Površinska obrada drveta voskovima

JUL

DECEMBAR, 2006.

1. UVOD

Vosak se, najverovatnije, koristi

kao materijal za finiširanje drveta
duže od bilo kog dugog proizvoda.
Vosak može da se upotrebljava
samostalno za obradu drveta, ali
može da se koristi i kao zaštitni sloj
za prethodnu obradu nekim dru-
gim prirodnim materijalom (npr.
uljima).

Voskovi formiraju veoma dobar

zaštitni sloj na površini drveta, koji
je otporniji na delovanje vode u od-
nosu na sve druge prirodne proizvo-
de. Imaju posebno izraženo svojstvo
izolovanja (zaptivanja) površine
drveta,

ime se isti

e zaštita od di-

fundovane vlage iz vazduha.

Voskovi se relativno jednosta-

vno i lako nanose na površinu, na
kojoj zadržavaju efekat prirodnosti
drveta, uz istovremeno isticanje tek-
sture drveta.

Voskovi pokazuju i odre

ene

ne dostatke, koji se prvenstveno
odnose na njihovu manju tvrdo-

u (voskovi su mekani), što zna-

i da zaštitni sloj može lako da

se ošteti mehani

kim delovanjem

(paranjem). Ovaj nedo statak može

biti kompenzovan relativno lakom
popravkom ošte

enja na površini

(dodavanjem još jednog sloja vo-
ska). Dok se popra vka ne izvede,
površina drveta ostaje osetljiva na
delovanje vode (i drugih te

nosti),

što može da ima degradiraju

e dej-

stvo. Nedostatak (mana) primene
voska za zaštitu drveta predstavlja
i formiranje veoma tankog sloja na
površini, koji nije dovoljan da u
potpunosti zaštiti drvo od delova-
nja vode i drugih te

nosti. Prašina

i druge ne

isto

e se relativno lako

ugra

uju u sloj voska, kao i u pore

drveta,

ime se nepovoljno uti

e na

estetski izgled obra

ene površine.

2. VRSTE VOSKOVA

Voskovi mogu da se definišu

kao materije voštanog tipa sa tem pe-
raturom topljenja višom od telesne
(37

C) a nižom od ta

ke klju

anja

vode (100

C). Prema tome, izraz

vosak

može da se široko upotre-

bljava, kako bi opisao materije
voš tanog tipa. Sa hemijskog stano-
višta voskovi se definišu kao estri
mono-hidroksilnih alkohola velike
molekulske mase i viših masnih

kiselina. Njihova opšta formula je

COO

i naj

eš

e predsta-

vljaju smeše estara. Me

utim,

oni ne moraju uvek da budu estri,
naro

ito ako se radi o parafinskim

voskovima, koji predstavljaju sme-
šu ugljovodonika (parafina) ve

molekulske mase (uglavnom iznad
C

Parafinski voskovi

se dobija-

ju destilacijom sirove nafte. Ta

topljenja ovih voskova nalazi se
izme

u 35-38

C. Ina

e, voskovi se

sastoje od smeše estara normalnih
alkohola i masnih kiselina sa parnim
brojem uglenikovih atoma (obi

–C

). Zbog visoke temperature

topljenja, koja se nalazi u granicama
izme

u 84 i 91

C, zbog tvrdo

e i

nepropusnosti za vodu,

karnauba

vosak

je nezamenljiv sastojak u

pastama za poliranje.

elinji vosak

je sli

an po sastavu karnauba vosku,

s tom razlikom što ga grade alkoholi
i kiseline sa manjim brojem ugljeni-
kovih atoma (C

–C

). Zbog toga

POVR[INSKA OBRADA DRVETA VOSKOVIMA

Petronije Jevti

Milan Jai

UDK 674.07:667.61:

[

665.23+665.36

Stru~ni rad

Izvod

: Prirodni voskovi ranije su mnogo koriš

eni za površinsku obradu drveta, da bi se njihova

upotreba kasnije zna

ajno smanjila razvojem premaza sa organskim rastvara

ima. Danas se

ponovo koriste, iako u skromnim koli

inama, jer predstavljaju ekološki pogodne materijale

sa prihvatljivim zaštitnim i estetskim svojstvima. Najzna

ajniji voskovi koji se koriste za

površinsku obradu drveta su p

elinji i karnauba vosak.

