}ih dimenzija, zbog ~ega je izvesno da su
bili namenjeni za skladi{tenje zrnastih namirnica.

231

U osmanskoj produkciji javlja se i jedan veoma

specifi~an oblik }upa, i to zbog {iroko otvorenog bi-
koni~nog recipijenta, kao i dekorativnog uzorka
(II/10). Naime, pojedina~ni elementi ovog ukrasa po
stilu i na~inu izvo|enja karakteristi~ni su, pre svega,
za kr~age iz skupine sivo gla~anih posuda (III/7,
III/26, III/27). Takvi linearni motivi urezani ~e{ljem
javljaju se na svega nekoliko primeraka lonaca, dok
je ve}ina samo tamnozeleno ili maslinasto gle|osa-
na.

232

Me|u ovim posudama pa`nju privla~i jedna,

specifi~na po obliku i veli~ini. Iako opredeljena u
funkcionalnu kategoriju lonca, ~ime je pretposta-
vljena i njegova osnovna namena, posuda je mogla
biti kori{}ena i kao tegla, budu}i da je prema dimen-
zijama bliska primercima ove forme.

Raznovrsnost formi koje se javljaju u okviru jed-

nobojno gle|osane keramike iz Beograda dopunjuju
slanici, cediljke i tegle. Slanici su u vidu malih posu-
da na stopi koje su u potpunosti zeleno gle|osane
(VIII/1). Njihovo prisustvo u materijalu iz druge po-
lovine 17. veka potvr|eno je nalazom iz ku}e 2 u Do-
njem gradu, koja je iz pomenutog razdoblja, ali nije
isklju~eno da su u osmanskom periodu oni bili ra|e-
ni i u drugim materijalima, kao ni to da su postojali i

128

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

227 Hayes 1992: 319; Hatházi, Kovács 1997: 210.

228 Sarosácz 1972: Figs. 18–20, 66–69.

229 Hayes 1992: Fig. 119/g 5.1 (75.11), p. 288–289, 309.

230 Lane 1947: Figs. 22, 28.

231 Georgieva 1974: Fig. 28; Diaconu, Baraschi 1977: Fig. 10/1, 2.

232 Striker, Kuban 1975: Fig. 20/2; Hayes 1992: Fig. 115/d 2.1,

d 2.2 (83.18); Smederevo, Tipologija keramike 16–17. veka: tip
II/3, kvadrati E, F/1, horizont II; Kovács 1998: Fig. 10/3.

Sl. 21. Osmanska keramika, jednobojno gle|osana

Fig. 21. Ottoman pottery, glazed pottery

neki druga~iji oblici. Ova pretpostavka je proiza{la
iz pregleda materijala iz etnolo{kih zbirki, gde slani-
ci ovakvog oblika postoje kao izra|evine prete`no od
drveta, a me|u kerami~kim ima i onih oblika plitke,
dvojne posude, sli~no anti~kim, ali i savremenim
porcelanskim i staklenim.

233

Me|u kuhinjskim posudama cediljke su sra-

zmerno brojno zastupljene. Sve su velikih dimenzija
i imaju veliku specifi~nu te`inu, a gle| zelene ili ma-
slinaste boje prekriva unutra{njost i spoljnu ivicu
otvora (sl. 21). Utvr|ena su dva oblika, me|usobno
razli~ita najvi{e po obliku dna, koje je zaobljeno
(X/1) ili ravno (X/3). Pored ovih oblika, postojale su
i cediljke sa dve dr{ke, trakastog oboda na kojem su
dva mala naspramno postavljena izlivnika, kakve su
registrovane u Sremskoj Mitrovici,

234

i one oblika

duboke zdele–~inije na niskoj stopi, kao {to su u Ca-
rigradu.

235

Pojava cediljki, kao forme, u osmanskoj

kerami~koj produkciji dosta je pozna, u razdoblju od
sredine 17. do sredine 18. veka, pri ~emu su najranije
datovane posude iz Beograda, dok su primerci sa
drugih nazna~enih nalazi{ta proizvod kasnije
osmanske epohe.

236

U tipologiji oblika posuda gradske keramike

16–17. veka zapa`eno mesto imaju tegle, kao recipi-
jenti za ~uvanje manjih koli~ina ka{aste hrane: d`e-
ma, meda, kvasca, kiselog mleka i sli~nih namirni-
ca. One su gle|osane iznutra, prete`no zeleno ili ma-
slinasto, a spolja do sredine trbuha, retko do nepo-
sredno iznad dna (sl. 22). Od {est, tri su oblika sli~na
malim loncima i peharima (XI/3, XI/4, XI/6) i stoga
njihovo izdvajanje u formu tegle predstavlja stvar
konvencije. Preostale tri se profilacijom umnogome
razlikuju od drugih poznatih formi i, ve} na prvi po-
gled, pretpostavljaju druga~iju namenu: ve}a posu-
da izrazito profilisanog recipijenta (XI/1), zatim
mala cilindri~nog oblika (XI/2) i kru{kolika (XI/5).
U slojevima osmanskog perioda, na drugim nalazi-
{tima, posude manjih dimenzija i sli~ne profilacije
se tako|e javljaju, me|utim, paralele sa na{ima nisu
brojne: u Sremskoj Mitrovici postoji tegla jajolikog
oblika, veoma sli~na na{oj XI/3,

237

a me|u nalazima

iz grn~arske radionice na nalazi{tu

Didymoteichon

Gr~koj, otkrivena je cilindri~na tegla koja se mo`e
porediti sa tipom XI/2, ali za razliku od na{eg pri-
merka ima profilisano dno.

238

Iako je prisustvo tegli u kulturnim slojevima

16–17. veka zna~ajno, njihova pojava je daleko broj-
nija u ne{to kasnijem razdoblju, poznom 17. i 18. ve-
ku.

239

To je u vezi sa preobra`ajem osnovnih tipova

svakodnevne kuhinjske keramike i stvaranjem obli-
ka sa jasno odre|enom namenom, koji }e ostati u
narodnom grn~arstvu sve do dana{njih dana. Tada
}e se i za ozna~avanje osnovnih oblika tegli, cilin-
dri~nih i ovalnih, koristiti razli~iti termini kojima se
~esto isti~e i druga~ija namena.

240

Tegla je u oblasti-

ma pirotsko-belopalana~ke, ju`nomoravske i novo-
pazarske grn~arske grupe obi~no termin za dublje

129

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

233 Tomi} 1976: T. IV/16.

234 Sremska Mitrovica, Tipologija keramike 16–18. veka: tip XI/2.

235 Hayes 1992: Figs. 141/91.27, p. 335, 146/7.

236 Hayes 1992: Fig. 114/1, p. 298, 334.

237 Sremska Mitrovica, Tipologija keramike 16–18. veka: tip VI/2.

238 Bakirtzis 1980: Fig. 15, Pl. IV/15.

239 Sarosácz 1972: Figs. 85–88, p. 58.

240 Tomi} 1983: 44, 96, 206.

Sl. 22. Osmanska keramika, jednobojno gle|osana

Fig. 22. Ottoman pottery, glazed pottery

me|u prvima su kopirali umetnici iz Mesopotamije
i Persije u razdoblju 9. veka, kada je ono izvo|eno ve-
oma pravilno i prevashodno na dubljim zdelama.

242

U kasnijem razdoblju srednjeg veka ova tehnika se
javlja sporadi~no i ne kao samostalna, ve} u kombi-
naciji sa, naj~e{}e, urezivanjem u sgrafito stilu. Di-
rektan uzor za ovaj ukras – i tehniku i kolorit, nalazi-
mo na

Zeuxippos

posudama iz 13. veka, na kojima su

trake (kao zraci) slikane na spoljnoj strani tanji-
ra.

243

Nakon tog vremena, tek }e se u okviru kerami-

ke 16–17. veka slikana roba ove vrste pojaviti u vidu
serijske proizvodnje, sa mno{tvom varijanti osnov-
nog stila.

Skupina posuda na kojima se javlja isklju~ivo

tehnika slivanja obuhvata zdele I/4, kr~age III/20,
bokale VI/2 i VI/3, kao i jedan }up II/31 (sl. 23, 24).
Ovih pet oblika ~ine robu istog stila prema vrsti gline
od koje su posude oblikovane, boji slikanog ukrasa i
glazure. Naime, slikarska boja je bela ili svetlokrem
nijanse, a gle| je tamnije `ute boje, tako da je na sli-
kanim trakama dobila nijansu okera, a na mestima
gde je nanesena direktno na povr{inu posude ima
mrkocrvenkastu nijansu (sli~no boji drveta kru{-
ke). Me|utim, na pojedinim primercima, pre svega
me|u kr~azima III/20 i bokalima VI/3, uo~ava se i
pojava zelene za{titne glazure preko slikanog ukra-
sa, {to ipak predstavlja re|u pojavu u odnosu na
osnovnu koloritnu shemu. Kao specifi~na grupa, po-
sude nazna~enih oblika srazmerno su ~este na pod-
ru~ju Beograda, pri ~emu se za kr~age III/20 mo`e
re}i da su me|u najbrojnijima u okviru te forme. Ti-
polo{ke odlike ovog kr~aga dosledno su izvedene na
svim primercima, a ~ine ih identi~ne vrste oboda,
grla, dr{ke i piska koji je elegantan, tanak i izvijen.
Me|utim, telo je oblikovano na razli~ite na~ine i to
se, tako|e, mo`e ozna~iti kao generalna osobenost
ovog oblika na ~itavom podru~ju osmanske produk-
cije.

244

Slobodno oblikovanje posuda na osnovu jed-

nog tipolo{kog predlo{ka nije neuobi~ajeno, pogoto-
vo kod oblika dugog trajanja, kao {to je ovaj kr~ag.

245

Tako|e, na osnovu datovanja nalaza tih kr~aga usta-
novljen je i hronolo{ki okvir produkcije posuda

ukra{enih tehnikom slivanja, od kasnih decenija 16.
sve do kraja 17. veka. Najraniji primerci registrovani
su u Beogradu i Carigradu,

246

a najmla|i iz manasti-

ra Mile{eva,

247

dok su kr~azi iz manastira Studeni-

248

i ur|evih stupova,

249

kao i oni iz Sremske Mi-

trovice,

250

okvirno datovani u razdoblje 17. veka. Ta-

ko|e, identi~an oblik kr~aga postoji me|u posuda-
ma iz grn~arske radionice u Kru{evcu, me|utim,
ukras je na tom primerku urezan u stilu sgrafita,

251

dok je jedan kr~ag iz Budima bez ukrasa.

252

Za razli-

ku od kr~aga, identi~no ukra{ene zdele I/4 prete`no
su grupisane na podru~ju koje predstavlja tada{nje
okru`enje Beograda – ima ih u Smederevu

253

i u Bu-

dimu,

254

a otkriveni su i u manastiru ur|evi stupo-

vi.

255

Za bokale gotovo da nema paralela na drugim

nalazi{tima iz osmanskog perioda, tako da jedina
posuda sli~na na{oj VI/2 postoji u Sremskoj Mitrovi-
ci, ali nije oslikana.

256

Ni za srazmerno ~est bokal

VI/3 analogija u istovremenom materijalu nema,
me|utim, zanimljivo je da se u Korintu sli~an javlja
u horizontu 14. veka, ne kao slikana, ve} kao tamno-
zeleno gle|osana posuda,

257

{to govori o dugom tra-

131

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

242 Lane 1947: Pls. 7 B, 90/A, p. 12–13.

243 Byzantine Glazed Ceramics 1999: Cat. No. 75.

244 Striker, Kuban 1975: Fig. 21/1; Hayes 1992: Figs. 127/k 4.1

(82.13), k 4.2 (72.13), 128/k 10.1 (78.34), k 13.1 (78.46); Bakirtzis
1980: Pl. VI/5; Ze~evi}, Radi~evi} 2001: sl. 21/2; Cunjak 1998: T.
LVIII/1, 2; Fehejr 1963: Fig. 1; Gerevich 1966: Fig. 25 a/2, 6;
Gerelyes 1990: Abb. 4/3.

245 Hayes 1992: 301–302, 312, 314, 318–319; Gerevich 1966: 31.

246 Hayes 1992: Fig. 127/k 13.1 (78.46), k 5.1, k 4.4 (83.53), p.

294, 312, 319, 322.

247 Mile{eva 1995: kat. br. 105.

248 Jankovi} M. 1986: sl. 3/3, 7, str. 14; Pejovi} 1988: kat. br. 115.

249 Ze~evi}, Radi~evi} 2001: sl. 16/1, 2.

250 Sremska Mitrovica, Tipologija keramike 16–18. veka: tip

III/2.

251 Mini} 1979: sl. 4/3, str. 159.

252 Belényesyné Sárosi 2002: Abb. 35/2.

253 Cunjak 1998: T. XLIII/2.

254 Gerelyes 1990: Abb. 2/9.

255 Ze~evi}, Radi~evi} 2001: sl. 10/1, 2.

256 Sremska Mitrovica, Tipologija keramike 16–18. veka: tip V/1.

257 Williams, Zervos 1992: Pl. 38/23.

janju oblika ~ije je poreklo, najverovatnije, u sred-
njoevropskoj ili italijanskoj produkciji. Pored ovih
osnovnih, ista slikarska tehnika, izvedena u identi~-
nom koloritu, javlja se na jo{ nekolicini zdela drugih
oblika (I/1, I/3, I/5, I/12, I/24), kao i na pojedinim
kr~azima, i to onima koji su po profilaciji sli~ni po-
sudama III/20 (III/2).

Zelena boja, dominantna na kerami~kim proiz-

vodima osmanske epohe, javlja se i na manjem bro-
ju slikanih posuda. Uo~ene su dve vrste, pri ~emu
jednu odlikuje zelena glazura, a drugu slikanje zele-
nim pigmentom i za{titna glazura zelene boje. Prva
je u pogledu procesa izrade identi~na prethodnom
`uto-mrkom efektu, i to po kvalitetu i boji gline, kao

132

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

Sl. 23. Osmanska keramika, slikana

Fig. 23. Ottoman pottery, painted pottery

Sl. 24. Osmanska keramika, slikana

Fig. 24. Ottoman pottery, painted pottery

Sl. 25. Osmanska keramika, slikana

Fig. 25. Ottoman pottery, painted pottery

Sl. 26. Osmanska keramika, slikana

Fig. 26. Ottoman pottery, painted pottery

to bila re|a pojava i u materijalu iz Beograda je uo~e-
na na samo jednoj posudi (III/2). Belom bojom sli-
kani su jednostavni motivi u vidu srpa–polumeseca
(tip III/13), pri ~emu je povr{ina, po pravilu, zeleno
gle|osana. Floralni ukras, kakav je delimi~no sa~u-
van na zdelama I/3, slikan je slobodnom rukom, na
beli~astoj podlozi zelenom bojom, a za povr{inu je
odabrana `uta gle| zelene nijanse. Iako ra|en na raz-
li~ite na~ine, dekor sastavljen od spiralnih i talasa-
stih linija i kru`i}a u borduri, uz listove sa linijama u
vidu treplji u sredi{tu, javlja se jedino na ovim zdela-
ma I/3, i to u nekoliko srodnih varijanti

262

koje su

nastale slobodnom interpretacijom predlo{ka od
strane nekoliko majstora. Tip posude i slo`eni de-
kor, posmatran u celini, ne odstupaju mnogo od
predlo`aka uobi~ajenih za keramiku ovog razdoblja,
ali sam ukras, o~igledno, objedinjuje nekoliko srod-
nih poznosrednjovekovnih slikarskih stilova. ^ini
se da je ovde ispoljen sublimirani mediteranski stil
koji, pored vizantijskog-isto~nomediteranskog, sa-
`ima i dekorativno nasle|e zapadnog Sredozemlja,
pre svega [panije.

263

U ovoj grupi izuzetan je jedan

od tanjira sa motivom krupnih spirala, na kojem je
izvedena kombinacija slikanja beli~astom bojom i
tamno`utom glazurom (V/3). Primerak je zanimljiv
zbog stila slikanja spirala, koji je veoma sli~an proiz-
vodima 13–14. veka, na primer radionica u Nikeji.

264

Pehari predstavljaju, tako|e, zna~ajne nalaze, pre sve-
ga zbog ~injenice da se sli~ni na{ima VII/1 javljaju i
me|u proizvodima od majolike, sa tako|e slikanim
trakama, ali plave boje, ispod prozirne glazure.

265

D. Urezana keramika – jednostavni
i koloritni sgrafito

Karakteristi~an deo osmanske keramike, svaka-

ko, predstavlja skupina posuda ukra{enih ureziva-
njem u sgrafito tehnici. Ona u Beogradu nije brojna
po koli~ini otkrivenih posuda, ali je zna~ajna zbog
oblika na kojima se javlja, kao i pojave nekoliko raz-
li~itih dekorativnih stilova. Nisu u pitanju samo oni
koji proizilaze iz osnovne podele na jednostavni i ko-
loritni sgrafito, nego je prevashodno re~ o stilovima

u okviru tehnike koloritnog sgrafita koji, uz to, ilu-
struju razli~ito kerami~ko nasle|e. Zbog toga je stvo-
rena i mogu}nost detaljnije analize kerami~ke pro-
dukcije 16–17. veka na uzorku iz jednog od najzna~aj-
nijih sredi{ta u grani~nom podru~ju Osmanskog
carstva.

U pogledu formi na kojima se ova tehnika javlja

to je raznorodna grupa – ~ine je prete`no zdele i ta-
njiri, kao i kr~azi, mada u veoma maloj meri. Oblika
je srazmerno malo, ali se gotovo svi mogu ozna~iti kao
karakteristi~ni predstavnici u pregledu kerami~kih
posuda nazna~enog razdoblja. Kalotasta zdela na ni-
skoj stopi, koja je pomenuta u skupini jednobojno
gle|osane keramike, u Beogradu predstavlja daleko
najbrojniji proizvod u okviru te forme, ali i me|u po-
sudama u celini (I/1). Osim u standardnim veli~ina-
ma, posude ovog oblika rade se i u sasvim malim di-
menzijama koje su mogle biti kori{}ene za slu`enje
sosova ili za~ina, ili mo`da kao igra~ke (XIII/10).
Tako|e, ona ~ini nezaobilazan deo sadr`aja kultur-
nih slojeva i na nalazi{tima sa kojih je keramika u ce-
lini ili delimi~no objavljena, pre svega u srednjoj
Aziji

266

i prestonici Carigradu,

267

kao i u evropskom

delu Carstva, na Balkanu

268

i u ju`noj Ugarskoj.

269

Ovako {iroka rasprostranjenost, kao i koli~ina nala-
za, svedo~e o produkciji velikog obima u svim regio-

134

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

262 Ze~evi}, Radi~evi} 2001: sl. 7/3.

263 Gelichi, Gu{tin 2001: kat. br. 5, 15, str. 134–136, sa

navedenom literaturom.

264 François 1997a: Fig. 8/79, 87.

265 Mile{eva 1995: kat. br. 30.

266 Vakturskaja 1959: Fig. 43/56, 58.

267 Hayes 1992: Figs. 110/8.4, 111/b 14.1, 15.1, p. 282–283;

François 1997: 232, Fig. 2/7, 9, 10.

268 Bakirtzis 1980: Fig. 9, Pl. IV/3; Byzantine Glazed Ceramics

1999: Cat. Nos. 112, 116, 294, 295, 297, 300, 302; Ze~evi}, Radi~evi}
2001: sl. 11/1–3; Jankovi} M. 1986: sl. 5/5, str. 18; Jankovi} M.
1984: sl. 8/6; Mini} 1979: sl. 5/4; Cunjak 1998: T. XLI/1, 2, XLII/1,
2; XLIII/4; Kuzev 1976: T. II/2.

