- 1 -
VIJ
Č
ANI SPOJEVI
Pomo
ć
ni nastavni materijali uz kolegij
"Konstrukcijski elementi I"
Ak. godina 2006./07.
Nositelji kolegija:
Prof. dr. sc. Božidar Križan
Doc. dr. sc. Saša Zelenika
- 2 -
VIJ
Č
ANI SPOJEVI
NAVOJ
Navojna linija (zavojna linija, zavojnica) nastaje namatanjem hipotenuze
pravokutnog trokuta na cilindar.
1 - navojna linija,
2 - odmotana navojna linija, tj. hipotenuza pravokutnog trokuta,
h
- uspon
Kut uspona navoja:
π
=
2
tan
d
h
γ
Kad bi po navojnoj liniji oko cilindra namatali žice trokutastog, pravokutnog ili
drugih presjeka, dobili bi navoje trokutastog, pravokutnog ili drugih profila zuba:
Vijak ima
vanjski
navoj, izra
đ
en na vanjskoj površini cilindra. Matica ima
unutarnji navoj
izra
đ
en u cilindri
č
nom provrtu. Unutarnji navoj može biti izra
đ
en i
u provrtu u nekom strojnom dijelu.
Matica koja se na vijku okrene za 360°, napravit
ć
e u aksijalnom smjeru put koji je
jednak usponu
h
.
γ
γ
h
- 4 -
Oznake:
a)
Vijak i matica:
-
d
= vanjski nazivni promjer vijka
-
d
2
= srednji promjer navoja (bokova)
-
d
3
= promjer korijena navoja vijka (promjer jezgre);
za metri
č
ke navoje je
d
3
=
d
– 1,22687·
P
-
P
= korak navoja (udaljenost izme
đ
u dva susjedna zupca)
-
β
= kut nagiba boka zuba (kut profila)
-
D
1
= unutarnji promjer navoja matice
-
m
= visina matice
-
h
= uspon navoja
-
γ
= kut uspona
b)
Profil metri
č
kog ISO navoja:
-
H
1
= nosiva dubina navoja
-
h
3
= dubina navoja
-
R
= polumjer zaobljenja u korijenu navoja
γ
h
- 5 -
c)
Prema kvaliteti izrade, tj. hrapavosti i to
č
nosti izmjera i oblika, vijci i matice
se dijele u sljede
ć
e klase (DIN 267):
-
F - fina
-
A - srednja - za op
ć
u upotrebu
-
B - srednje gruba
-
C - gruba
Navoj može imati jedan ili više po
č
etaka pa se govori o jednovojnom ili
viševojnom navoju. Viševojni navoji imaju ve
ć
i uspon
h
.
Ozna
č
avanje navoja na crtežima:
a)
Metri
č
ki navoj, npr. M 12; broj ozna
č
ava vanjski promjer
d
= 12 mm.
b)
Fini metri
č
ki navoj ima manju dubinu navoja i korak od normalnog
metri
č
kog navoja, npr. M 3 x 0,35;
d
= 3 mm,
P
= 0,35 mm.
c)
Whitworth-ov cijevni navoj:
-
vanjski navoj, npr. G 3/4; prema DIN ISO 228; unutarnji promjer
cijevi je
≈
3/4 ".
-
vanjski navoj, npr. R 3/4 za spojeve gdje je unutarnji navoj
cilindri
č
an, a vanjski koni
č
an 1:16; prema DIN 2999 i DIN 3858;
unutarnji promjer cijevi je
≈
3/4 ".
-
unutarnji cijevni navoj se ozna
č
ava G
p
3/4, odnosno R
p
3/4.
d)
Trapezni navoj:
-
npr. Tr 36 x 6;
d
= 36 mm,
P
= 6 mm.
-
npr. Tr 52 x 24 P8;
d
= 52 mm,
h
= 24 mm,
P
= 8 mm (trovojni navoj)
P
h
=3
P
h
=2
P
P
h
=
P
Jednovojni navoj Dvovojni navoj Trovojni navoj
- 7 -
2.
Pokretni vij
č
ani spojevi ili "vij
č
ani pogoni": rotacijsko gibanje vijka
(vretena) se pretvara u uzdužno pomicanje matice ili vijka (vretena) pri
č
emu je ponekad bitno proizvesti veliku aksijalnu silu. Primjeri:
- vretena na prešama: proizvodi se velika aksijalna sila
-
vretena na tokarskim i drugim obradnim strojevima
-
vretena u ventilima