269 Sremska Mitrovica, Tipologija keramike 16–18. veka: tip

I/3; Na| 1961: T. XI/3, XII/2; Gerevich 1966: Fig. 25a/1, 5, p. 31;
Gerelyes 1990: Abb. 2/2, 6, 11, 13; Gerelyes 1987: Figs. 3/1, 4/1, 2;
Kovács 1988: Fig. 11/3; Szatmári 1999: Fig. 7; Belényesyné Sárosi
2002: Abb. 34/1b, 35/1b.

nima Osmanskog carstva. To ne treba da ~udi, budu-
}i da kalotasta zdela na stopi predstavlja oblik veoma
dugog trajanja. Tokom ~itavog razdoblja srednjeg ve-
ka ona je prisutna u materijalu srednje Azije,

270

predstavlja osnovni proizvod vizantijske,

271

kao i re-

gionalnih produkcija Bugarske

272

i Srbije.

273

Pri to-

me, jednostavna profilacija recipijenta jednaka je u
svim oblastima, dok u obliku i visini stope postoje
razlike koje nisu u neposrednoj vezi ni sa hronologi-
jom nalaza, niti sa regionom izrade. Me|utim, pri-
me}uje se da osmanske zdele imaju stopu koja je po
obliku i na~inu apliciranja na recipijent sli~na proiz-
vodima iz pozne srednjovekovne etape proizvodnje,
mada bi ovo zapa`anje trebalo proveriti na mnogo
ve}em uzorku od onog koji je u ovom trenutku na
raspolaganju.

I koni~na zdela na niskoj stopi predstavlja oblik

posude koji je zna~ajno brojno zastupljen u materi-
jalu iz Beograda, a pored ove javljaju se jo{ u skupini
jednobojno gle|osane keramike (I/2). U pogledu
kvaliteta gline, zatim vrste stope, kao i kolorita i stila
ukrasa, sli~ne su prethodno analiziranim kalota-
stim zdelama, zbog ~ega smatramo da predstavljaju
neodvojiv deo standardne produkcije osmanske de-
korisane keramike. U prilog ovom mi{ljenju govorila
bi i slika disperzije nalaza, koja obuhvata sve nazna-
~ene regione u Aziji

274

i Evropi.

275

Ve}i broj varijanti

koni~nih zdela na niskoj stopi proizvo|en je u sra-
zmerno velikom obimu u svim regionima jo{ u raz-
doblju srednjeg veka, a ukoliko bi se posmatrale u
celini – oblik posude, tehnologija i vrsta ukrasa – one
su u bliskoj vezi sa proizvodima vizantijskog kultur-
nog kruga,

276

dok sli~nost sa keramikom srednje

Azije generalno postoji, ali ne u motivima i stilu ure-
zivanja i slikanja.

277

Pored osnovnih oblika, u materijalu sa sgrafito

ukrasom iz Beograda postoje jo{ samo dve zdele oso-
benih formi. Mala zdela cilindri~nog oblika, sa ivi-
com oboda blago izvijenom na spoljnu stranu, vero-
vatno je imala nisku koni~nu stopu (I/16). Sgrafito
ukras, koji je postojao na dnu suda, bio je slobodno
iscrtan u polju, ali se ne mo`e ni naslutiti kakav je

motiv u pitanju, budu}i da ve}i deo nedostaje. Druga
zdela je ve}ih dimenzija i dublja, zbog ~ega se mo`e
ozna~iti i kao ~inija, koni~nog oblika (I/25). Oblik
se ~e{}e javlja u kategorijama negle|osane i jedno-
bojno gle|osane keramike, dok su u sgrafito skupini
izuzetno retki.

278

U stvari, primerak iz Beograda je

jedini nama poznati u do sada objavljenoj literaturi.

Za tanjire urezani ukras u sgrafito tehnici i stilu

predstavlja osnovnu karakteristiku. Iako je tanjira
generalno malo (izdvojeno je svega sedam tipova), ovi
sa sgrafito ukrasom su zna~ajno brojniji od drugih.
Svi imaju nisku stopu koja se, iako je koni~nog oblika,
~e{}e ozna~ava terminom prstenasta, zbog male vi-
sine i zato jer podse}a na okruglo postolje, {to dobro
ilustruju tipovi V/2, V/4 i V/5. Oblici tanjira su jasno
definisani, {to podrazumeva veoma doslednu izradu
po modelima. Tanjir koni~nog oblika predstavlja
standard produkcije od poznog 15. do kraja 17. veka,
sa najve}im brojem nalaza u Carigradu (V/1).

279

Ovo

je jedan od oblika ~ija se izrada direktno nastavlja na

135

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

270 Vakturskaja 1959; Figs. 8, 18/35, 36, 36/123–126; Lane

1947: Fig. 24.

271 Hayes 1992: Figs. 61/38.9, 70/43.33, 78/50.77, 81/51.1, 51.2,

p. 116, 124, 126, 133, 136, 138–139; Byzantine Glazed Ceramics
1999: Cat. Nos. 15, 23, 32, 44, 52, 63, 64, 80, 81, 83, 96, 100, 106;
Soles, Davaras 1992: Pl. 104/b, c.

272 Georgieva 1974: Fig. 97/1, 11, 12, 18.

273 Biki} 1994: sl. 25/1; Biki} (2000): tip 1.1/a.

274 Vakturskaja 1959: Fig. 43/33, 46, 47; Striker, Kuban 1975:

Fig. 19/2, p. 317; Hayes 1992: Figs. 109/b 8.12, 110/b 8.3, 8.6, 8.7,
8.10, 135/33, 138/75.9, 139/77.25, p. 282,; François 1997: 232, Fig.
2/11.

275 Byzantine Glazed Ceramics 1999: Cat. Nos. 113, 114, 125,

127, 128, 303, 305; Mile{eva 1995: kat. br. 48; Cunjak 1998: T. XLI/4,
XLV/3; Kuzev 1976: T. V/1; Sremska Mitrovica, Tipologija
keramike 16–18. veka: tip I/1; Na| 1961: T. XI/2; Gerelyes 1987:
Fig. 3/2; Hatházi, Kovács 1997: Fig. 11/5; Kovács 1998: Fig. 12/1;
Belényesyné Sárosi 2002: Abb. 39/4.

276 Hayes 1992: Figs. 83/51.30, 31, p. 138, 140, 90/58.7, p. 148,

91/61.2, p. 149; Byzantine Glazed Ceramics 1999: Cat. Nos. 1, 22,
31, 37–40, 47, 196; Georgieva 1974: Fig. 97/11, 19; Biki} 1994: sl.
25/2; Biki} (2000): tip 1.2/a.

277 Vakturskaja 1959: 316, 318, Figs. 27, 29, 36/98, 108, 123.

278 Hayes 1992: 281.

279 Striker, Kuban 1975: Fig. 19/1, p. 317; Hayes 1992: Fig.

107/7.3 (78.2), p. 312.

137

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

Sl. 27. Osmanska keramika, sgrafito

Fig. 27. Ottoman pottery, sgraffito pottery

Na zdelama i tanjirima krugovi se urezuju na

donjem delu recipijenta – dvostruki ili jednostruki u
vidu medaljona na dnu, a naj~e{}e i po jedan ili dva
na sredini trbuha (V/1, V/2, V/4, I/1, I/2, I/12). Po-
stoje, mada veoma retko, i tri koncentri~na kruga na
dnu posude (I/25). Pored rasporeda krugova, karak-
teristiku predstavlja i sama linija koja je deblja – jasno
vidljiva, ali ponekad i udubljena, i to u slu~ajevima
kada je glazura nanesena u tankom sloju. Posude su
prete`no zeleno gle|osane, ali se javljaju i glazure `u-
te, maslinaste i mrke boje. Ovo je bio veoma ra{iren
stil ukra{avanja, sa tehnikom koja je ostala ista u to-
ku ~itavog trajanja produkcije sgrafito keramike.
Naime, promene su bile u ve}oj meri u koloritu –
smenjivale su se `uta i zelena glazura, donekle i u ob-
licima, dok je na~in urezivanja krugova ostao nepro-
menjen vekovima. Iako je u ranijoj – vizantijskoj eta-
pi prisutan od najranije datovanih primeraka, sa po-
~etka 11. veka, naj~e{}e je primenjivan na posudama
izra|enim u razdoblju od kraja 12/po~etka 13. do 14.
veka, odnosno skupini koja je ozna~ena nazivom

Zeuxippos posude

288

Radioni~ko poreklo ove vrste

nije pouzdano utvr|eno, ali rezultati najnovijih is-
tra`ivanja upu}uju na nekoliko proizvodnih centara
u isto~nom Mediteranu i na obalama Crnog mora,
mo`da ~ak i Italiji, pre svega za poznije serije proiz-
voda, pre po~etka 14. veka.

289

Ono {to je u ve}oj meri

razli~ito u odnosu na vizantijski sgrafito stil je kon-
cepcija sredi{njeg medaljona, na kojem se umesto
urezanih motiva javljaju jednostavna re{enja – ukra-
si izvedeni to~ki}em ili utiskivanjem.

U celosti sa~uvan floralni motiv javlja se na sa-

mo jednoj zdeli (I/1), dok je na jo{ nekoliko ulomaka
vidljivo urezivanje sli~ne vrste, ali se za te primerke
ne mo`e pouzdano re}i da li pripadaju ovom ili kolo-
ritnom sgrafito stilu. Motiv predstavlja cvet sa ~etiri
latice i {rafirana polja, uslovno re~eno, pozadine. De-
koracija je urezana nemarno i nije dosledno izvede-
na, tako da se krive linije javljaju kao ukras delimi~-
no na laticama i na pozadini, {to razbija simetriju i
znatno umanjuje kvalitet proizvoda. Sa druge strane,
vidljiva je sigurnost poteza koja odaje rad iskusnog

majstora. Samostalan floralni ukras ove vrste veoma
je redak na posudama koje su jednobojno gle|osane,
dok se u stilu koloritnog sgrafita javlja u brojnim va-
rijantama.

290

Kod svih tih proizvoda osnovnu karak-

teristiku predstavljaju oblik latice i nepravilni kru`i-
}i ili krive linije na njima. To su, ujedno, i elementi
na osnovu kojih se prepoznaje model ukrasa – njego-
vo hronolo{ko i regionalno poreklo. Najranija poja-
va krivih linija u vidu kru`i}a, kao samostalnog de-
korativnog motiva, vezuje se za produkciju

Zeuxippos posuda

, na prelazu iz 12. u 13. veke, a potom

kao sastavni element na trolisnim i ~etvorolisnim
cvetovima na proizvodima solunskih i bugarskih ra-
dionica u razdoblju 13–14. veka.

291

Ispunjavanje lati-

ca linijama razli~itih oblika, verovatno, predstavlja
podse}anje na dekoraciju cvetova lotosa koja je u sli-
kanoj formi bila veoma ra{irena na umetni~kim pro-
izvodima srednjoazijske provenijencije od 9/10. do
14. veka.

292

Naziv

koloritni (slikani) sgrafito

u punoj meri obja-

{njava dekorativni stil koji predstavlja kombinaciju
dve tehnike: urezivanja i slikanja pigmentima. Naime,
na podlozi od belog premaza motivi su prvo urezani,
potom su konture i pojedini detalji oslikani zelenom
i mrkom bojom, a na kraju je povr{ina za{ti}ena `u-
tom glazurom.

293

Ovo je paleta boja uobi~ajena u

osmanskoj produkciji, zbog ~ega ve}ina posuda ima
bledo`utu boju pozadine i fino nijansiran ukras. Me-

138

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

288 Byzantine Glazed Ceramics 1999: Cat. Nos. 13, 14, 17, 70,

78, 257, 258, p. 22; François 1997a: Nos. 39, 40, Figs. 3, 4, p. 422,
427; Stern 1999: Fig. 7, p. 262.

289 Rezultati su saop{teni na VII internacionalnom kongresu

za srednjovekovnu mediteransku keramiku, koji je odr`an u Solu-
nu, oktobra 1999. godine, up.: A. H. S. Megaw, P. Armstrong, H.
Hatcher, Zeuxippus Ware, An Analythical Approach to the
Question of Provenance.

290 Byzantine Glazed Ceramics 1999: Cat. Nos. 293, 298;

Antonova 1995: Fig. 98/34, 35.

291 Byzantine Glazed Ceramics 1999: Cat. Nos. 71, 72, 230, 231;

Georgieva 1974: Figs. 45, 46, 48, T. I; Diaconu, Baraschi 1977: Fig.
48/1.

292 Vakturskaja 1959: Figs. 8/1, 18/33, 40, 29/5, 32/1, 36/96, 117.

293 Biki} (2000): 176–178, 210, sa navedenom literaturom.

140

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

Sl. 28. Osmanska keramika, sgrafito

Fig. 28. Ottoman pottery, sgraffito pottery

141

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

Sl. 29. Osmanska keramika, sgrafito

Fig. 29. Ottoman pottery, sgraffito pottery

nih do geometrijske preciznosti,

308

{to bi mo`da

uputilo na pravi region porekla, kao i uspostavljanje
pouzdanije geneze ove osmanske ukrasne {eme.

Peti stil ukrasa predstavlja kompletno osmi{lje-

nu dekoraciju najvi{eg zanatskog ume}a (sl. 30, 31).
Organizacija ukrasa, kvalitet izvo|enja urezanih mo-
tiva i slikanih povr{ina, kao i glazura, koja je odli~no
pripremljena i veoma sjajna na povr{ini suda, najbo-
lje prikazuju domet grn~ara u poslednjoj etapi razvo-
ja sgrafito stila. Dekor na posudama ove skupine ima
tzv. koncentri~nu shemu – bordura ve}e ili manje {iri-
ne ispod otvora, traka u sredini i krupan medaljon u
sredi{tu. Polje izme|u bordure i medaljona ve}inom
ostaje bez ukrasa, ~ime se uspostavlja ravnote`a kom-
pletne dekoracije. Sa druge strane, na primercima sa
{irom bordurom ovo je deo koji ima najve}u krivinu
i zbog toga je polje najmanje pregledno. Na pojedi-
nim posudama ipak postoji diskretan motiv koji, na
neki na~in, uokviruje medaljon, ali je on druga~ijeg
tipa od od onih u osnovnim poljima.

Na osnovu sgrafito tehnike, floralnih i linearnih

motiva razlikuju se dve vrste proizvoda. Prvu odliku-
je urezivanje tankom alatkom – bordura sa nizom
cvetova lotosa i {ematski izvedena rozeta u medaljo-
nu i po linijama–{rafurama sli~na je prethodno ana-
liziranim stilskim grupama. Nov element predstavlja
jedino krupna rozeta koja se, vi{e ili manje bri`ljivo,
urezuje i oslikava na borduri ili, kao na na{em pri-
merku, unutar medaljona, po ~emu su u razdoblju
16. veka bili osobeni proizvodi radionice u Trikali.

309

Drugu vrstu karakteri{e urezivanje debljom alatkom
– trougaona polja ili okrugli listovi u borduri i stilizo-
vani list u medaljonu. Oba pomenuta elementa, teh-
nika urezivanja i izbor motiva, pokazuju blisku vezu
sa produkcijom vizantijskog kulturnog kruga i to u
znatno ve}oj meri nego drugi stilovi. Naime, najpre
je u 12. veku to bila bordura ispunjena nizom spirala
razli~ite o{trine, sa talasastim linijama izme|u, da
bi u produkciji 13–14. veka, upotrebom kosih linija,
do{lo do jasne trougaone sheme istog motiva, kao i
okruglih listova.

310

Uz to, pretpostavljamo da je

okrugli list u stvari {ematizovani motiv lista ili drve-

ta u medaljonu, koji je u stilizaciji 16.–17. veka upro{-
}en do talasastih linija dekorativnog karaktera. Na
izuzetnom primerku zdele, od koje je sa~uvan manji
deo, postojao je i ukras sastavljen od krivih linija
(zvezda?) koji je uokvirivao medaljon na dnu suda.
Me|utim, kako je posuda bila dekorisana i sa spoljne
strane, bordura sa trougaonim poljima urezana je
neposredno iznad dna, a ispod otvora se ponavlja
traka sa medaljonima, {to sve predstavlja krajnje ne-
uobi~ajenu pojavu.

Pored analiziranih, u ve}oj meri sli~nih listolikih

motiva, postoji jo{ jedan, sasvim jednostavan, ali
prepoznatljiv zbog toga {to je dosledno kopiran sa
neposrednog starijeg uzora. To je {ematizovano drvo
– ~empres, u izdu`enom medaljonu sa dvostrukim
okvirom koji se ponavlja oko tela posude (III/14, sl.
30). Na kr~agu iz Beograda on se nalazi u obrnutoj
poziciji, sa granama koje se spu{taju, {to je neuobi~a-
jeno, i nije uo~eno na primercima sa istim motivom.
Tako|e, ne mo`e se ustanoviti da li je i na drugim
proizvodima 16. veka motiv ~empresa identi~an, jer
nam nalazi istovremeni na{em nisu poznati. Me|u-
tim, o~igledno je da na ovaj na~in upro{}en model
predstavlja nasle|e vizantijskog kulturnog kruga,
pre svega iz solunskih radionica13–14. veka, od kojih
se razlikuje jedino po postojanju medaljona.

311

Pri

tom, na{ nalaz je po stilizaciji najsli~niji proizvodi-
ma iz Trnova, koji su iz istog razdoblja kao pomenu-
ti sa podru~ja Soluna.

312

Sedmi stil koloritnog sgrafita ilustruje floralni

motiv urezan na telu kr~aga od kojeg je otkriven ma-
nji deo, tako da se celina ukrasa ne mo`e sagledati
(III/2). Odlikuje ga urezivanje tankom alatkom i,

143

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

308 Roman~uk 2000: Figs. 102/1, 112/2, 6, 113/1, 2, 114/1, 2.

309 Byzantine Glazed Ceramics 1999: Cat. Nos. 302–306.

310 Byzantine Glazed Ceramics 1999: Cat. Nos. 10, 11, 14, 31,

33, 87, 150, 270; Georgieva 1974: Fig. 61/5; Diaconu, Baraschi
1977: Fig. 54/10.

311 Byzantine Glazed Ceramics 1999: Cat. Nos. 215–220, 223;

Georgieva 1974: Fig. 69/2, 5, 72/7; Antonova 1995: Figs. 102/4,
103/15.

312 Georgieva 1974: Fig. 694

144

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

Sl. 30. Osmanska keramika, sgrafito

Fig. 30. Ottoman pottery, sgraffito pottery

^ini se, me|utim, da je ona veoma jednostavna i da
podrazumeva arhai~an na~in pe~enja u okrugloj pe-
}i koju okru`uje zemlja. Otvor pe}i je bio dobro za-
tvoren, tako da su posude, pri pe~enju na temperatu-
ri od 800–900 stepeni, bile okru`ene i dimom, koji im
je davao osobenu sivu nijansu.

314

Tako|e, uo~ava se

da slaganje kr~aga u pe}ima nekada nije obavljano
sa potrebnom pa`njom, tako da siva boja na pojedi-
nim primercima nema ujedna~en ton, ve} postoje
mestimi~no svetlije fleke, verovatno, na onim mesti-
ma gde su posude bile prislonjene jedna uz drugu.
Me|utim, postoje indicije da je u procesu izrade ko-
ri{}en i grafit, zbog kojeg povr{ina sudova ima sivka-
sti odsjaj, ali proces izdvajanja prirodnog grafita u
toku pe~enja, kao i njegovo nano{enje na posudu, ni-
je u dovoljnoj meri obrazlo`eno,

315

tako da se taj po-

datak ne mo`e prihvatititi kao pouzdan.

Ovu specifi~nu kerami~ku skupinu najbolje ilu-

struju kr~azi i poklopci–zapu{a~i kojima su bili za-
tvarani, dok se zdele, lonci, bokali i pehari tako|e ja-
vljaju, ali u znatno manjoj meri. Iako su terminom
kr~ag obuhva}ene sve posude sa vi{e ili manje uza-
nim otvorom i dugim vratom, postoji nekoliko razli-
~itih varijanti te forme koje se mogu bli`e odrediti
pojedinim konkretnijim nazivima. Oni sa pojavom
osmanske keramike ulaze u upotrebu i ostaju kao pri-
hva}ene odrednice i u narodnom grn~arstvu savre-
menog doba.

316

Za nekoliko tipova kr~aga mo`e se

re}i da su me|u brojnije zastupljenim u ovoj skupi-
ni. Pre svega to su kondiri III/7 koji su po obliku iz-
me|u kr~aga i bokala, ne samo zbog talasastog otvo-
ra, ve} i zbog {irine otvora i grla. Njima bliski, ali sa
okruglim otvorom, su i III/16, na kojima je uo~en i
specifi~an ukras na trbuhu, u vidu uspravnih elipsa-
stih udubljenja. Brojniji su i nalazi kr~aga sa duga~-
kim uzanim vratom – ibrika (III/12). Ovi tipovi po-
suda, prevashodno III/7 i III/12, prakti~no predsta-
vljaju osnovne proizvode sivo gla~ane keramike, pot-
puno nove u formalnom pogledu, a sli~ne sre}emo i
na pojedinim nalazi{tima u ju`noj Ugarskoj, mada
sasvim sporadi~no.

317

Ve}ina drugih podse}a na pro-

izvode kakvi su postojali u ranijim razdobljima, ali u

druga~ijoj tehnologiji. To su, najpre, oblici koji pod-
se}aju na standardne, prete`no jednobojno gle|osa-
ne posude iz ranijih razdoblja srednjeg veka (III/26,
III/27).

318

Testije koje su ranije bile ra|ene od crve-

no pe~ene gline i imale slikanu, trakasto gla~anu ili
samo prigla~anu povr{inu, u osmanskom razdoblju
ostaju u formalnom pogledu gotovo identi~ne (III/1,
III/5).

319

Sa druge strane, kr~azi, kao i bardaci, veo-

ma dobro ilustruju orijentalne oblike (III/18, III/26,
III/6),

320

a uz ranije pomenute pru`aju celovitiji uvid

u sivo gla~anu keramiku osmanskog razdoblja. Za-
pu{a~i koji se dovode u vezu sa metaliziranim kr~a-
zima, sli~ni su pojedinim oblicima iz drugih tehno-
lo{kih skupina,

321

i svi imaju lu~no profilisan obod i

sitnu dugmetastu, profilisanu dr{ku (IV/5, IV/6,
IV/15, IV/16). Iako u osnovi sli~nih oblika, tek zaje-
dno sa posudama oni dobijaju na atraktivnosti, {to
se mo`da u ve}oj meri uo~ava na slikanim predsta-
vama dekorativnih kr~aga, koje sre}emo na proizvo-
dima radionica u Izniku.

322

Me|utim, kao i kr~azi, i

oblici zapu{a~a sa dugmetastim dr{kama poreklo
imaju u produkciji poznog srednjeg veka, o ~emu naj-
bolju potvrdu pru`aju nalazi iz palate u Trnovu.

323

Pored srazmerno brojnih kr~aga, postoji i neko-

liko bokala koji se, mada fragmentarno otkriveni,
mogu posmatrati u okviru jednog tipolo{kog oblika
(VI/6).

324

Oni ostavljaju utisak masivnih posuda,

146

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

314 Sarosácz 1972: 28–30, 117.

315 Fehér 1975: 28.

316 Klasifikacija je izvr{ena prema: Tomi} 1976: 56–61.

317 Fehejr 1963: Fig. 2; Gerelyes 1990: Abb. 4/2; Gerelyes, Feld

1986: Fig. 6/3.

318 Stillwell MacKay 1967: Pl. 65/40, 41, 49, 50; Williams,

Zervos 1992: Pl. 38/19.

319 Biki} 1994: sl. 34/7, 8, 10, str. 90–91; Fehér 1960: T. I/8, 12,

13; Fehejr 1963: Figs. 4, 5; Gerelyes 1990: Abb. 3/3; Sarosácz 1972:
Figs. 6a–9a, 12a.

320 Hayes 1992: Fig. 128/k 15.1; Gerevich 1966: Fig. 25 a/3, p. 31.

321 Hayes 1992: Fig. 129/m 1.4, 1.5, 1.6, p. 295–296; Smederevo,

Tipologija keramike 16–17. veka: tip IV/1; Cunjak 1998: T. LIV/6.

322 Akar 1988: Figs. 60–61.

323 Georgieva 1974: Figs. 30, 31/1–3, 6.

324 Fehér 1960: T. II/3.

zbog gotovo simetri~nog odnosa izme|u gornjeg i
donjeg dela posude, kao i zbog {irokog, stabilnog dna.
I bokali, sli~no pojedinim kr~azima, imaju paralele
u istovremenom materijalu iz drugih tehnolo{kih
grupa, pre svega, me|u jednobojno gle|osanom kera-
mikom.

325

Isto zapa`anje odnosi se i na koni~ne zdele

(I/33) koje, zbog zelene glazure, imaju tamnu i sjaj-
nu povr{inu.

326

Duboka zdela valjkastog oblika, za

koju je pretpostavljeno da je imala nisku prstenastu
stopu (I/21), ne pripada uobi~ajenom inventaru
osmanlijske keramike, kao ni mali lonac (II/22). U
stvari, lonac predstavlja izuzetnu pojavu, budu}i da
u do sada objavljenom materijalu nismo nai{li na po-
javu forme lonca u skupini sivo gla~ane keramike.

Nekoliko posuda, koje su ozna~ene kao pehari,

~ine skupinu koja u materijalu iz Beograda privla~i
najvi{e pa`nje (VII/15, VII/16, VII/17). Delom je to
zbog samog oblika, ali je, mo`da pre, zbog nedoumi-
ce u vezi sa njihovom osnovnom namenom, koju
izaziva upravo specifi~na profilacija tih sudova. U
osnovi to jesu posude oblika pehara sa dr{kom, ali
ono {to ih ~ini razli~itim u odnosu na druge primer-
ke te forme jeste stubi} koji se iz dna uzdi`e u sredi-
{tu recipijenta. Na stubi} je naknadno oslonjena de-
korativna re{etka, u vidu rozete. Ovakve posude u
Beogradu, svakako, predstavljaju zna~ajnu pojavu,
ne samo u okvirima sivo gla~ane keramike, nego
produkcije u celini. U toku dosada{njih istra`ivanja
otkriveno je svega nekoliko posuda – tri koje ilustru-
ju oblike i jo{ dve ili tri posude, sude}i prema sa~uva-
nim delovima dekorativnih re{etki. U odnosu na
druge ra|ene u istoj tehnologiji, pre svega pehare, ovi
primerci su pravljeni sa velikom pa`njom, posebno
dekorativni motivi floralnog stila na re{etkama. Pre-
poznatljivost ovih pehara isti~u dva osnovna detalja
– stubi} i re{etka. Tako|e, ovi elementi se javljaju na
svega nekoliko oblika recipijenata koji su, vi{e ili
manje, sli~ni na{im primercima, ali su jedino na{e
posude ra|ene u tehnologiji sivo gla~ane keramike.

Veoma mali broj istra`iva~a se upu{tao u anali-

zu specifi~nog oblika ovih posuda, tako da su zbog
sli~nosti u profilaciji one, naj~e{}e, analizirane u

okvirima kr~aga, boca ili pehara.

327

Pomi{ljalo se i na

~ajnike, ~ak i na posude za mirise, sli~no dana{njim
osve`iva~ima prostora. Najkonkretnija pretpostav-
ka iznesena je povodom otkri}a broda, potopljenog
nedaleko od ju`ne obale Sinajskog poluostrva, ~iji su
inventar ~inile prete`no posude sli~ne na{ima. To je
do sada najve}i broj primeraka na|en na jednom
mestu, pa je A. Raban izneo pretpostavku da su kori-
{}ene za prenos odre|enih supstanci, kao {to su: ha-
{i{, opijum, za~ini ili parfemi.

328

Me|utim, rezultati

hemijskih analiza opovrgli su ovo domi{ljanje i po-
sude sa dekorativnom re{etkom oslonjenom na stu-
bi} ostale su u okvirima kr~aga ili pehara. Kako ni jed-
na od izlo`enih pretpostavki nije imala zna~ajniju
potvrdu, tako je jedino izvesno ostalo zapa`anje da
ovi sudovi nisu uobi~ajeni i da je njihova pojava sra-
zmerno retka u odnosu na druge tipove.

I pored nere{enog pitanja konkretne namene

posuda sa stubi}em, navedena otkri}a i pretpostavke
pru`aju smernice u traganju za poreklom ovog spe-
cifi~nog oblika. Naime, o~igledna sli~nost svih do
sada poznatih primera navode na pomisao da su one
uklju~ene u kerami~ku proizvodnju osmanske epo-
he kao jasno definisan proizvod, tj. tip posude. Pri
tom, nije neobi~no {to su u pojedinim regionima ko-
ri{}ene razli~ite smese gline za njihovu izradu, zato
jer je ista pojava utvr|ena i za mnoge druge kerami~-
ke oblike. Tako|e, u toku druge polovine 16. veka sli~-
ne posude su ra|ene i od skupocenih materijala, kao
{to je, na primer, pehar napravljen od crnog kame-
na, sa floralnim ukrasom izvedenim u filigranskoj

147

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

325 Hayes 1992: Figs. 121/ h 10.2 (83.50), h 10.4 (83.51), 122/h

4.3, p. 289, 319; Mile{eva 1995: kat. br. 55.

326 Hayes 1992: Fig. 108/a 15.1, p. 281.

327 U tipologiji keramike sa Beogradske tvr|ave ovi nalazi su

bili izdvojeni u zasebnu formu, kao posude za mirise, sa oznakom
XIV. Ovom prilikom one su priklju~ene peharima, jer su u svim
drugim pregledima materijala iz razdoblja 16–18. veka ovakve
posude opredeljene kao pehari ili bokali, shodno veli~ini
recipijenta. Up.: Raban 1971: 152; Hayes 1992: Figs. 120/h 3.1
(77.8), h 3.3 (85.26), 139/h 13.1, p. 311, 324.

328 Raban 1971: 154.

Sivo gla~ana keramika, sa povr{inom metalnog

sjaja, predstavlja specifi~nu pojavu i njenu jedin-
stvenost ni malo ne umanjuje ~injenica da se oblici
posuda javljaju, donekle, i u drugim tehnolo{kim sku-
pinama. Na osnovu objavljene gra|e ima se utisak da
ona ne predstavlja brojno zastupljenu vrstu. Pored
toga, registrovana je na srazmerno malom podru~ju,
u oblasti ju`ne Ugarske,

332

i dalje samo do Beograda

i Smedereva, koji predstavljaju ju`nu granicu njene
pojave. Zbog toga se pregled oblika posuda iz Beo-
grada mo`e smatrati najpotpunijim i po koli~ini
najzna~ajnijim, mada bi nazna~eni areal rasprostra-
njenosti nalaza, svakako, trebalo uzeti sa rezervom, s
obzirom na to da izu~avanje keramike osmanskog
razdoblja u dr`avama na Balkanskom poluostrvu jo{
uvek nije ozbiljno zapo~elo.

Nastanak sivo gla~anih proizvoda – poreklo uzo-

ra i region izrade – nije detaljnije razmatran u savre-
menoj literaturi. Iako je u jednom od najranijih pre-
gleda materijala iz zbirke Muzeja grada Beograda ovo
bila jedina skupina nalaza koja je ilustrovana,

333

ona

nije privukla pa`nju doma}ih istra`iva~a, uostalom,
kao ni osmanska keramika u celini. Za evidenciju
nalaza sa podru~ja dana{nje Srbije, vrednim dopri-
nosom smatra se objavljivanje nalaza iz Ba~a, budu-
}i da su tom prilikom nazna~eni i drugi lokaliteti u
Vojvodini na kojima je registrovana sivo gla~ana ke-
ramika, kao {to su Zrenjanin i Vr{ac.

334

Kasnije, povo-

dom nalaza u ku}i 2 u Donjem gradu, uo~eno je da su
testije iz te celine veoma sli~ne ugarskim posudama,
mada u druga~ijoj tehnologiji, {to je bio zaklju~ak od
velikog zna~aja.

335

U Ma|arskoj, gde je objavljivanje

kerami~kih i metalnih nalaza iz vremena osmanlij-
skih osvajanja zapo~elo mnogo ranije nego kod nas,
u~injeni su poku{aji da se pru`e obja{njenja za pore-
klo specifi~ne sivo gla~ane keramike. Me|u prvima
je to u~inio O. Soproni, koji je izneo pretpostavku da
su kerami~ki kr~azi nastali po uzoru na metalne, od-
nosno bakarne.

336

Sa druge strane, iznesena je teza o

lokalnoj izradi ovih posuda, zbog delimi~ne sli~no-
sti sa ranijim ugarskim, i u vezi sa tim u~e{}a sloven-
skog stanovni{tva sa Balkana u kreiranju te produk-

cije, koja je argumentovana istovremenom pojavom
sivo gla~ane i sgrafito keramike.

337

Sva navedena zapa`anja, iako ovde krajnje su-

marno izlo`ena, predstavljaju smernice za izu~ava-
nje ovih specifi~nih kerami~kih proizvoda, ali su ne-
dovoljna za razre{enje problema porekla vrste, budu-
}i da evidencija o mestima nalaza poti~e sa veoma
malog podru~ja, dok za druge oblasti, pre svega na
Balkanu, podaci gotovo da ne postoje. Ipak, smatra-
mo potrebnim da postoje}e podatke detaljnije obra-
zlo`imo u kontekstu materijala iz Beograda, koji
pru`a do sada najpotpuniju sliku o produkciji sivo
gla~ane keramike. Na~in proizvodnje ove kerami~ke
vrste podrazumeva postupak kojim posude dobijaju
vizuelni efekat veoma sli~an onom na bakarnim pro-
izvodima kalajisane povr{ine, {to im je davalo sivi
odsjaj. Me|utim, u kolikoj meri su, na op{tem pla-
nu, oblici metalnih posuda poslu`ili kao uzor za ke-
rami~ke, jo{ uvek je preuranjeno govoriti, s obzirom
na veoma slab? poznavanje kerami~kih formi koji
pripadaju produkciji sivo gla~ane keramike. Pouz-
daniji zaklju~ci mogu, zbog toga, biti samo delimi~-
ni i ograni~eni na one oblike kr~aga koji su otkriveni
u celosti.

Osnovu za analizu predstavljaju orijentalni kr~a-

zi, kao najbrojnije zastupljeni i u ve}oj meri poznati.
Ako zanemarimo ~injenicu da kerami~ki kr~azi
uglavnom nemaju pisak, druge karakteristi~ne ele-
mente posuda mogu}e je upore|ivati sa metalnim,
pre svega one na vratu, kao i oblike dr{ki. Ipak, naj-
bolji pokazatelj veze kerami~kih i metalnih posuda
jeste {iroko elipsasto telo koje se nastavlja u tako|e
{iroko dno. Me|utim, za razliku od ve}ine poznatih
metalnih i njima sli~nih kerami~kih kr~aga koji

149

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

332 Fehér 1960: T. II/8, 12–15, III/1, 2, 8, V/5–13.

333 Simi}-Milovanovi} 1954: sl. 7.

334 Na| 1961: T. XI/1, XII/1, str. 95.

335 Marjanovi}-Vujovi} 1973: 214.

336 Soproni 1961: Tav. XIIIa/20–23, p. 28–29.

337 Sarosácz 1972: 177–178; Fehér 1975: 28–29; Kovács

1990–1991: 174, fns. 48, 49.

imaju zaobljenu ivicu dna, a pored toga su prete`no
izdignuti na koni~nu stopu,

338

svi sivo gla~ani kr~azi

iz Beograda imaju veoma {iroko dno sa o{tro pro{ire-
nom ivicom. Upravo vrsta dna, koje je na identi~an
na~in napravljeno na svim kr~azima, upu}uje na
mi{ljenje o jednom regionu izrade ove specifi~ne
skupine proizvoda. Prema rezultatima istra`ivanja
ma|arskih autora, sivo gla~ani proizvodi nastali su u
ju`noj Ugarskoj, a kao jedan od najzna~ajnijih grn-
~arskih sredi{ta pominje se grad Moha~ (

Mohács

)

na Dunavu, koji ne{to kasnije, u 18–19. veku, postaje
vode}i zanatski centar i sredi{te za distribuciju sivo
gla~ane i gle|osane keramike u susedne oblasti.

339

blizini grada, na njivi ^ele, nalazilo se i glavno glini-
{te, a izvori{te gline za ovu vrstu keramike nalazilo se
na dubini izme|u 18 i 20 metara, do koje se dolazilo
bunarom iskopanim specijalno za te potrebe.

340

Nastanak proizvodnje ove specifi~ne kerami~ke

vrste nije u dovoljnoj meri razja{njen – o~igledna je
jedino ~injenica da pripadaju produkciji iz razdoblja
osmanske vladavine 16–17. veka. Uzroci nastanka,
kao i region porekla tehnologije ostaju, za sada, ne-
razja{njeni. Nedoumicu stvaraju dve regionalno,
hronolo{ki i tehnolo{ki razli~ite skupine posuda,
kojima je zajedni~ko to {to nastaju po uzoru na me-
talne posude orijentalnog stila. Naime, raniji pri-
merci posuda koje poti~u iz regiona isto~nog Krima
i Azovskog mora, nastali su u razdoblju od 12. do 14.
veka prema direktnom uzoru na metalne i po oblici-
ma i po dekoraciji, ali su ra|eni u sasvim druga~ijoj
tehnologiji – od crveno pe~ene gline i u dekorativnim
tehnikama sgrafito i

champlevé

341

Nekoliko vekova

kasnije u ju`noj Ugarskoj se pojavljuje sivo gla~ana
keramika istog orijentalnog stila, tehnolo{ki i deko-
rativno u potpunosti druga~ija, ali sa sli~nim oblici-
ma kr~aga.

342

Pri tome, pojedini oblici velikih testija

postoje ve} u poznosrednjovekovnoj keramici, u teh-
nologiji koja je karakteristi~na za ugarsku produkci-
ju, {to na ovom prostoru predstavlja jedini putokaz u
re{avanju slo`enog porekla vrste. ^ini se najverovat-
nijim, da je u produkciji sivo gla~ane keramike pri-
sutna inspiracija iz nekoliko izvora, me|u kojima

najja~i predstavljaju metalne i kerami~ke posude
orijentalnog stila. Uz to, dolazi do izra`aja lokalna-
ugarska i, donekle, srednjoevropska tradicija koja se
ogleda u izdu`enim telima testija i talasastom otvoru
manjih kr~aga sli~nih bokalima. Ukras linearnog ti-
pa, sa raznovrsnim valovnicama, mo`e se ozna~iti
kao izvesno prilago|avanje ukusu doseljenika sa
podru~ja ju`no od Dunava, zbog ~ega je, verovatno, i
istaknuta teza o u~e{}u balkanskih Slovena u kreira-
nju ove produkcije.

Kerami~ki predmeti

Osmanska proizvodnja keramike obuhvata, po-

red posuda kori{}enih u ishrani, i druge predmete
koji su imali zna~ajno mesto u svakodnevnom `ivo-
tu tada{njih ljudi. U ovoj raznorodnoj skupini nala-
ze se predmeti koji su upotpunjavali dru{tveni `ivot
(lule, igra~ke, svirale, kasice), zatim elementi ambi-
jenta u ku}ama i javnim gra|evinama (sve}njaci, pe}-
njaci, posude za pobolj{anje akustike), kao i oni za
li~nu upotrebu (no}ne posude). Svi oni dopunjuju
saznanja ne samo o {irini upotrebe kerami~kih pro-
izvoda u razdoblju 16–17. veka, nego i o poreklu pred-
meta koji su ostali u upotrebi do dana{njih dana.

Lule za duvan

Karakteristi~ne i brojne nalaze u kulturnim slo-

jevima iz osmanskog razdoblja predstavljaju glinene
lule. Nema sumnje da su to bile lule za duvan, budu-
}i da neki od najranijih primeraka imaju natpise ko-
ji pominju

dühane

, a ostaci duvana otkriveni su u ne-

150

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

338 Fehér 1962: Fig. 64/1–9; Karamehmedovi} 1980: sl.

194–202, 216, 217; Kovács 1984: Fig. 3/1–4; Akar 1988: Figs. 13–17,
21; Hayes 1992: Figs. 120–121, 122/h 14.1–h 14.5.

339 Fehér 1962: 28; Kovács 1990–1991: 174, fn. 50; Sarosácz

1972: 177.

340 Sarosácz 1972: 177.

341 Rice 1953: Pls. X–XXII; Kramarovskij 1996: Figs. 2/1–7,

4/1, 4, p. 99, 102–102, 111.

342 Sarosácz 1972: Figs. 1–6, 10, 12–21, 31–32.

stradanja u po`aru odre|uje novac cara Leopolda iz
1683. godine (XII/1).

350

Primerak drugog tipa otkri-

ven je u kuli V Severoisto~nog bedema Donjeg grada,
u drugom turskom horizontu, ~ija je gornja hronolo-
{ka granica kraj istog, 17. veka (XII/2). U novije vre-
me, preciznije stratigrafsko razgrani~enje nivoa i
horizonata iz osmanskog razdoblja pru`ila su istra-
`ivanja palate – mitropolitske rezidencije, izgra|ene
u podno`ju Dunavske padine. Glinene lule, otkrive-
ne u ovoj gra|evini, predstavljaju nalaze koji su pou-
zdani u pogledu hronologije, pri ~emu najve}i broj
primeraka poti~e iz podruma objekta (XII/1, XII/3,
XII/4, XII/6–XII/12), dok je mala lula (XII/4) otkri-
vena u hodniku koji je zasut i tako zatvoren za komu-
nikaciju pred kraj 17. veka.

351

Lula sa XII/5 pripada

skupini proizvoda ranog 17. veka, koja je napravljena
po istom modelu, ali najverovatnije u nekoliko kalu-
pa, sude}i po dekoraciji ~ibuka i razli~itim tekstovi-
ma. I primerci iz Carigrada razlikuju se me|usobno,
ali i od na{eg, u pojedinim detaljima, pre svega nat-
pisima ~iji je sadr`aj razli~it.

352

Tako se na carigrad-

skim lulama tekstovi prete`no odnose na duvan, dok
na na{oj natpis govori o susretu sa Bogom (Muhame-
dom).

Na podru~ju Balkana konzumiranje duvana po-

mo}u lula prevashodno se vezuje za orijentalni obi-
~aj, a proizvodnja predmeta za osmanske zanatlije.
Me|utim, izrada lula odvijala se paralelno i u Evro-
pi, po ~emu su bili poznati holandski majstori koji
su tradiciju i visok kvalitet odr`ali do dana{njih da-
na. Shodno tome, razlikuju se dve varijante lula: is-
to~na i zapadna, me|usobno razli~ite po uglu pod
kojim je ~ibuk apliciran na recipijent, ali i po veli~i-
ni i obliku recipijenta, {to predstavlja osnovu kod
odre|ivanja regionalnog porekla oblika. Me|u izdvo-
jenim tipovima iz Beograda, deset po obliku predsta-
vlja tipi~ne osmanske proizvode, sa recipijentima
ovalnog–vre}astog oblika (XII/1, XII/4, XII/6, XII/7,
XII/8, XII/9, XII/12), zatim loptastog (XII/3, XII/11)
i bikoni~nog oblika (XII/5). Svi ovi oblici javljaju se
{irom Osmanskog carstva, pri ~emu su im i karakte-
ristike konstantne. To prevashodno va`i za lule u vidu

{koljke ili cveta–lotosa (XII/3), koje su naj~e{}e pra-
vljene od bele gline i imaju zeleno gle|osanu povr{i-
nu,

353

dok lule heksagonalne profilacije prete`no

imaju crveno bojenu i gla~anu povr{inu (XII/6).

354

Visokim kvalitetom kalupa i proizvoda u celini,

posebno se izdvaja lula XII/5, ra|ena od svetlosive
gline, sa prigla~anom povr{inom. Ovakve lule ra|ene
su po jasno odre|enom standardu u pogledu vrste
gline i, posebno, dekoracije sa~injene od listi}a na
kojima su detalji izvedeni izvanrednom precizno{}u
poteza.

355

Tako|e, na pojedinim primercima javlja-

ju se i tekstovi na arapskom jeziku, ispisani pravilno,
gotovo kaligrafski. Osobinama se izdvaja i mala lula
loptastog oblika, napravljena u tehnologiji sivo gla-
~ane keramike, sa ukrasom koji asocira na dekora-
tivne predlo{ke sli~ne onima na bakarnim posudama
(XII/11).

356

Lule vre}astog oblika, koje predstavljaju

najraznovrsniju i po koli~ini najve}u skupinu nala-
za, ujedno su i manje atraktivni primerci. One su ra-
|ene u nekoliko boja, pri ~emu je na svim primerci-
ma povr{ina neznatno ugla~ana, a retko koji ima slo-
`eniju dekoraciju (XII/4, XII/7, XII/8, XII/9,
XII/12).

357

Me|u njima pa`nju privla~i jedna, zbog

ukrasa u vidu krina – motiva koji je nije uobi~ajen za
ukra{avanje ove vrste predmeta.

Me|u glinenim lulama, otkrivenim u podrumu

palate, izdvajaju se dve, za koje je ustanovljeno da
pripadaju zapadnom tipu proizvoda. Jedna od njih,
iako je po obliku zapadnog porekla, ne mo`e se u pot-

152

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

350 Marjanovi}-Vujovi} 1973: sl. 22, str. 214, 216.

351 Rezultati istra`ivanja su u pripremi za publikovanje;

podaci u vezi sa stratigrafijom kulturnih slojeva stavljeni su nam
na raspolaganje ljubazno{}u rukovodioca istra`ivanja, dr Marka
Popovi}a, na ~emu se i ovom prilikom zahvaljujemo.

352 Hayes 1992: Pl. 50/i, p. 393.

353 Robinson 1985: Cat. Nos. C 6–C 9, A 4; Hayes: type IX.

354 Hayes 1992: type XVIII.

355 Hayes 1992: type I.

356 Robinson 1985: Pl. 61/A 3, p. 194.

357 Robinson 1985: Pls. 61/A 5, p. 194, 56/C 93, C 94, C 96, C

98, p. 186–187; Brusi} 1986–1987: T. I/1, VII/3, 6; Il~eva 1975: T.
I/1–2, II/16, str. 134–136, 181.

punosti ozna~iti i kao proizvod radionice iz tog regi-
ona, zbog dekoracije orijentalnog stila na ~ibuku i,
mo`da vi{e, motiva koji ~ine ~aure maka na stablji-
kama i zrnca u poljima izme|u osnovnih vegetabil-
nih ukrasa. Sli~no se uo~ava i na lulama napravlje-
nim od morske pene–mer{ama (

Meerschaum

), na

kojima se pored dekorativnih motiva, nekada javlja-
ju i natpisi na arapskom jeziku, kao {to je na jednom
od na{ih primeraka (XII/10).

358

Glinene lule, otkrivene na podru~ju Beograda,

pru`aju veoma dobar uvid u karakter proizvodnje
tih predmeta u razdoblju 17. veka. Oblici iz ovog pre-
gleda predstavljaju osnovu te produkcije, dosta ujed-
na~enu i ne mnogo atraktivnu u dekorativnom po-
gledu. To su prete`no recipijenti za konzumiranje
duvana kao takvi, a ne i predmeti luksuza, u smislu
vlasni~kog obele`ja. O~igledno je da su ovo proizvo-
di prete`no namenjeni {irokoj potro{nji, ra|eni u
ve}im serijama. Me|u njima se kvalitetom izdvaja
svega nekoliko primerka, onaj dekorisan ~aurama
maka i lule sa natpisima. Kada su u pitanju tekstovi,
zna~ajnim smatramo to {to su na dve po tipu razli~i-
te lule oni veoma sli~ni po sadr`aju i po tipu slova.
Me|utim, na sada{njem stepenu istra`ivanja nije
mogu}e utvrditi ni region porekla pojedinih oblika,
niti radioni~ke centre u kojima su na{e lule naprav-
ljene. Poku{aj utvr|ivanja regiona izrade putem ana-
logija nije pouzdan, jer su radionice za pravljenje lu-
la osim u administrativnim centrima, postojale i u
manjim gradovima.

359

Sve one su pravile glinene lule

po standardima utvr|enim na podru~ju ~itave dr`a-
ve. Tako|e, poznato je da su vremenom i lokalne za-
natlije preuzimale zanat od osmanskih majstora, a
nisu bili retki slu~ajevi i da su grn~ari u manjim sre-
dinama pravili male serije lula za lokalne potrebe.

Obi~aj konzumiranja duvana, zajedno sa lulama

kao recipijentima za duvan, na podru~je Balkana i
Srbije doneli su Turci. Me|utim, vojska i slobodno
stanovni{tvo nisu bili jedini potro{a~i, pu{enje na
lulu bila je navika koju su upra`njavali i robovi. U
tom smislu zanimljivo je opa`anje fransuskog puto-
pisca A. Pulea, koji je 1658. godine boravio u Beogra-

du: …

Imaju stalno lulu sa duvanom u ustima, ~u~e po

~itav dan na kolenima i pri~aju pri~e ili s prekr{tenim
rukama stoje pred svojim gospodarima.

360

Male posude

Raznorodnu skupinu nalaza predstavljaju i ma-

li predmeti koji se ~esto ozna~avaju terminom

mini-

jaturne posude

. Iako ve}ina predstavlja posude u naj-

{irem zna~enju tog pojma, smatrale smo da }emo
odrednicom predmeti bolje ista}i njihovu osnovnu
namenu. Naime, me|u njima pa`nju privla~i razno-
vrsna skupina sudi}a u kojima su dr`ani pigmenti
ili, mo`da pre, mastilo za pisanje (sl. 33). Mastionice
se javljaju u tri vida, kao posude specifi~nog oblika –
uzanog otvora zaobljene ivice i {irokog tela (XIII/4,
XIII/6 i XIII/7).

361

Ve}ina primeraka ovakvih sudi}a

gle|osana je i iznutra, a pojedini imaju vrlo kvalite-
tan beli~asti premaz, ugla~ane povr{ine. I za sudi}
koji ima profilaciju sli~nu loncu (XIII/1), pretposta-
vljena je ista namena kao za prethodno navedene,
prvenstveno zbog srazmeno debelog dna u odnosu
na zid trbuha.

Za razliku od prethodnih, sudi}i oblika kr~aga,

najverovatnije, predstavljaju igra~ke (XIII/3).

Svirale

U kerami~kom materijalu iz Beograda, me|u

predmetima specifi~ne namene izdvaja se svirala
(XIV/1, sl. 33). Iako usamljen, ovo je nalaz od izuzet-
nog zna~aja, zato jer primeraka muzi~kih instrume-
nata me|u arheolo{kim nalazima gotovo da nema.
Koliko nam je poznato, ovo je jedna od dve do sada
objavljene kerami~ke svirale. Druga je otkrivena u

153

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

358 Brusi} 1986–1987: T. VI/7–9.

359 Stan~eva 1975–1976: 129–130; Robinson 1985: 152–153.

360 Samard`i} 1961: 209.

361 Posude sli~ne na{ima XIII/6, mada malo ve}e, nalazimo i

me|u keramikom Srednjeg Istoka iz razdoblja 14. veka, gde su
opredeljene u kasice (Lane 1947: Pl. 50/B). Ovakvo opredeljenje
nije prihvatljivo, budu}i da su posude za {tednju ve}e i imaju
sasvim jasnu profilaciju i razvojnu liniju koja je veoma udaljena
od ovih sa okruglim otvorom.

ga~iji, ne samo po obliku, ve} i po izgledu, ~emu naj-
vi{e doprinosi zeleno gle|osana unutra{njost. I de-
korativnost je druga~ijeg stila, u vidu ukrasnih re{et-
ki kroz koje prolazi topao vazduh.

Pe}njaci koji su ugra|ivani u konstrukciju pe}i

mogu se posmatrati u okvirima ~etiri formalno–stil-
ske grupe (sl. 34). Prvu brojnu skupinu ~ine plitki
pe}njaci, bikoni~nog ili koni~nog oblika, vodorav-
nog trakastog oboda (XVI/1, XVI/4, XVI/19).

367

Pri-

bli`ni po brojnosti su i duboki koni~ni pe}njaci, koji
su prethodnima sli~ni i po trakastom obodu, kao i po
rebru apliciranom na telu (tipovi XVI/3, XVI/5).

368

Njima su, kao podvrsta, bliski primerci sa dekorativ-
nom re{etkom koja je, za razliku od drugih istog ob-
lika, oslonjena na ravan obod (XVI/9). Cilindri~ni
pe}njaci postoje i u varijanti sa zatvorenim dnom i
trakastim obodom koji je identi~an koni~nim prve
skupine (XVI/7). Pored ovih osnovnih skupina, jav-
ljaju se i primerci koni~nog oblika sa ispup~enom
gornjom povr{inom i rebrom koje odvaja polovine
recipijenta, ali tako da ne ostavlja sumnju da su dva
dela zasebno pravljena i na kraju procesa oblikova-
nja spojena (XVI/11).

369

Pored nazna~enih oblika,

postojali su specifi~ni pe}njaci koji su u konstrukci-

ji imali mesto na vrhu zidane pe}i, tako da su imali i
dekorativnu ulogu. U materijalu iz Beograda postoje
dva takva primerka. Jedan od njih, ovalnog tela sa
kupastim vrhom (XVI/6), imao je brojniju pojavu u
toku 16. veka,

370

dok je drugi, ve}ih dimenzija, cilin-

dri~nog tela sa ravnom ukra{enom plo~om, karakte-
risti~an za naredno stole}e (XVI/10).

371

S obne posude

Na za~elju pregleda kerami~kih proizvoda nala-

ze se posude sa dve dr{ke (sl. 35). Tipologija ovih, po
koli~ini veoma brojnih sudova nije razu|ena, tako da

155

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

367 Smederevo, Tipologija keramike 16–17. veka: tip VI/5,

kvadrat L, M/4, horizont II, III; Sremska Mitrovica, Tipologija
keramike 16–18. veka: tip X/5; Gerelyes 1987: Fig. 5/7; Hatházi,
Kovács 1997: Fig. 11/1–4; Ze~evi}, Radi~evi} 2001: sl. 18/2.

368 Cunjak 1998: T. LXV/5, 6; Sremska Mitrovica, Tipologija

keramike 16–18. veka: tip X/5; X/4; Na| 1961: T. XV/5–10;
Gerelyes 1990: Abb.3/4; Ze~evi}, Radi~evi} 2001: sl. 18/1;
Mile{eva 1995: kat. br. 33.

369 Ze~evi}, Radi~evi} 2001: sl. 18/3, 4.

370 Parádi 1963: Fig. 19/6; Ze~evi}, Radi~evi} 2001: sl. 18/5, 6;

Mile{eva 1995: kat. br. 64.

371 Marjanovi}-Vujovi} 1973: 214–215, T. V/4; Gerelyes 1990:

Abb. 3/9.

Sl. 34. Osmanska keramika: pe}njaci

Fig. 34. Ottoman pottery: stove tiles

Sl. 35. Osmanska keramika: sobne posude

Fig. 35. Ottoman pottery: chambre pots

su razlike me|u tri oblika veoma male (XIX/1, XIX/2,
XIX/3). Tako|e, svi primerci imaju ujedna~ene ka-
rakteristike – veoma su masivne i imaju debeli na-
nos mrke glazure koji pokriva unutra{njost. Njihova
specifi~nost podrazumeva upravo navedene osobine
– jasno definisan oblik i tehnolo{ke osobine, {to
upu}uje na mi{ljenje o posebnom postupku izrade.
Zbog svega ovoga, u savremenoj literaturi su pode-

ljena mi{ljenja u vezi sa namenom ovakvih predme-
ta,

372

a u ovom radu je prihva}eno mi{ljenje da su u

pitanju sobne posude.

373

Naime, smatramo da zna-

~ajnu okolnost za odre|ivanje namene, pored oblika i
tehnolo{kih osobina, predstavljaju i mesta nalaza,
budu}i da ve}i broj nalaza poti~e iz kvadratnih, du-
boko ukopanih jama prekrivenih drvenim talpama,
koje predstavljaju septi~ke jame, odnosno nu`nike.

156

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Odlike kerami~ke produkcije

372 Jedan broj istra`iva~a smatra su to specijalni lonci za

pripremu paprika{a ili nekog drugog jela za koje je potrebna
du`a priprema.Hayes 1992: Fig. 105/1.5–1.10, p. 286.

373 Bakirtzis 1980: Fig. 17, p. 148.

oblasti Osmanske dr`ave, tj. njenog pograni~nog de-
la na severu. Iako razdoblje turske vlasti oslikava po-
java druga~ije keramike, ona nije sasvim nova i ne-
poznata na podru~ju Beograda, ve} se pre mo`e re}i
da je velikom koli~inom potisnula ostale proizvode.
Prodor ove nove vrste ostvaren je mnogo pre osman-
skog osvajanja, {to je predstavljalo logi~nu posledicu
op{tih tendencija u proizvodnim procesima, kojima
je bilo obuhva}eno i stvaranje hibridnih oblika, kao
i dekorativnih predlo`aka. Zbog toga se ova keramika
ne mo`e striktno ograni~iti na razdoblje prve osman-
ske vlasti – od 1521. do 1688. godine, nego bi je trebalo
posmatrati u okviru jedne etape, ~ije je okvirno i opti-
malno vreme trajanja od poslednje ~etvrtine 15. do
kraja 17. veka. Celokupnim karakterom ona predsta-
vlja prelaznu etapu izme|u produkcije poznog sred-
njeg veka i keramike novog doba, koja objedinjuje
stare modele, razvijene oblike i naprednu tehnologi-
ju. Po stilu ostaje u ve}oj meri srednjovekovna, jer sle-
di tradicionalne kriterijume u pogledu ve}e zastuplje-
nosti pojedinih oblika, kao i po profilaciji posuda.

Formalnu i estetsku raznorodnost keramike na

podru~ju Beograda odredilo je veoma specifi~no,
dvojako zale|e – ju`no balkansko, kao geografsko i
tradicionalno, i severno srednjoevropsko, koje je u
razdoblju neposredno pred osmansko osvajanje bilo
politi~ko i ekonomsko. Su~eljavanje i me|usobno
pro`imanje ovih razli~itih kerami~kih vrsta je ne sa-
mo od izuzetne va`nosti za analizu materijala otkri-
venog u Beogradu, nego i za vrednovanje keramike
sa drugih nalazi{ta iz neposrednog susedstva, koja su
imala istu sudbinu i sli~an razvoj. Iz tih razloga, da bi
se keramika 16–17. veka iz Beograda analizirala i pri-
kazala u kontekstu osmanske produkcije ovog raz-
doblja bilo je potrebno, pre svega, izdvojiti ono {to je
~ini specifi~nom u odnosu na materijal iz drugih re-
giona. Poznato je da odrednicu ovog materijala ~ini,
u stvari, raznoliko kerami~ko nasle|e srednjeg veka,
poreklom iz Kine i Persije, zatim mati~nih oblasti Vi-
zantije i drugih regiona na Balkanu koji su pripadali
tom kulturnom i zanatskom krugu, kao i zapadnog
Mediterana – Italije i [panije. Mada je ono, sa svim

prepoznatljivim elementima, o~uvano i u modifiko-
vanom vidu ugra|eno ve} u ranoj etapi osmanske
keramike, iz 14–15. veka, produkcija u pograni~nom
podru~ju na severu Osmanske dr`ave u potpunosti
je zaokru`ena tek pred kraj ovog vremena, dodava-
njem mno{tva izvornih oblika, koji su neposredno
preuzeti iz poznosrednjovekovnog kerami~kog na-
sle|a srpskih zemalja i Srednje Evrope, pre svega
Ugarske. Na~ini preuzimanja svih tih elemenata i
stvaranja novog vida produkcije sa ve}om jasno}om
se uo~avaju najpre ra{~lanjivanjem na njene pojedi-
na~ne segmente, {to vodi ka pouzdanijoj interpreta-
ciji celokupnog materijala. Redosledom izlaganja po-
{tovan je hronolo{ki sled pojave pojedinih delova
ove kerami~ke produkcije na podru~ju Beograda, pa
je tako na prvom mestu razmatrana keramika iz na-
sle|a srpskih zemalja, zatim ona srednjoevropskog
tipa i na kraju izvorna osmanska.

Analiza grn~arije koja pripada srpskom zanat-

skom krugu pokazala je da proizvodi predstavljaju
homogenu skupinu, prepoznatljivu u raznovrsnom
materijalu osmanske epohe. Ona pokazuje o~igled-
no odr`avanje tradicionalnih standarda u tehnologi-
ji pripreme gline i rastvora glazura, zatim na~inu ob-
likovanja i ukra{avanja posuda, kao i predmeta.
Osnovne tehnolo{ke odlike predstavljaju gotovo re-
dovno prisustvo peska u smesama gline, zatim obli-
kovanje na ru~nom, re|e i no`nom grn~arskom vitlu,
mrki tonovi osnovne boje pe~enja (odnosno, tzv. pe-
~enje sa redukovanim kiseonikom i niska tempera-
tura u pe}ima), kao i ujedna~ene boje i kvalitet gla-
zura, me|u kojima preovla|uju gust rastvor `ute i
transparentna maslinasta gle|. U pogledu oblika po-
suda, ovo je produkcija ~vrsto oslonjena na autohtone
modele koji su potpuno zaokru`en vid dobili u raz-
doblju 12. veka, inspirisani naprednijom vizantij-
skom tehnologijom. Tada ustanovljeni kriterijumi,
iskazani kerami~kim proizvodom u celini – njego-
vom tehnolo{kom, formalnom i dekorativnom poja-
vom – zadr`ani su u potonjim srednjovekovnim epo-
hama i preneseni su, u velikoj meri, u nove zanatske
i ekonomske uslove.

158

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Zaklju~na razmatranja

Iako se za materijal u celini mo`e, bez rezerve,

re}i da asocira na grn~ariju iz razdoblja srednjeg ve-
ka, uzori za kategorije posuda poti~u iz razli~itih eta-
pa u okviru te produkcije. Negle|osana-ognji{na
grn~arija sli~nija je ranijoj etapi, zbog jasno izra`e-
nog slovenskog stila ukrasa, a donekle i oblika sudo-
va (II/4, II/7, II/13, sl. 1). Ti tradicionalni modeli su
u ve}oj meri opstali i u poznijoj srpskoj produkciji,
dok su u razdoblju ugarske vlasti, bar kada je Beo-
grad u pitanju, oni zna~ajno redukovani i svedeni na
retke tipove lonaca. Tako|e, crepulja i vr{nika tada
gotovo da nije bilo, me|utim, u vreme osmanske vla-
sti ova vrsta grn~arije se proizvodi u zna~ajnoj koli~i-
ni, kako arhai~ni oblici, tako i modifikovani, uz pri-
menu naprednije tehnologije izrade – na no`nom
grn~arskom vitlu (IX/1–IX/11, sl. 2). Sa druge stra-
ne, slikana i sgrafito keramika direktno sledi uzore
iz poznosrednjovekovne produkcije u celovitom iz-
gledu posuda (II/2, II/12, II/27, sl. 3).

374

Uz to, jedini

u ve}oj meri sa~uvan nalaz sgrafito zdele i jeste, u
stvari, proizvod tog ranijeg razdoblja, svojevrsni re-
likt epohe u kojoj je nastao, a najverovatnije je, zbog
neutralnog stila ukrasa, kori{}en i izvesno vreme na-
kon turskog osvajanja (I/12). Za razliku od ukra{e-
nih, kod jednobojno gle|osanih posuda se uo~ava iz-
vesno prilago|avanje novim zanatskim kriterijumi-
ma, mada bi ovo zapa`anje trebalo uzeti sa rezer-
vom, zbog veoma malog uzorka materijala.

Za celovitije sagledavanje karaktera produkcije

keramike iz srpskog nasle|a zna~ajne su i posude sa
drugih nalazi{ta i, u tom smislu, areal rasprostranje-
nosti analognih nalaza pru`a zanimljivu sliku. Pre
svega, nalazi ovih posuda se sre}u u susednom Sme-
derevu i na podru~ju dana{nje centralne Srbije, {to
je logi~no, s obzirom na jedinstvenost kulturnog kru-
ga i u ranijem, srednjovekovnom razdoblju. Me|u-
tim, sli~nih ognji{nih posuda (lonaca, poklopaca, vr{-
nika i crepulja) ima, istina u veoma malom broju, i u
ju`noj Ugarskoj – regionu koji je za Beograd predsta-
vljao zale|e u poslednjem stole}u njegove srednjove-
kovne istorije. Pojava sli~nog materijala na tom pod-
ru~ju se obja{njava kao posledica migracija Srba

pred opasno{}u od Turaka, ali se i dovodi u vezu sa
osmanskom politikom naseljavanja hri{}anskog sta-
novni{tva sa Balkana u oblasti preko Dunava.

375

Ovo

se mo`e prihvatiti, ali kao delimi~no obrazlo`enje,
pri ~emu ne bi trebalo zanemariti ni razmenu roba
koja se odvijala me|u tvr|avama i naseljima u ovom
grani~nom podru~ju, pogotovo {to je veoma razvije-
na i `iva trgova~ka aktivnost u regionu postojala ~ita-
vo stole}e, pre dolaska osmanskih osvaja~a.

376

Zna~ajna ujedna~enost grn~arije srpskog zanat-

skog kruga u tehnologiji, oblicima i stilu ukrasa isti-
~e va`nost pitanja radionica u kojima su posude ra-
|ene, pre svega specifi~ne vrste, kao {to su one sa sli-
kanim ukrasom. Na to pitanje nije mogu}e dati od-
govor na dana{njem nivou poznavanja keramike iz
osmanske epohe. Pre se mo`e govoriti o utisku, za-
snovanom na malom uzorku materijala koji nam je
bio dostupan za li~ni uvid i onom koji je objavljen,
ali i na saznanjima u vezi sa srednjovekovnom proiz-
vodnjom keramike. Naime, utisak usmerava na dva
mogu}a regiona iz kojih su posude mogle biti brzo i
bezbedno distribuirane zainteresovanim kupcima.
Prvi je centralna Srbija, zbog pretpostavke da je u sta-
rim radionicama, pre svih onoj u blizini centra Kru-
{evac–Stala}, mogla biti obnovljena grn~arska delat-
nost.

377

Drugi je podunavski region ju`ne Ugarske,

kao logi~niji, zbog realne mogu}nosti da su grn~ari
koji su emigrirali iz Srbije uzeli u~e{}e u proizvodnji
keramike u novom prebivali{tu. Uz to, postoji i kon-
tinuirana veza izme|u ovog i materijala iz razdoblja
ugarske vlasti, koju jasno pokazuje jedan deo nalaza,
a to su osnovni tipovi kuhinjske grn~arije ra|eni u
naprednijoj tehnologiji (II/7, II/16, sl. 1).

378

Karakter keramike srednjoevropskog stila i teh-

nologije, koja je generalno sli~na na ~itavom podru-
~ju Srednje Evrope, kako u poznom srednjem veku,

374 ]orovi}-Ljubinkovi} 1962: 167–170, T. II–IX.

375 Kovács 1990–1991: 172–173; Kovács 1998: 179–180.

376 Biki} 1994–1995: 85–98.

377 Mini} 1979: 153–164.

378 Biki} 1994: sl. 29/1–5, str. 79.

159

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Zaklju~na razmatranja

Od svih kerami~kih vrsta, jedino se za crveno

slikane kr~age dosta pouzdano mo`e odrediti radio-
ni~ki centar u kojem su izra|ivani. Naime, ove speci-
fi~ne posude su proizvod budimskih radionica, koje
su prethodno imale dva stole}a dugu tradiciju u raz-
voju i unapre|enju stila ove kerami~ke vrste, ali i
grn~arije uop{te.

385

Najve}a proizvodnja slikanih

kr~aga bila je u razdoblju druge polovine 15. veka,
kada je po~elo i eksperimentisanje sa primenom gle-
|i na oblicima koji su tradicionalno smatrani ugar-
skim. Ve} u tom razdoblju jedna od specijalizovanih
radionica, koja je snabdevala kraljevsku palatu luk-
suznim trpeznim sudovima, radila je i male probne
serije kr~aga sa crveno slikanim ukrasom i zelenom
glazurom.

386

Izrada ovakvih kr~aga, u ve}oj meri mo-

difikovanih u testije, nastavljena je i u vreme osman-
ske vlasti, u vidu standardne proizvodnje i u ve}em
obimu, {to je podrazumevalo i raznovrsniji izbor obli-
ka (III/21, sl. 12). U kontekstu srednjoevropskog ke-
rami~kog nasle|a oni, o~igledno, predstavljaju veoma
neobi~ne proizvode koji su sa stanovi{ta savremene
estetike te{ko prihvatljivi, jer mrlje sjajne zelene gla-
zure delimi~no prekrivaju mat slikane motive. Iako
razlozi za ovako neskladno izvedenu promenu stila
ukrasa ostaju nedoku~ivi, oni mogu biti, bar delimi-
~no, u vezi sa potrebom da se proizvod u~ini pribli-
`nijim kerami~koj robi koju koristi novodoseljeno
stanovni{tvo i tako bolje plasira na tr`i{tu.

I pored ~injenice da koli~ina keramike srednjo-

evropskog stila u Beogradu u razdoblju 16–17. veka
nije velika, njen zna~aj je neosporan. Pre svega, zbog
toga {to su kuhinjske posude – zdele i lonci, me|u naj-
~e{}e upotrebljavanim proizvodima u svakodnevnom
`ivotu. Tako|e, broj slikanih kr~aga govori da oni i
dalje predstavljaju veoma cenjenu luksuznu robu,
~emu je svakako doprineo i njihov delimi~an, for-
malni i stilski, preobra`aj. U celini posmatrano, duga
tradicija u pogledu kvaliteta i prilago|enost posuda
osnovnoj nameni, koje je produkcija u potpunosti
zadr`ala, u~inili su da proizvodi srednjoevropskog ti-
pa i u osmanskom razdoblju opstanu, i to kao va`an
~inilac u ukupnom kerami~kom materijalu epohe.

Keramika koju na podru~je Beograda donose

Turci Osmanlije u znatnoj meri je potisnula druge dve
vrste. Velika koli~ina raznovrsnih proizvoda – posuda
i drugih predmeta – trebalo je da podmiri potrebe
vojne posade i mno{tva civila, koji su bili njihova
obavezna pratnja, kao i da omogu}i stvaranje uslova
za `ivot u razru{enoj tvr|avi. Me|utim, tek sa preo-
bra`ajem srednjovekovnog grada u {eher, {to je usle-
dilo ubrzo po osvajanju, do{lo je do jasnog odre|enja
i vrsta kerami~kih proizvoda koje ~ine njegov sadr`aj.
Karakter materijala iz Beograda, kao dela kerami~ke
produkcije Osmanske dr`ave 16–17. veka, jednim de-
lom jeste uslovljen strate{kom i ekonomskom ulo-
gom grada, ali istovremeno ima specifi~nosti koje su
odredili njegov geografski polo`aj, odnosno, zanat-
sko i umetni~ko okru`enje.

Osmanska kramika 16–17. veka je ra|ena u na-

prednoj tehnologiji i po tipu je serijska, {to je u jed-
nakoj meri odlika kako luksuzne, tako i svakodnevne
keramike. Zbog toga su osobine koje pru`aju uvid u
tehnolo{ki karakter produkcije u velikoj meri ujed-
na~ene i mogu se sa`eti u nekoliko osnovnih. Glina
je posna, uglavnom solidno pre~i{}ena i srazmerno
retko ima primesa, pre svega sitnozrnog peska i sit-
no tucanog kre~njaka, dok se sasvim izuzetno spra-
vljaju i specifi~ne smese, kao {to je tzv. masna glina,
od koje se prave pojedine ognji{ne posude. Nakon
su{enja i prvog pe~enja proizvodi dobijaju crvenu
boju u nekoliko bliskih nijansi, od jarke crvene (sli~-
no boji cigle) do mrke. Ovakve nijanse osnovne boje
sudova ukazuju na visoku temperaturu u pe}ima,
me|utim, svi proizvodi imaju veliku specifi~nu te`i-
nu, koja je, verovatno, posledica skra}enog postup-
ka pe~enja, {to posebno dobro ilustruju kr~azi iz
skupine negle|osane keramike. Pigmenti i glazure
su postojani i kvalitetno spravljeni, me|utim, kolorit
je sveden, po ~emu se u potpunosti uklapa u nazna~e-
ni tip produkcije. Zelena, `uta i mrka boja, zavisno

385 Holl 1963a: 390–392; Kovács 1990–1991: 171.

386 Holl 1963a: 390.

161

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Zaklju~na razmatranja

od toga da li je re~ o pigmentu ili glazuri, jednakih su
nijasi, a intenzitet se posti`e razli~itom gustinom
rastvora, odnosno, na~inom apliciranja (direktno
na posudu ili preko podloge). Sve navedene karakte-
ristike ukazuju na to da keramika iz Beograda pred-
stavlja u ve}oj meri homogenu skupinu solidnog
kvaliteta, namenjenu {irokoj potro{nji. U takvom
ujedna~enom mno{tvu izdvajaju se jedino posude sa
sivo gla~anom (metaliziranom) povr{inom, koje u
tehnolo{kom pogledu ~ine proizvod vrhunskog za-
natskog ume}a.

Osobine serijske proizvodnje odaje i tipologija

keramike: srodna profilacija u okvirima svih oblika
posuda i predmeta, sa nekoliko bliskih varijanti u
okviru tipova, zatim dve do tri veli~ine najbrojnijih
trpeznih posuda – zdela i kr~aga, odnosno, ujedna-
~ena zapremina kuhinjskih sudova – cediljki i tegli,
kao i pojedinih }upova. Me|utim, jedan od jasnijih
pokazatelja serijske produkcije predstavljaju skupi-
ne posuda istog stila. Formalni stil dobro ilustruju
najbrojniji tipovi me|u bokalima i peharima (VI/4,
VII/4, VI/1, VII/9, sl. 20), zatim pojedine zdele i tanji-
ri, koji imaju identi~nu ili veoma sli~nu profilaciju
(I/6 i V/7, I/14 i V/5), kao i nekoliko srodnih tipova
}upova (II/26, II/28, II/29, II/31). Tako|e indikativ-
nu osobinu predstavlja stopa na zdelama i tanjirima,
koja je ra|ena u malom broju varijanti, u pogledu
oblika i visine. U manjem broju razli~itih vrsta ra|e-
ni su i izlivnici u vidu piska na kr~azima i testijama.
Serijski tip produkcije jasno pokazuje i dekoracija
koja se u razli~itim vidovima izvodi na primercima
jednog tipa posude. Tako se slikani ukrasi i motivi,
izvedeni u sgrafito tehnici i stilu, javljaju uporedo sa
jednobojnim gle|osanjem na osnovnim tipovima
zdela i tanjira, kao i na manjem broju kr~aga (I/1,
I/2, I/3, III/2).

Pored posuda, ve}ina predmeta, a pre svega oni

brojnije pojave, kao {to su pe}njaci i no}ne posude,
uklapa se u potpunosti u sve prethodno navedene
osobine, s tom razlikom {to su, u skladu sa njihovom
jasno odre|enom namenom, varijante ograni~ene
na manja odstupanja u visini ili {irini primeraka.

Ovo se, pre svega, odnosi na pe}njake koji u pogledu
profilacije ~ine veoma raznovrsnu skupinu, tako|e i
materijal zanimljiv za analizu (sl. 34). Iako u Beogra-
du nisu otkrivene konstrukcije pe}i, prema oblicima
otkrivenih primeraka ~ini se da su one bile ra|ene
po odre|enom standardu u pogledu vrste, a verovat-
no i dimenzija. Tako|e, mo`e se re}i i da su prevas-
hodno bile funkcionalne, veoma jednostavne a ne
dekorativne, kao {to su to bile goti~ke zidane pe}i iz
prethodnog razdoblja.

387

Me|utim, zajedni~ko svim

vrstama je visok kvalitet pe}njaka, pre svega gusta
sjajna tamnozelena glazura koja je, najverovatnije,
bila spravljana namenski, po recepturi predvi|enoj
jedino za ovu vrstu proizvoda.

Op{ti trend serijske proizvodnje ujedna~enog

stila velikim delom potvr|uje i tipologija lula, budu}i
da se na razli~itim tipovima javlja nekoliko identi~-
nih re{enja, na primer, dekoracije ~ibuka. Neke dru-
ge sli~nosti, mada se mogu izdvojiti, nisu pouzdane,
budu}i da se proizvodnja ovih predmeta odvijala u
okviru samostalnog zanata, nezavisnog od grn~ar-
skog, koji je podlegao druga~ijim proizvodnim krite-
rijumima.

Pregled keramike odaje jo{ neke podatke, zna-

~ajne za sagledavanje celokupne produkcije. Njen
osnov ~ini razu|ena tipologija zdela i kr~aga, dok je
drugih oblika znatno manje, pre svega tanjira, ~ak i
ako se uzmu u obzir i oni primerci koji su zbog ve}e
dubine recipijenta opredeljeni u zdele. Tako|e, neu-
obi~ajeno je malo ognji{nih lonaca. Za to postoji de-
limi~no obja{njenje koje je u vezi sa navikom kuva-
nja jela u bakarnim kotli}ima. Oblike kuhinjskih
posuda najbolje ilustruju }upovi, namenjeni skladi-
{tenju raznovrsnih namirnica, sli~no pitosima iz ra-
nijih epoha. Oni predstavljaju sasvim novu pojavu u
kerami~koj produkciji na ovom podru~ju, pre svega
zbog neobi~nog izgleda. Imaju u osnovi profilacije
lonaca, koji su zbog ravnog dna bili pogodni za sme-

162

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Zaklju~na razmatranja

387 Metodolo{ke postavke izu~avanja pe}njaka, zasnovane

na poznogoti~kom materijalu, postavio je Imre Holl. Up.: Holl
1958; Holl 1971; Holl 1980; Holl 1983.

uticaja i {irenje stilova i tehnika u veoma udaljena
podru~ja, koja je neizbe`na kada su u pitanju umet-
ni~ki i zanatski tokovi u jedinstvenoj, ure|enoj dr`a-
vi.

392

Zbog toga, ako je osmanska keramika u vreme

nastanka bila po stilu

orijentalna

, ona u vreme najve-

}e ekspanzije dr`ave do`ivljava preobra`aj i postaje
u ve}oj meri

mediteranska

, upravo zahvaljuju}i ak-

tivnoj razmeni roba i kulturnih uticaja izme|u isto-
ka i zapada, u kojoj su italijanski trgovci iz enove i
Venecije imali najzna~ajniju ulogu.

393

Kako je veo-

ma malo nalazi{ta, po zna~aju sli~nih Beogradu, sa
kojih je keramika do danas u celini objavljena, te{ko
je govoriti o karakteru ovog materijala u odnosu na
celinu kerami~ke produkcije u Osmanskoj dr`avi.
Ukoliko se reprezentom te produkcije iz 16–17. veka
smatra materijal otkriven u kvartu Sara~hane u Cari-
gradu, onda materijal iz Beograda ima generalne sli~-
nosti sa keramikom iz mati~ne oblasti Carstva.

394

Ipak, ta sli~nost je pre formalna nego su{tinska, zato
jer je ograni~ena na isti tip proizvodnje u tehnolo-
{kom pogledu, dok je u pogledu zastupljenosti obli-
ka koji ~ine osnovu te produkcije, veza sa izvori{tem
ipak veoma udaljena. Paralele u pogledu tehnologi-
je, oblika i dekorativnih tehnika postoje u ve}oj me-
ri na {irem balkanskom podru~ju, mada su i one sa-
mo okvirne i to u materijalu koji je na tradicijama vi-
zantijskog zanatskog kruga. Tako|e, sli~nog materi-
jala ima i u susednim oblastima, pre svih na Krimu,
jer je osmanska keramika deo istorijsko-umetni~ke
pojave i zanatstva {irokog regiona.

395

Keramika iz

svih ovih oblasti, iako u finalnom izgledu razli~ita, cr-
pela je inspiraciju na istom izvoru, a to je maloazijska
(persijska) umetnost, {to je od velike va`nosti za raz-
umevanje srazmerno lakog me{anja zanatskih teh-
nika i stilova, kao i brzog i {irokog prihvatanja novih
proizvoda na pomenutim podru~jima.

Me|utim, iako na prvi pogled dosta ujedna~e-

na, keramika o~igledno ima regionalne osobenosti
koje se stvaraju uporedo sa op{tim tokovima. Speci-
fi~nost jednog regiona odre|uju geografski polo`aj i
ekonomske potrebe, tako da se kerami~ka produkci-
ja uobli~ava pro`imanjem kako aktuelnih zanatskih

i umetni~kih stilova iz neposrednog okru`enja, tako
i uticaja iz kulturnog nasle|a. Zbog toga se keramika
16–17. veka iz Beograda ne mo`e po automatizmu od-
rediti kao osmanska, iako materijal te proizvodne
skupine ~ini njen zna~ajni, ~ak dominantni deo. Ta-
ko|e, vojni i ekonomski zna~aj ovog sredi{ta odredio
je, pored ostalog, i karakter kerami~kih proizvoda
koji }e se u njemu koristiti. Prema ovim kriterijumi-
ma, keramika iz Beograda pripada proizvodnom
krugu koji je u potpunosti uobli~en u 16–17. veku na
severnoj granici Osmanske dr`ave, u regionu ju`ne
Ugarske.

396

Na ~vrstim osnovama, koje datiraju iz

prethodnog razdoblja, ustanovljena je specifi~na
produkcija ~iji je karakter odredila kosmopolitska
sredina, a koju su odr`ali emigranti iz razli~itih pod-
ru~ja Balkanskog poluostrva, kao i trgovina Duna-
vom i carigradskim drumom.

397

Keramika otkrivena na podru~ju Beograda je

funkcionalna, predvi|ena da vrstama i oblicima po-
suda i predmeta omogu}i zadovoljenje osnovnih `i-
votnih potreba. Zbog toga preovla|uju forme name-
njene svakodnevnoj upotrebi: lonci i velike zdele sa
tri no`ice ({erpe) za kuvanje hrane, zatim zdele raz-
li~itih oblika i veli~ina, od ~inija za poslu`ivanje jela
i obedovanje do zdelica za za~ine, kao i recipijenti za
te~nosti (kr~azi, testije, bardaci, ibrici, bokali, peha-
ri i ~a{e) – prakti~no sve vrste posuda koje su svedo-
~anstvo o intenzivnom `ivotu na prostoru tvr|ave. Uz
to, zna~ajna je koli~ina }upova, raznovrsnih po obli-
cima i veli~inama. Oni su jasna potvrda da je Beo-
grad u razdoblju prve osmanske vlasti imao redovno

164

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Zaklju~na razmatranja

392 Lane 1947: 2; Kyriazopoulos 1978: 78, fn. 3; Samard`i}

1984: 2–5.

393 Radojkovi} 1965: 121–124; François 1998: 43–44.

394 Pored materijala iz Carigrada i keramika sa atinske Agore

je u dobroj meri ilustrativna na isti na~in. Uporedi: Frantz 1942:
Figs. 8, 9/3, 6, 10, 11, 12/3, 13–15, 17/4, 5, 20/2, 3, 21/4, 22, 23,
25–27, 30.

395 Mini} 1979: 162–163; Kuzev 1976: 134; Belinskij, Maslovskij

1998: 33–36, Figs. 1, 2/2, 4; Perevoz~ikov 1998: 165, Figs. 1/8,
2/1–16; François 1998: 42–44.

396 Fehér 1960: T. I–X.

397 Samard`i} 1974: 366–368; Samard`i} 1984: 4–5.

snabdevanje `ivotnim namirnicama i bio, pored
ostalog, i veliko skladi{te hrane.

398

Kao jedno od

najzna~ajnijih sredi{ta u ovom regionu, pre svega
zahvaljuju}i dvojakom zale|u i re~nim tokovima,
Beograd je ve} od 1541. godine preuzeo trgovinu u
ovom delu Podunavlja.

399

Preko njega se odvijala raz-

mena roba i namirnica me|u tvr|avama koje su za-
poseli Turci, kao i naseljima u okolini, pa je i sam grad
pretvoren u veliki trg. U dinami~nom poslovanju na
pijacama i trgovima namenu su na{le i kerami~ke
posude, kojima se razmeravalo `ito, raznovrsno se-
me, ali i vino i rakija. Iako u ve}ini slu~ajeva nisu
precizirane ta~ne mere koje ove posude odre|uju,
kao ni njihov izgled i oblik, podaci iz pisanih doku-
menata zna~ajno doprinose i sagledavanju vi{estru-
kog zna~aja keramike u ovom razdoblju. Naime, po-
znato je da se iz zale|a Beograd snabdevao obiljem
`itarica, povr}a i vo}a, meda i drugih potrep{tina,
koje su kolima dopremane na podru~je grada, gde su
namirnice razmeravane i prema potrebama delom
upu}ivane u druga odredi{ta.

400

Tako saznajemo i da

su zdelom (~ankom, kupom) merene sve vrste p{e-
nice, pirina~, kao i neki ~vrsti proizvodi (najverovat-
nije ka{a), bokali, kupe, vr~evi i kr~a`i}i su kori{}e-
ni za odmeravanje vina, dok su za razmeravanje sit-
nog semena – kupusa, luka, paprike i patlid`ana,
naj~e{}e kori{}ene lule.

401

Uz to, u otpadnim jama-

ma, zajedno sa kerami~kim recipijentima, nala`eni
su i ostaci lju{tura pu`eva, ljuske od jaja, zatim uglje-
nisana p{enica i ovas, kao i ko{tice {ljiva i kajsija, {to
pru`a potvrdu o raznovrsnoj ishrani Turaka koju po-
sredno otkrivaju pisani dokumenti. Ove podatke do-
punjuju i zapa`anja francuskih putopisaca, u ~ijim
bele{kama nalazimo da su im omiljena jela bili slat-
ki{i i seckano meso sa mnogo luka, tako|e i pirina~ i
med, a od pi}a me{avine spravljane od {ljiva, meda i
ukuvanog gro`|a, ~ak i vino, koje su konzumirali i
vojnici pred polazak u borbu.

402

U ku}ama, napravljenim prete`no od drveta i

bondruka, postojale su zidane pe}i, jednostavne i
strogo funkcionalne, a tragove istih takvih pe}i nala-
zimo i u javnim zdanjima – karavan sarajima, amami-

ma i retkim zidanim objektima. Tako|e, kerami~ki
predmeti slu`ili su za osvetljavanje prostora, mada
skroman broj sve}njaka od pe~ene gline upu}uje na
prevashodnu upotrebu vo{tanih sve}a, budu}i da je
vosak redovno isporu~ivan iz ju`nog zale|a,

403

a u

luksuznijim objektima i bakarnih ~iraka. Neke dru-
ge izra|evine, koje pripadaju raznovrsnoj skupini
li~nih predmeta, otkrivaju i druge svakodnevne ak-
tivnosti tada{njih `itelja Beograda – ra{irenu pojavu
pu{enja duvana, zatim kori{}enje mastila za pisanje
i postojanje obi~aja {tednje. Ukopane septi~ke jame
i velika koli~ina sobnih posuda upu}uju na organi-
zovanu komunalnu slu`bu. I na osnovu nalaza nekih
drugih posuda, pre svega se misli na pojedine negle-
|osane kr~age, kao i bokale, mogu se pretpostaviti i
odre|ene higijenske navike, i pored utiska evropskih
savremenika da su `itelji tvr|ave po pitanju

`ivota i

jela … dosta prljavi i ne~isti

404

Po svom celokupnom stilu i kao reprezent regio-

nalne produkcije u okvirima Osmanskog carstva,
keramika iz Beograda pokazuje nekoliko op{tih odli-
ka: ra|ena je u naprednoj tehnologiji, po tipu proiz-
vodnje je serijska i u velikoj meri ujedna~ena. Istovre-
meno, ona predstavlja i veoma uspe{nu sublimaciju
isto~nja~kog, mediteranskog i balkanskog nasle|a –
novi oblici su razvijeni na osnovama srednjovekov-
nih, orijentalni tipovi su prilago|eni evropskim mo-
delima. Taj novi formalni stil najbolje ilustruju poje-
dini tipovi testija, bokala i pehara. U ve}oj meri tra-
dicionalan duh zadr`an je jedino na sgrafito posuda-
ma, mada je stil dekora donekle modifikovan. To je u
ve}oj meri izra`eno na pojedinim primercima ukra-
{enim u stilu jednostavnog sgrafita. Naime, na zde-
lama i tanjirima uo~ena je sasvim druga~ija koncep-

165

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Zaklju~na razmatranja

398 [abanovi} 1974a: 323–334; Samard`i} 1974: 366–367.

399 Samard`i} 1974: 367–369.

400 Samard`i} 1974: 366–368.

401 Vlajinac 1964: 145, 160, 164, 221; Vlajinac 1968: 429, 454, 487,

493, 555, 575; Vlajinac 1974: 717, 754.

402 Samard`i} 1961: 287.

403 Samard`i} 1974: 367–368.

404 Samard`i} 1961: 287.

Akar 1988:

A. Akar,

Treasury of Turkish Designs, 670 Mo-

tifs from Iznik Pottery

, Dover Publications Inc. – New York

1988.

Antonova 1995:

V. Antonova,

[umen i [umenskata kre-

post

, [umen 1995.

Aslanapa 1965:

O. Aslanapa,

Türkische Fliesen und Kera-

mik in Anatolien

, Türk kültürünü arastirma enstitüsü

yayinlari 10, seri V, sayi 1, Istanbul 1965.

Bajalovi} – Had`i-Pe{i} 1981:

M. Bajalovi} – Had`i-Pe{i},

Keramika u srednjovekovnoj Srbiji

, Beograd 1981.

Bajalovi} – Had`i-Pe{i} 1984:

M. Bajalovi} – Had`i-Pe-

{i},

Nalazi turske keramike iz Iznika u Srbiji

: V. Han (ed.),

Gradska kultura na Balkanu (XV–XIX vek)

, knjiga 1, Zbornik

radova, Balkanolo{ki institut Srpske akademije nauka i
umetnosti, Pos. izdanja 20, Beograd 1984, 311–329, sl. 1–17.

Bakirtzis 1980:

Ch. Bakirtzis,

Dydimoteichon: un centre

de céramique post-byzantine

, Balkan Studies 21.1 (1980),

147–153.

Bibliografija

167

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Bibliografija

Bariìta 1988:

H. Ö. Bariìta,

Turkish Handicrafts

, Ministry

of Culture and Tourism: Art Book Series 11, Ankara 1988.

Belényesyné Sárosi 2002:

E. Belényesyné Sárosi,

Régé-

szeti kutatások a középkori Buda Szentpétermártir kýlváro-
sában: Garády Sándor kutatásai 1940–42. I

., Budapest

Régisegei XXXV (2002), 469–533.

Belinskij, Maslovskij 1998:

I. V. Belinskij, A. N. Maslov-

skij,

Importnaja polivnaja keramika Azaka (XIV v.)

Istoriko-kulturnye svjazi Pri~ernomorja i Sredizemno-
morja X–XVII vv. po materialam polivnoj keramiki (Tezisy
dokladov nau~noj konferencii, Jalta 25–29 maja 1998 go-
da), Semfiropolj 1998, 33–36.

Benda 2002:

J. Benda,

A Szent György tér déli oldalán közép-

kori kút leletanyaga

, Budapest Régisegei XXXV (2002),

535–548.

Biki} 1994:

V. Biki},

Srednjovekovna keramika Beograda

Arheolo{ki institut, Posebna izdanja, knjiga 25, Beograd
1994.

Biki} 1994–1995:

V. Biki},

Trgovinski promet u Beogradu

u 15. veku

, Starinar XLV–XLVI/1994–1995 (1995), 83–99.

Biki} (2000):

V. Biki}, Vizantijski import i uticaji me|u

arheolo{kim nalazima iz naselja i nekropola u Srbiji (11–15.
vek), doktorska disertacija u rukopisu, Beograd 2000.

Birta{evi} 1956:

M. Birta{evi},

Pe~ati na slovenskoj kera-

mici u nekim muzejima Srbije i Vojvodine

, Rad vojvo|an-

skih muzeja 5 (1956), 159–162.

Birta{evi} 1970:

M. Birta{evi},

Srednjovekovna keramika

Muzej grada Beograda, Zbirke i legati, Katalog II, Beograd
1970.

Bjelajac 1978:

Lj. Bjelajac,

Srednjovekovna keramika sa

Dor}ola

, Godi{njak Muzeja grada Beograda XXV (1978),

133–144.

Borisov 1989:

B. D. Borisov,

Djadovo 1: Mediaeval Settle-

ment and Necropolis (11

–12

Century)

, Tokyo 1989.

Brusi} 1986–1987:

Z. Brusi},

Dio tereta s la|e iz 17. stolje-

}a potonule kod otoka Bisaga u Kornatskom arhipelagu

, Pri-

lozi povijesti umjetnosti u Dalmaciji 26/1986–1987,
473–490.

Busuioc, Valceanu 1976:

E. Busuioc, D. Valceanu,

Cera-

mica din asezarea medievala de la Basarabi–Calafat (sec. al
XIV–lea)

, Studii si cercetari de istorie veche 27/4 (1976),

495–516.

Byzantine Glazed Ceramics 1999:

Byzantine Glazed Ce-

ramics. The Art of Sgraffito

(ed. D. Papanikola-Bakirtzi),

Greek Ministry of Culture – Museum of Byzantine Culture,
Athens 1999.

Cech 1987:

B. Cech,

Die mittelalterliche Keramik aus dem

Kamptal und dem Horner Becken

, Arcaeologia Austriaca 71

(1987), 173–302.

Cunja 2001:

R. Cunja,

Italijanska majolika iz Celja

in:

Gu{tin (ed.),

Srednjeve{ko Celje

Archaeologia historica Slo-

venica

3, Ljubljana 2001, 97–123.

Cunjak 1998:

M. Cunjak,

Smederevska tvr|ava, novija is-

tra`ivanja

, Smederevo 1998.

]orovi}-Ljubinkovi} 1962:

M. ]orovi}-Ljubinkovi},

Srp-

ska srednjovekovna gle|osana keramika (Srednjovekovna
keramika sa Novog Brda)

, Zbornik Narodnog muzeja u Be-

ogradu III (1962), 165–186, T. I–IX.

Diaconu, Baraschi 1977:

P. Diakonu, S. Baraschi,

Pacuiul

lui Soare II: Asezarea medievala (secolele XIII–XV)

, Bucure-

sti 1977.

Fehejr 1963:

G. Fehejr,

K’m v’prosa za periodizacijata na

turskite zanajat~ijski pametnici v Mad`arsko ot XVI i XVII v

Izvestija na Etnografskija institut i muzej VI (1963),
187–204.

Fehér 1960:

G. Fehér,

A Pécsi Janus Pannónius múzeum

hódoltságkori török emlékei

, A Janus Pannónius mýzeum

Évkýnyve 1959 (1960), 103–149, T. I–XII.

Fehér 1962:

G. Fehér,

Vases de cuivre Turcs dans le Musée

national Hongrois

, Folia Archaeologia XIV (1962), 153–167.

Fehér 1975:

G. Fehér,

Craftsmanship in Turkish-ruled

Hungary

, Magyar Helikon – Corvina 1975.

168

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Bibliografija

Hatházi, Kovács 1997:

G. Hatházi, G. Kovács,

A post-me-

dieval assemblage from Vál

, Acta Archaeologica Academi-

ae Scientiarum Hungaricae 49 (1997), 195–225.

Hayes 1992:

J. W. Hayes,

The Pottery: Excavations at Sa-

raçhane in Istanbul

, Vol. 2, Princeton University Press and

Dumbarton Oaks Research Library and Collection, Prin-
ceton, New Jersey 1992.

Himmelova, Procházka 1990:

Z. Himmelova, R. Pro-

cházka,

On the characteristic of some components of mate-

rial culture and public health care of the town Brno in the
16

–17

century

: Z. Smetánka, J. @egklitz (ed.),

Studies

in postmediaeval archaeology

1, Prague 1990, 127–162.

Holl 1958:

I. Holl,

Középkori kályhacsempék magyarorszá-

gon I

, Budapest Régisegei XVIII (1958), 211–300.

Holl 1963a:

I. Holl,

Középkori scerépedenyek a Budai

várpalotabol

, Budapest Régisegei XX (1963), 335–394.

Holl 1963b:

I. Holl,

Magyarországi pénzleletes középkori

cserépedények

, Archaeologiai Értesitô 90/2 (1963), 205–251.

Holl 1971:

I. Holl,

Középkori kályhacsempék magyaror-

szágon II

, Budapest Régisegei XXII (1971), 161–207.

Holl 1980:

I. Holl,

Regensburgi késöközépkori kályhacsem-

pék magyarországon

, Archaeologiai Értesitô 107/1 (1980),

30–43.

Holl 1983:

I. Holl,

Középkori kályhacsempék magyaror-

szágon III

, Archaeologiai Értesitô 110/2 (1983), 201–230.

Ho{{o 1983:

J. Ho{{o,

Prehlad vyvoja stredovekej keramiky

na Slovensku

, Archaeologia Historica 8 (1983), 215–231.

Il~eva 1975:

V. Il~eva,

Glineni luli ot Veliko T’rnovo

, Godi{-

nik na muzeite ot severna B’lgarija 1 (1975), 179–199, T. I–VII.

Irásné Melis 1984:

K. Irásné Melis,

XV.–XVI. Századi dis-

zedények a Budai királyi palotából

, Communicationes

archaeologicae Hungariae 1984, 205–222.

Jankovi} . 2001:

. Jankovi},

O tradicionalnom srpskom

grn~arstvu u poznom srednjem veku

, Etnografski zbornik

1901–2001, 141–161.

Jankovi} M. 1984:

M. Jankovi},

Arheolo{ka istra`ivanja u

manastiru Trono{i

, Saop{tenja Republi~kog zavoda za za-

{titu spomenika kulture XVI (1984), 141–170.

Jankovi} M. 1986:

M. Jankovi},

Zatvorene arheolo{ke celi-

ne manastira Studenice

, Saop{tenja Republi~kog zavoda za

za{titu spomenika kulture XVIII (1986), 7–22.

Johns 1934:

C. N. Johns,

Medieval slip-ware from Pilgrims’

castle, ‘Atlit (1930–1)

, Quarterly of Department of Antiqui-

ties, Palestine III (1934), 137–144, Pls. XLIX–LVII.

Karamehmedovi} 1980:

M. A. Karamehmedovi},

Umjet-

ni~ka obrada metala

, Veselin Masle{a – Sarajevo 1980.

Kovács 1984:

G. Kovács,

Törok rézedények Szolnok megyé-

bõl

, Archaeologiai Értesitô 111.1 (1984), 78–91.

Kovács 1990

–

1991:

G. Kovács,

–18

century Hunga-

rian pottery types

, Antaeus Communicationes ex Instituto

Archaeologico Academiae Scientiarum Hungaricae 19/20
(1990–1991), 169–180, Pls. I–X.

Kovács 1998:

G. Kovács,

A barcsi török palánkvár kerámi-

aleletei

, Communicationes archaeologicae Hungariae

1998, 155–180.

Kovács 2001:

G. Kovács,

Ceramic finds from the Bajcsa fort

(1578–1600)

, Acta Archaeologica Academiae Scientiarum

Hungaricae 52 (2001), 195–221.

Kova~evi} 1985:

E. Kova~evi},

Muhimme defteri: Doku-

menti o na{im krajevima

, Monumenta Turcica III, 1/1,

Orijentalni institut u Sarajevu, Sarajevo 1985.

Kramarovskij 1996:

M. G. Kramarovskij,

Tri gruppi po-

livnoj keramiki iz Severnogo Pri~ernomorja

in: Vizantija i vi-

zantijskie tradicii

(Me`dunarodnij kongress vizantistov,

Kopenhagen, 18–24 avgusta 1996 goda), Sankt–Peterburg
1996, 96–116.

Kuzev 1976:

A. Kuzev,

Gr’n~arnica za glazirana keramika

ot XVII v. v’v Varna

, Izvestija na Narodnija muzej Varna XII

(1976), 131–136, T. I–VI.

Kyriazopoulos 1978:

V. D. Kyriazopoulos,

The Contribu-

tion of the Christians in Asia Minor pottery

, Balkan Studies

19 (1978), 77–103.

170

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Bibliografija

Lane 1947:

A. Lane,

Early Islamic Pottery: Mesopotamia,

Egypt and Persia

, London 1947.

Marjanovi}-Vujovi} 1973:

G. Marjanovi}-Vujovi},

Ku}a

iz druge polovine XVII veka otkopana u utvr|enom podgra-
|u Beogradskog grada – Donjem gradu

, Godi{njak Muzeja

grada Beograda 20 (1973), 201–228.

Megaw, Armstrong, Hatcher 2003:

A. H. S. Megaw, P.

Armstrong, H. Hatcher,

Zeuxippus Ware, An Analythical

Approach to the Question of Provenance, in:

VII

Congres

International sur la céramique médiévale en Méditerra-
née, Thessaloniki, 11

–

16 Octobre 1999, Actes, edites par

Ch. Bakirtzis, Athenes 2003, 91

–

100.

Miklos 1986:

Z. Miklos,

15. századi telekasomok vácott a

Széchenyi utcában

, Archaeologiai Értesitô 113/2 (1986),

237–254.

Mile{eva 1995:

O. Kandi}, D. Mini}, E. Pejovi},

Manastir

Mile{eva – istra`ivanje i obnova

, Katalog izlo`be, Beograd

–Prijepolje 1995.

Milosavljevi}, Bajalovi} – Had`i-Pe{i}, Tomi} 1982:

Milosavljevi}, M. Bajalovi} – Had`i-Pe{i}, P. Tomi},

Grn-

~arstvo u Srbiji

, Katalog izlo`be, Galerija Srpske akademi-

je nauka i umetnosti – Etnografski muzej u Beogradu, Be-
ograd 1982.

Mini} 1979:

D. Mini},

Grn~arska radionica iz Kru{evca

Saop{tenja Republi~kog zavoda za za{titu spomenika kul-
ture XXVIII–XXIX (1979), 154–165.

Na| 1961:

[. Na|,

Tvr|ava Ba~ – Rezultati arheolo{kih istra-

`ivanja 1958. i 1959. godine

, Rad vojvo|anskih muzeja 10

(1961), 89–115.

Nekuda, Reichertová 1968:

V. Nekuda, K. Reichertová,

Stredoveká keramika v ^echach a na Morave

, Brno 1968.

Nikoli}-or|evi} 2000:

S. Nikoli}-or|evi},

Anti~ka ke-

ramika Singidunuma

in:

M. Popovi} (ed.),

Singidunum 2

Beograd 2000, 11–244.

Pajer 1990:

J. Pajer,

A hoard find of pottery from the area of

the Habaner /Anabaptist/ court at Strachotin

: Z. Sme-

tánka, J. @egklitz (ed.),

Studies in postmediaeval archaeolo-

1, Prague 1990, 169–202.

Parádi 1963:

N. Parádi,

Magyarországi pénzleletes közép-

kori cserépedények (XI–XVII. Század)

, Archaeologiai Érte-

sitô 90/2 (1963), 205–232.

Pejovi} 1988:

E. Pejovi},

Katalog nalaza

, u: V. J. uri},

Blago manastira Studenice

, Katalog izlo`be, Galerija Srpske

akademije nauka i umetnosti 63, Beograd 1988.

Perevoz~ikov 1998:

V. I. Perevoz~ikov,

Nekotorye danny

o polivnoj keramike Azaka

Istoriko-kulturnye svjazi Pri-

~ernomorja i Sredizemnomorja X–XVII vv. po materialam
polivnoj keramiki

(Tezisy dokladov nau~noj konferencii,

Jalta 25–29 maja 1998 goda), Semfiropolj 1998, 160–165.

Popovi} C. 1959:

C. . Popovi},

Tehnika primitivnog lon-

~arstva

, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu

Etnologija,

n.s. XIV (1959), 25–59.

Popovi} M. 1978:

M. Popovi}, M. Popovi},

La résidence du

despote Djuradj Brankovi} dans le chatelet de la fortresse de
Smederevo

, Balcanoslavica 7 (1978), 101–112.

Popovi} M. 1982:

M. Popovi},

Beogradska tvr|ava

, Arheo-

lo{ki institut, Posebna izdanja, knjiga 18, Beograd 1982.

Popovi} M. 1999:

M. Popovi},

Tvr|ava Ras

, Arheolo{ki

institut, Posebna izdanja, knjiga 34, Beograd 1999.

Raban 1971:

A. Raban,

The Shipwreck off Sharm-el-Sheikh

Archaeology 24 (1971), 146–155.

Rackam 1940:

B. Rackam,

Catalogue of Italian Maiolica

I–II

, Victoria and Albert Museum, Department of Cera-

mics, London 1940.

Radojkovi} 1965:

B. Radojkovi},

Tursko-persijski uticaj

na srpske umetni~ke zanate XVI i XVII veka

, Zbornik za li-

kovne umetnosti 1 (1965), 117–142, sl. 1–29.

Rice 1953:

D. T. Rice,

Studies in Islamic Metal Work II

, Bri-

tish School of Athens XV/1 (1953), 61–79.

Robinson 1985:

R. C. W. Robinson,

Tobacco Pipes of Co-

rinth and of the Athenian Agora

, Hesperia 54.2 (1985),

149–203, pls. 33–64.

171

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Bibliografija

Trajkovi} 2002:

I. Trajkovi},

Metalno poku}stvo i posu|e

Katalog zbirke, Narodni muzej u Ni{u, Ni{ 2002.

Tri~kovi} 1992:

R. Tri~kovi},

Beograd pod turskom vla{}u

1521–1804. godine

, Zbornik za orijentalne studije I, Beo-

grad 1992, 93–137.

Vakturskaja 1959:

N. N. Vakturskaja,

Hronologi~eska klas-

sifikacija srednevekovoj keramiki Horezma (IX–XVII vv.)

in:

S. P. Tolstov i M. G. Vorobjeva (red.),

Keramika Hore-

zma

, Moskva 1959, 261–342.

Vlajinac 1927:

M. Z. Vlajinac,

Iz putopisa Hansa Den{va-

, Brastvo XXI, Dru{tvo sv. Save, Beograd 1927, 56–104.

Vlajinac 1961:

M. Vlajinac,

Re~nik na{ih starih mera u toku

vekova I

, ed: . Sp. Radoji~i}, M. Begovi}, Srpska

akademija nauka i umetnosti, Posebna izdanja, knjiga
CCCXLIX, Odeljenje dru{tvenih nauka, knjiga 40, Beo-
grad 1961.

Vlajinac 1964:

M. Vlajinac,

Re~nik na{ih starih mera u toku

vekova II

, ed: . Sp. Radoji~i}, M. Begovi}, Srpska

akademija nauka i umetnosti, Posebna izdanja, knjiga
CCCLXXII, Odeljenje dru{tvenih nauka, knjiga 47, Beo-
grad 1964.

Vlajinac 1968:

M. Vlajinac,

Re~nik na{ih starih mera u toku

vekova III

, ed: . Sp. Radoji~i}, M. Begovi}, Srpska akade-

mija nauka i umetnosti, Posebna izdanja, knjiga CDXVIII,
Odeljenje dru{tvenih nauka, knjiga 63, Beograd 1968.

Vlajinac 1974:

M. Vlajinac,

Re~nik na{ih starih mera u toku

vekova IV

, ed: M. Begovi}, S. ]irkovi}, Srpska akademija

nauka i umetnosti, Posebna izdanja, knjiga CDLXXII,
Odeljenje dru{tvenih nauka, knjiga 74, Beograd 1974.

Vukadin 1988:

O. Vukadin,

Arheolo{ka istra`ivanja crkve

Svetih Arhan|ela u Stala}u

, Ra{ka ba{tina 3, Kraljevo 1988,

219–222.

Waagé 1934:

F. O. Waagé,

Preliminary report on the medie-

val pottery from Corinth

, Hesperia III (1934), 129–139.

Williams, Zervos 1992:

C. K. Williams, O. H. Zervos,

Fran-

kish Corinth: 1991

, Hesperia 61/2 (1992), 133–191, Pls. 33–45.

Williams, Zervos 1993:

C. K. Williams, O. H. Zervos,

Fran-

kish Corinth: 1992

, Hesperia 62/1 (1993), 1–52.

Ze~evi}, Radi~evi} 2001:

E. Ze~evi}, D. Radi~evi},

Kera-

mika ur|evih Stupova

, Novopazarski zbornik 25 (2001),

23–68.

173

Gradska keramika Beograda

16–17. vek

Bibliografija

trade and skills becoming necessary activities, pre-
dominantly for military supplies. In periods of calm,
when the army trickled into Belgrade with their loot
and slaves, the role of merchants and craftsmen
greatly exceeded military needs and they changed
the character of the Ottoman state and culture in its
entirety by their trade and manufacture of various
items. Thus the transformation of a military fortress
into a city was achieved by the national and econo-
mic needs of the Ottoman Empire, established in a
period of greatest conquest. Belgrade, like other sig-
nificant centres, also became a great market-place
during the period of Turkish rule, in which cultural
syncretism presented the genuine force of the city
dwellers’ life.

During this dynamic period, in which great fort-

ification works followed sieges and changes of army,
the fortress of Belgrade changed its appearance. Be-
side new bastion lines, the shape of the reliefs were
also changed. By extensive earth works the central
part of the Upper Town was levelled, as was the base
of the Danube slope in the Lower Town. Excavated
earth had covered the once rocky cliff and filled in
the whole river bank area with high embankments.
All this had been followed by the destruction of cul-
tural strata, which had been laid from Antiquity in
these areas. The cultural layer of the 16

to 17

cen-

tury Ottoman period, as the most recent, suffered
the greatest damage. Nonetheless, in the significant
investigated areas with undisturbed stratigraphy, it
was nevertheless possible to notice its structure and
to study its rich cultural contents. Even in areas
where the once cultural layers had been disturbed, a
number of clearly recognizable materials of this
epoch were discovered. In our consideration these
were of special significance in the investigation of
the wide excavated surface in the Lower Town
(quadrant E/I–VII, D/III–VII and C/III–5), as well
as findings from the enclosed whole from the area
near the north-eastern fortress wall, and the Palace
at the base of the Danube slope. In the Upper Town,
beside findings from the preserved layers alongside

the fortress wall, findings from pits are especially
precious. A significant quantity of truly non-stratified
material also stems from the investigated surface of
the Castle (Inner Town).

Considered as a whole, the cultural horizontal

of the Ottoman era in the Belgrade fortress is charac-
terized by strong layers of a number of various arche-
ological materials. In its structure can be noticed
traces of timbered buildings, frequently burnt and
easily destroyed, which affected the study of many
extensive ruined layers. A number of pits excavated
in the older layers or fertile subsoil are especially
characteristic of this stratum. In our view these were
of special significance as an enclosed whole. In
comparison with the cultural stratification of the
Belgrade fortress, the horizontal of the Ottoman era
can be distinguished by its quantity and variety of
material and in this sense it can only be compared to
the Roman strata.

The many archaeological findings of the inve-

stigated area of the Belgrade fortress and individual
sites of the territory of county towns provide data
that completes any study of the cultural history of
the city at the time of Ottoman rule, especially its
older prosperous period from 1521 to 1688. Besides
this, preserved articles from this time also contribute
to a better understanding of our not-so-distant past,
whose remains exist today. The discovery of resident-
ial buildings, along with various articles traded and
used daily by the then residents, have unquestiona-
ble cultural value – both artistically and practically.
However, from the abundance of these buildings,
clear documentary evidence was carefully collected,
the greater part remaining unpublished and buried
far from the public eye, as a result of which only a
little is known about the material culture of the 16

and 17

centuries.

The theme of this study is 16

–17

century

pottery, or to be precise, pottery from the period 1521
to 1688, a period of continuous Turkish rule in Bel-
grade. This comprises material from one of the most
significant eras in the city’s history, which continued

176

Belgrade ceramics in the 16

–17

century

Summary

from the Middle Ages, and preceded the stage in
which the characteristics of contemporary Belgrade
began to be formed. Pottery of that time, perhaps to
a greater extent than all other findings, illustrates this,
in many ways transient, period. Although firmly
dependant on the legacy of the Middle Ages with
regard to the nature of its manufacture, vessel shape
and decorative style, it presents a step further in the
development of pottery skills and, more significantly,
in the transformation of traditional forms, or the
creation of new forms, to suit particular needs.

In agreement with the results of all research to

date of pottery of this era, a typological examination
of the shape of vessels and articles was carried out,
bringing some new advances regarding defined
forms and individual vessel shapes. The typology of
16

–17

century pottery includes nineteen diffe-

rent forms, of which eleven are vessels, and eight
other items, which in different ways complemented
every day life of Belgrade residents of that time. In
significantly detail, the shape of ceramic vessels used
for preparation, cooking and baking food was analy-
zed, as well as those for storage and serving dishes
and drinks, bearing in mind that they were supplied
as basic ceramic production, due to a long tradition
of production as well as intensive study. Apart from
vessels, within the framework of the collection sort-
ed in the recommended way there appear a greater
number of other articles such as pipes, inkstands,
toys, moneyboxes and flutes. Numerous and varied
material is represented by articles which form the
material part of interiors, such as candlesticks, stove
tiles, and objects to improve acoustic space. Likewise,
there are also articles for personal use – chamber
pots (which were customary in other regions of
Europe at that time). At the back of the catalogue
there are three shapes whose purpose has not been
established, but it is presumed that two of these
formed the material of a more complicated item,
perhaps nargile (water pipes).

As is customary in the examination of ceramic

material, different forms are categorized and desig-

nated by Roman numerals, while a larger or smaller
number of different types are classified and marked
with Arabic numerals. Variations with regard to
profile or other differences, where they exist, are not
individually numbered, but are given in comments
following each type of vessel. Bearing in mind that
any typology formation of pottery forms neverthe-
less represents an individual creation, and that every
researcher follows their own criteria when establish-
ing such an examination of site material, an expla-
nation of the applied methodological procedure is
given in the catalogue, in the texts introducing each
individual vessel and article.

Pottery from the 16

–17

century represents

the transitional period of production between the
Middle Ages and the pottery of the modern age, not
only chronologically but also by its characteristic
material. In the context of all Ottoman pottery, which
historically lasted as long as the Kingdom itself
(1300–1920), it represents another period, develo-
ped in the phase of greatest ascent, so called clas-
sicism, which is predominantly shown through
pure and applied art. As this production was formed
completely in the twilight of the Middle Ages, in its
first four centuries it remains in close connection
with the mediaeval pottery legacy, certainly aestheti-
cally, and to a great deal by the shapes of the vessels
and their technological characteristics. On the other
hand, this second period of ceramic manufacture is
also connected with changes which would
completely surround it in the subsequent period,
through domestic pottery of territories entering the
Ottoman state. Workmanship on a fast-moving
potter’s wheel did not become customary until the
17

century, for pottery of everyday use, and from

traditional forms new forms would develop which
would remain until present times. In fact, the com-
plexity of 16

and 17

century pottery is reflected in

the confrontation of traditional and new, where
material of the mediaeval style experienced its final
boom, but slowly retreated before the uniformity
introduced by the serial production of pottery of the

177

Belgrade ceramics in the 16

–17

century

Summary

The exhibit order forms a respectable chronological
series of the appearance of individual works of
ceramic production from the Belgrade area. Thus,
pottery from the Serbian inheritance is considered
first, followed by the Middle European type, and that
of Ottoman origin at the end.

The analysis of pottery belonging to Serbian

craftmanship showed that the products represent a
homogeneous collection, recognizable in a variety of
material from the Ottoman epoch. It obviously
retains traditional standards of clay and glaze solu-
tion preparation, as well as the way in which vessels
and other articles are shaped and decorated. The
basic technological characteristics are represented
by the regular presence of sand in clay mixtures, the
use of a slow-moving potter’s wheel, with very rare
use of a improved potter’s wheel, dark brown tones
in the basic colour of firing (so called firing with
reduced oxygen and low kiln temperature), as well
as homogenous colour and glaze quality, of which a
thick solution of yellow and transparent olive glaze
predominates. With regard to form, vessels firmly
rely on autochthonous models, whose completely
rounded appearance was received in the 12

century

period, inspired by advances in Byzantine technolo-
gy. The established criteria, shown in ceramic
production as a whole – by technological, formal
and decorative phenomena – are indebted to the
subsequent mediaeval epochs and were carried over
in their totality to new handicraft and economic
conditions.

Although it can be said without reserve that the

material as a whole is associated with pottery from
the Middle Ages, samples of these categories arise
from various stages in their production. Unglazed
pottery, which was used for cooking over an open
fire, is more similar to the earlier phase, because of
its clearly expressed Slavic style of decoration, and to
some extent the vessel shape (II/4, II/7, II/13, Fig.
1). These traditional models to a greater extent
survived in late mediaeval production, while in the
period of Hungarian rule, at least in Belgrade, they

were significantly reduced and became a rarer types
of pot. In the Ottoman period the production of
cooking pots was renewed to a greater extent with
classical appearance, so that vessels of simpler
profile appeared, in which are also found very old
relief marks, alongside recognizable incised linear
motifs (II/7). The other basic kind, pots with a
handle, were made throughout the Ottoman era, in
which production was very stable, and vessels had
united characteristics and profiles, similar to the
14

–15

century period, when they were typological

shapes in handicraft centres of the Serbian despot
state (II/2). In the area north of Belgrade such
vessels with handles are rare, so that their
appearance in Sremska Mitrovica can be considered
as exceptionally significant in establishing the
borders to which vessels directly representing the
inheritance of the Serbian craftsmanship extended.

As with pots, there were virtually no earthen-

ware dishes for baking bread and the like in the time
of Hungarian rule. However, in the period of Ottoman
rule this type of pottery was produced in significant
quantities, both of archaic and modified forms, be-
side the application of more advanced technological
work on fast-moving potter’s wheels (IX/1–IX/11,
Fig. 2). Production by hand, which dominated the
mediaeval period, was completely suppressed. In its
place shaping on slow-moving wheel predominated.
In comparison to the mediaeval shape, the only
Ottoman innovation for baking dishes (

crepulje

)

was a small striped handle, which would remain an
elemental part of these for the following pottery
stage. The 16

–17

century period represented the

last phase of the ceramic production of baking
dishes in their mediaeval appearance, while covers
(

vr{nici

) have more or less remained unchanged

until now.

On the other hand, painted and sgraffito pottery

directly follows samples from late mediaeval
production in the complete appearance of vessels.
Painted motifs which appear on vessels from the
Ottoman period do not follow directly, nor to a great

179

Belgrade ceramics in the 16

–17

century

Summary

extent, the style of one region, but rather represent
an encircled whole with white painted decorations,
in which there are spirals of the Byzantine and
Balkan region type, and universal linear patterns,
but also with a simplified vision of old motifs, above
all of recognizable spirals (II/2, II/12, II/27, Fig. 3).
The one preserved discovery of a bowl with sgraffito
is also a product of the earlier period, a unique relic
of the epoch from which it came, and most probably,
because of its neutral decorative style, it was also
probably used for a time after the Turkish conquest.
In contrast to decorated vessels, with mono-
coloured glazed vessels there is definite adaptation
to new handicraft criteria, although this perception
should be made with reserve because of the limited
samples available (Fig. 1).

For a more complete perception of the character

of pottery production of the Serbian legacy, vessels
from other sites are significant and, in that sense the
extent of analogous sites offer an interesting picture.
Above all, these vessels can be found in neighbouring
Smederevo and in central Serbia, which is logical
bearing in mind the united cultural circle of the
earlier mediaeval period. However, similar cooking
vessels and baking dishes are also found, albeit in a
small number, in southern Hungary, a region which
represented the hinterland for Belgrade in the last
centuries of its mediaeval history. The appearance of
similar material in that region can be explained as a
consequence of the Serbian migration from the
Turkish danger, but it is also connected with the
Ottoman policy of colonizing Christian settlements
in the Balkans in the trans-Danube area. This can be
accepted as a partial explanation, not forgetting the
exchange of goods which developed between fortres-
ses and settlements in this border region, especially
since merchant activity had been very developed for
a whole century before the Ottoman conquest.

The more significant standardization of pottery

of the Serbian craft circle in technology, shape and
decorative style emphasizes the importance of the
question of the workshops in which the vessels were

made, especially specific types as well as those with
painted decoration. It is not possible to answer that
question with the current knowledge of pottery from
the Ottoman epoch. Previously, one could talk about
impression, based on a small sample of material en-
trusted to ones personal view and already publicized,
with knowledge of mediaeval pottery production.
Thus impression points to two possible areas from
which vessels could be quickly and safely distribu-
ted to interested buyers. The first was central Serbia,
because of the assumption that in old workshops,
above all those near the centre of Kru{evac–Stala},
potters’ work could have been repeated. The other is
the Danube region of southern Hungary, more logical
because of the real possibility that potters who had
emigrated from Serbia participated in the pottery pro-
duction in their new domicile. Besides, a continuous
tie between this and material from the time of
Hungarian rule exists, which is clearly shown by one
part of the findings, basic types of kitchen pottery cre-
ated with advanced technology (II/7, II/16, Fig. 1).

The character of pottery of Central European

style and technology, generally similar to the whole
region of Central Europe, whether in the late Middle
Ages or in the later 16

–17

century, cannot be seen

in full until one compares the complete material
from the main area, which encompasses Austria,
Poland, Czech territory and neighbouring Hungary.
However, outside the main region it is represented
by a variety of forms and shapes of vessel, to a greater
extent than by the complete quantity of goods,
which represents a very good, vivid sample, a firm
base to supplement any general conclusions about
the status and character of these products in the last
phase, which is closely connected with starting
samples. In this respect, the analysis of material
from Belgrade offers very significant and specific
data.

The first thing which can be seen is the

relaxation of strict standards of quality and general
appearance of pots (Figs. 7–11). Although a signifi-
cant quantity still has characteristics directly adopted

180

Belgrade ceramics in the 16

–17

century

Summary

very unusual product, accepted with reserve by the
population of contemporary aesthetics, since patches
of shiny green glaze have been partly covered with
mat painted motifs. Although the reasons for such
disharmony in the introduced change of style re-
main incomprehensible, it may be in part connected
with the need for the product to resemble ceramic
goods used by the newly settled population and so be
better placed in the market place.

Beside the fact that the quantity of 16

–17

century central European style pottery in Belgrade is
not large, its importance is indisputable. Above all, it
comprises kitchen vessels – bowls and pots, which
are amongst the most frequently used products in
everyday life. Likewise, the number of painted jugs
and ewers speaks of their still representing a very
valued, luxurious product, certainly contributed to
by their slight, formal and stylistic transformation.
Viewed as a whole, the long tradition from the point
of view of quality and adaptation of these vessels to
their basic purpose, kept totally in their production,
meant that the production of the central European
type survived into the Ottoman period, as an impor-
tant factor in the whole ceramic material era.

Pottery brought into the Belgrade area by the

Ottoman Turks suppressed the other two kinds to a
great degree. A large quantity of various products –
vessels and other articles – should have met the needs
of the military forces and the many citizens who cus-
tomarily followed them to create suitable living
conditions in the ruined fortress. However, it was only
by the transformation of the mediaeval city into a

sehir

, which followed rapidly after conquest, that

there was a clear classification of ceramic products
according to their purpose. The character of material
from Belgrade, as part of 16

to 17

century Ottoman

production, was in one way conditional to the strateg-
ic and economic role of the city, but at the same time
it had characteristics determined by its geographical
position or its handicraft and artistic background.

Ottoman pottery of the 16

–17

century was

made by advanced technology and was serial in type,

equally distinguished as luxury and everyday
ceramics. For this reason, the qualities providing
insight into the technological character of large
scale production were homogenous and can be
summarized into a few basics. The clay is lean, on
the whole well cleaned, proportionally rarely with
additives, usually fine sand and finely pounded chalk.
Vessels were only exceptionally made from a specific
mixture such as so-called »greasy« clay, of which
kitchen vessels were made individually. After drying
and first firing, the products received a red colour in
a few close shades, ranging from bright brick red to
light brown colour. Such shades of basic vessel colour
are revealed when kilns are heated to a high tempe-
rature. However, all products have a very specific
weight, which was probably a result of a shortened
firing procedure, well illustrated by jugs from the
collection of unglazed pottery. Pigments and glazes
are stable and well made, although the colour is
reduced, so they completely fit into the marked type
of production. Green, yellow and brown colours, de-
pending on the pigment or glaze, conform in tone,
but intensity is achieved by varying solution strengths
or by the manner of application (directly onto the
pot or onto a base coat). All the above show that
pottery from Belgrade represents, on the whole, a
homogenous collection of good quality, suited to
wide consumption. From such a homogenous group
only vessels with grey polished (metallic) surfaces
are distinctive, from the technological point of view
forming a product of the highest crafted artistry.

The qualities of serial production also reveal the

ceramic typology: a related profile within all vessel
shapes and objects, with several close varieties of type,
along with two to three sizes of the most numerous
items of tableware – bowls and jugs, or a homogenous
volume of kitchen vessels – strainers, small jars and
individual large pots/jars. However, one of the clea-
rest indications of serial production is a collection of
vessels of the same style. The formal style is well
illustrated by the greatest number of types among
the pitchers and goblets (VI/4, VII/4, VI/1, VII/9,

182

Belgrade ceramics in the 16

–17

century

Summary

Fig. 20), by individual bowls and plates which have
an identical or very similar profile (I/6 and V/7, I/14
and V/5), and a by few related types of large jars
(II/26, II/28, II/29, II/31). Likewise, indicative
characteristics are represented by the feet of bowls
and plates which were made in a small number of
varieties from the point of view of shape and height.
Similar to feet, whistle-like spouts for jugs and ewers
were made in a smaller number of different kinds.
Grey-polished vessels, a distinct collection of both
formal and styled pottery, fall under these manufac-
turing criteria, especially jugs, most numerously re-
presented. The serial type of production is also clearly
shown by decoration, which in different aspects is
shown by examples of one kind of vessel. Thus, pain-
ted decorations and motifs carried out with a sgraf-
fito technique and style appear side by side with
mono-colour glazed pots within the basic category
of bowls and plates and the smaller number of jugs
(I/1, I/2, I/3, III/2).

Beside vessels, most other articles, especially

those appearing in greater numbers, such as stove
tiles and chamber pots, bear all the above characte-
ristics, save that, in conformity with their clearly
determined purpose, varieties are limited according
to variations in height and width. This especially
applies to stove tiles, which form a very varied col-
lection according to their profile and are very
interesting material for analysis (Fig. 33). Although
in Belgrade the construction of kilns has not been
discovered, the shapes of samples suggest that they
were made by certain standards according to kind
and probably to dimension too. Likewise, it can be
said that they had formerly been functional, very
simple and undecorated, similar to gothic walled
kilns from the previous era. However, along with all
types the quality of stove tiles is high, especially their
concentrated shiny dark green glaze, most probably
purpose-made according to a special recipe for this
type of product.

The general trend of serial production of a

standard style is confirmed in the typology of pipes,

since in various types there are a few sample designs,
such as the decoration of the

chibouk

bowls. Some

other similarities, although distinguishable, are not
reliable since the production of these items occurred
in the field of independent craftsmanship, apart
from pottery, and under different production
criteria.

The examination of pottery shows some other

data, significant for the perception of the entire
production. Its basis gives a broad typology of bowls
and jugs, while that of other shapes is considerably
narrower, above all for plates, even taking into
account those samples which are classified as bowls
because of their greater depth. There are also an
unusually small number of cooking pots. This is
explained in part by the custom of cooking food in
copper cauldrons. The shapes of cooking pots are
best illustrated by ceramic storage jars, for the
storage of different supplies, similar to

pithoi

from

an earlier epoch. They represent a completely new
phenomenon in ceramic production in this region,
above all because of their unusual appearance. They
have the basic profile of a cooking pot, which because
of its flat base was convenient for placing in storage
rooms or kitchens, while their two long massive
handles meant they could be carried easily. Strainers
and small jars, which appear in clearly defined
shapes, also appear as a new kind in this period,
showing development in dietary habits, presumably
the special preparation of preserved supplies.

The relatively small number of samples of indi-

vidual shapes and types of ceramic vessels, espe-
cially from the collection of kitchen and tableware,
in part reflects the frequent use of metal/copper pots
with a tin surface. The great production of copper
pots and articles in the Ottoman state developed
alongside pottery production, so that these two
crafts overlapped and complemented each other.
Thus, beside bowls, both with feet, and with flat
bases, there are narrow-necked copper water jugs
(

ibrik

bardak

), lids, stoppers and strainers made of

copper, deep bowls and deep dinner plates (

san

183

Belgrade ceramics in the 16

–17

century

Summary

regarding technology, shape and decorative
technique exist to a great extent in the broad Balkan
region, although these are only general in material
which is in the tradition of the Byzantine handicraft
circle. Similarly, there is similar material in
neighboring regions, especially in the Crimea, since
Ottoman pottery represents part of the historical-
artistic phenomenon and craftsmanship of the
whole region. Pottery from all these regions,
although different in the final analysis, took its
inspiration from the same source, namely the art of
Asia Minor (Persia), which is of great importance in
understanding the relatively easy mixing of
handicraft techniques and styles, as well as the
speedy wide acceptance of new products in the
mentioned areas.

However, although at first sight generally

homogenous, this pottery clearly has regional
characteristics, created parallel to general trends.
The idiosyncrasy of one region is decided by its
geographical position and its economic needs, so
that ceramic production is shaped by permeation,
both from current handicraft and artistic styles from
the immediate surroundings, and by influences
from the cultural background. For this reason,
16

–17

century pottery from Belgrade cannot be

automatically classified as Ottoman, although
material from that production centre plays has a
significant and dominant role. Similarly, the
military and economic significance of this centre
determines amongst other things the character of
ceramic products to be used in it. By these criteria,
pottery from Belgrade belongs to the production
circle which was completely customary in the
16

–17

century on the northern border of the

Ottoman state, in the region of southern Hungary.
On its firm bases, dating from the previous period,
its establishment was a particular production whose
character determined the cosmopolitan centre,
maintained by emigrants from different regions of
the Balkan Peninsula, along with trade along the
Danube and the Constantinople road.

Pottery discovered in the Belgrade area is

functional, anticipating that the types and forms of
vessels and objects would facilitate the satisfaction
of daily needs. For this reason, the forms intended
for everyday use predominate: cooking pots and
large three-legged dishes (pans) for cooking food,
then bowls of various shapes and sizes, ranging form
serving bowls and tableware to small spice bowls,
receptacles for fluids (jugs, ewers,

ibriks, bardaks

pitchers, goblets, and cups) – practically every kind
of vessel bearing witness to intensive life in the
environs of a fortress. Beside this, the number of
large jars of various shapes and sizes is significant.
They provide firm evidence that Belgrade had
regular supplies in the Ottoman period and was,
among other things, a large food store. As one of the
most important centres in this region, thanks to the
double hinterland and the river course, by 1541
Belgrade had already taken over trade in this part of
the lower Danube. Through the city the exchange of
goods and supplies developed between fortresses
occupied by the Turks, together with settlements in
the area, while the city itself was transformed into a
great market. In the dynamic trade of markets and
trading centres ceramic vessels also found their
purpose, exchanged for grain, various seed, along
with wine and plum brandy. Although in most cases
there were no accurate measures determined by
these vessels, either from their appearance or shape,
data from written documents significantly
contribute to recognition of the multi-faceted
importance of pottery in this period. Thus, it is well
known that from the Belgrade hinterland a large
amount of grain, vegetables and fruit, honey and
other essentials were supplied, delivered by cart to
the city district, where these supplies were
measured according to need and in part delivered to
other destinations. Thus we know that all kinds of
wheat and rice were measured by bowl, along with
some firm products (probably mash), while jugs,
goblets and pitchers were used to measure wine, and
pipes were used most often for the measurement of

185

Belgrade ceramics in the 16

–17

century

Summary

tiny seeds, such as cabbage, onion, peppers,
tomatoes and aubergines. Also, in waste pits, lie the
remains of snail shells, egg shell, charred wheat and
oats, plum and apricot stones together with ceramic
receptacles, offering evidence of the varied diet of the
Turks, indirectly revealed by written documents.
This data is supplemented by the observations of
French travel writers, whose notes say that their
favourite foods were sweets, chopped meat with a lot
of onion, rice and honey, while drinks were a
mixture of plums, honey and boiled grapes, and
wine, consumed even by soldiers before going into
battle.

In houses, made predominantly of wood and

timber, there were walled kilns, simple and strictly
functional, while the remains of such kilns lie in
public buildings – caravansarai, Turkish baths, and
some rare walled structures. Likewise, ceramic
objects served to illuminate space, although a
modest number of fired clay candlesticks suggest
the predominant use of wax candles, since wax was
regularly delivered from the south, while in more
luxurious buildings copper candlesticks were used.
Some other products, which belong to a varied colle-
ction of personal objects, disclose other daily activi-
ties of Belgrade residents at that time – the wide
occurrence of tobacco smoking, the use of writing
ink, and the existence of saving. The excavation of
slit-latrine pits and a large number of chamber pots
suggests organized communal service. At the base lie
some other pots, thought to be individual unglazed
jugs, presumably for specific hygiene habits, along-
side the impression of European contemporaries
that inhabitants of the fortress regarding life and
food »...

are very dirty and unclean

«.

By its style as a whole, and as representative of

the regional production within the Ottoman Empire,
pottery from Belgrade displays several general traits:
it is made using advanced technology, by its type of
production it is serial and to a great extent homoge-
nous. At the same time, it represents a very successful
sublimation of the Eastern, Mediterranean and

Balkan legacy – new shapes were developed on a
medieval basis, while oriental types were adapted to
European models. This new formal style is best
illustrated by individual types of ewers, pitchers and
goblets. To a great extent, the traditional spirit was
only maintained on sgraffito vessels, although the
style of decoration was somewhat modified. This is
to a greater extent expressed by individual examples
decorated in the manner of plain sgraffito style.
Thus, on bowls and plates a completely different
conception of central medallions is noticeable –
instead of a cut rim with an internal motif, the rim is
finished in a circle made with a small wheel, leaving
the impression of a raised surface, while the field of
the medallion remains undecorated (V/1), or is
filled with simple impressions from a piece of fibre
(V/2). Among the sgraffito vessels, part of a bowl with
intertwined profane texts and floral motifs
represents an unusual and extraordinary phenome-
non for the whole region (I/2). Such, one might say,
lyrical content reflects the same freshness as other
works of that time – literature, painting, artistic
metal work and painted ceramics. Rather than being
simple, motifs from the collection of coloured
sgraffito vessels lean on the post medieval production
style, with solid floral patterns and strict, completely
geometrically divided fields. Sgraffito pottery, similar
to all other types, has completely homogenous
technological characteristics, especially the colours
of pigment and glazes, which suggests a common
workshop provenance for all samples (Figs. 27–31).
Beside ours, there are vessels decorated in an identical
style in Smederevo and in individual sites in southern
Hungary. The place of origin of such decorated
vessel is still not established, but it is currently
accepted that the pottery of this type was copied in
southern Hungary by emigrants and the assimilated
population from the Balkans – Serbs and Bulgarians.
The recognizable style, inspired by the Balkan
background was retained in the later period in the
same region, in the Sárköz and Mohács workshops.
Besides, sgraffito pottery in the whole region repre-

186

Belgrade ceramics in the 16

–17

century

Summary

CIP –

Katalogizacija u publikaciji

Narodna biblioteka Srbije, Beograd

904:738 (497.11) »15/16«

BIKI], Vesna

Gradska keramika Beograda (16–17. vek) = Belgrade Ceramics in the 16th–17th Century : nau~no-istra`iva~ki projekat za beogradsku

tvr|avu / Vesna Biki} ;

[

crte`i, drawings Neboj{a Stepanovi}, Aca or|evi} ; fotografije, photographs Neboj{a Bori}

]

. – Beograd : Arheolo{ki

institut, 2003 (Beograd : Alta Nova). – 187 str. : ilustr. ; 28 cm. – (Posebna izdanja / Arheolo{ki institut, Beograd = Monographs / Arheological
Institute, Belgrade ; 39)

Tira` 1.000. – Napomene i bibliografske reference uz tekst. – Bibliografija: str. 167–173. – Summary.

ISBN 86–80093–24–6

a) Keramika – Beograd – 16–17 v.

COBISS.SR–ID 111440396

Želiš da pročitaš svih 192 strana?

Prijavi se i preuzmi ceo dokument.

Prijavi se Napravi nalog

Vesna Bikic – Gradska keramika Beograda

Prijava dokumenta

Problemi sa sadržajem

Problemi sa kupovinom i pristupom

Tehnički problemi

Kršenje pravila

Ostalo

Želiš da pročitaš svih 192 strana?

Slični dokumenti

Gospodarstvo BiH

Sociologija skripta

Preduzetnicka ekonomija

uvod u pravo

Skripta sociologija za pravni fakultet

Nuklerana medicina

Erp sistemi

Društvo spektakla

Timski rad u projektnim aktivnostima na primeru kompanije Nordeus

Rendgenska analiza proteina: kristalizacija i analiza strukture lizozima

Plan rada ASAP 2024

Bosna srednji vijek

Analiza osnovnih funkcija menadžmenta na primeru preduzeća Swisslion-Takovo d.o.o.

Makroekonomska ravnoteža

Rešeni zadaci iz mehanike: zakon o promeni kinetičke energije i količine kretanja

Zeoliti: struktura, osobine i primena

Istraživanje kao instrument odlučivanja

Prva faza uvođenja AMI/MDM sistema u JP EPS

Forenzički značaj analize morfijuma

Analiza propisa u oblasti bezbednosti saobraćaja

SISTEMSKI SOFTVER- OPERATIVNI SISTEM

Organizacija ishrane u bolnici

HEMORAGIJSKE GROZNICE

Merenje telesne temperature

KARAKTERISTIKE STARENJA I SPECIFICNOSTI BOLESTI U STAROSTI

Sida: etiologija, epidemiologija, klinička slika, dijagnostika, lečenje i prevencija

NESTABILNA ANGINA PEKTORIS

Alkoholizam

Proces upravljanja ljudskih resursa

Procesi komercijalnog poslovanja 1 skripta

UPRAVNO PRAVO I

seminarski

Korelacija izmedju debljine intime i medije karotidnih arterija i aktivnosti bolesti u reumatoidnom artritisu

GUILLAIN-BARRE SINDROM

Tradicionalna primjena ljekovitih biljnih vrsta na podrucju opcine Tutin

Radioaktivnost

Policijski stres

Najvisja odlikovanja Republike Srbije

Najvisja odlikovanja Republike Srbije

KOMUNIKOLOGIJA

SIMULACIJA

Regresiona analiza: statistički metod modeliranja odnosa

Linearni trend: analiza i primena u statistici

Komunikologija

TEORIJA ODLUCIVANJA

Biznis plan – Prodavnica autodijelova

Turbine: konstrukcija, podela i primena u energetici

Diplomatsko i konzularno pravo

Finansijko izvjestavanje i poslovno odlucivanje

INTERSTERALEN PROSTOR I MEGJUZVEZDENA MATERIJA

Mikobakterije

Znacaj upravljanja organizacionim promenama

Primena elemenata sportskih igara u mlađem školskom uzrastu

Projektni pristup obrade sadržaja iz upoznavanja okoline

Pojam, uloga, karakteristike i značaj tradicionalnih organizacionih struktura: primer kompanije “Siemens”

Pojam i značaj logistike u špediciji

Razvoj komunikacionih veština dece sa oštećenjem sluha u predškolskim ustanovama

Subjekti za borbu protiv organizovanog kriminaliteta

Osnovne odlike menadžera i njegova uloga pri donošenju poslovnih odluka: primer kompanije „apple“

Aktivnosti u prirodi i njihov značaj u upoznavanju okoline

Tip dokumenta

Oblasti

Popularni predmeti

Institucije