Klju

ne re

: površinska obrada, vrste voskova, p

elinji vosak, nanošenje voskova

WOOD FINISHING WITH WAXES

Abstract

: Natural waxes were previously very much used for wood finishing, but later on their

use was significantly reduced with the development of spreadings with organic solvents. Today
they are used again, although in modest amounts. They are ecologically friendly materials
with equitable protective and aesthetical properties. The most significant waxes used for wood
finishing are beeswax and carnauba wax.

Key words

: wood finishing, wax types, beeswax, wax application.

Mr Petronije Jevti

, Loznica; dr Mi-

lan Jai

, red. prof., Šumarski fakultet

Univerziteta u Beogradu.

“PRERADA DRVETA” Br.15-16

se topi na nižim temperaturama,
izme

u 60–65

Pored navedenih, za površinsku

obradu drveta upotrebljavaju se i
slede

e vrste voskova: kandelila

(Candelilla Wax), japanski (Japan
Wax), urikuri (Ouricury Wax), ozo-
kerit (Ozokerite), montan (Montan
Wax) i lak vosak (Lac Wax).

Postoje voskovi razli

itog kvali-

teta. Neki voskovi su

vrš

i od dru-

gih, a neki

e dati ve

i stepen sjaja

obra

enoj površini. Drugi su mekši

i lakše se nanose. Kombinacijom
nekoliko voskova može se dobiti
meša vina koja ima odgovaraju

svojstava za odre

enu obradu.

2.1 P

elinji vosak

elinji vosak (Beeswax) se,

isto rijski posmatrano, naj

eš

e ko-

ri stio za finiširanje drveta, ali ima
i mnogih drugih voskova koji se
kori ste u istu svrhu. Do XX veka
p

e linji vosak se skoro isklju

ivo

upo trebljavao, tako da se nalazi
u svim starim recepturama za pri-
premu finiša za drvo.

elinji vosak (slika 1) prave

ele i dobija se od polena koje one

sakupljaju. P

ele jedu polen, a zatim

ga izlu

uju iz posebnih žlezda na

stomaku i koriste za gradnju sa

Vosak se razlikuje po boji – p

eli-

nji vosak može biti svetožute do
tamnobraon boje. Boja voska zavisi
od vrste polena koji p

ele saku-

pljaju. Najsvetliji vosak zove se
„beli vosak", a najtamniji vosak se
zove „žuti vosak", koji može izbe-
ljivanjem da promeni boju i da se
prevede u «beli vosak».

Vosak se izdvaja kao sporedni

proizvod pri dobijanju meda. Nakon
što se med iscedi iz sa

a, vosak se

opere u hladnoj vodi, a zatim isto-
pi u vreloj vodi. Te

ni vosak pluta

po površini vode, skuplja se i cedi
kako bi se uklonile ne

isto

e. Za

top ljenje voska može da se upotrebi
sun

eva toplota, ali ovaj na

in se ne

preporu

uje, jer sun

eva svetlost

izble

uje vosak u svetliju nijansu.

elinji vosak je potpuno neras-

tvorljiv u vodi, što ga

ini pogodnim

za zaštitu drveta, ako se na površini
formira film dovoljne debljine, koji

potpuno zaptiva površinu. Me

utim,

ako se na površini formira suviše
debeo film voska, takva površina
estetski je nepoželjna. Kada se na
površinu nanese tanak sloj p

elinjeg

voska formira se dobra zaštita drve-
ta od dejstva vlage iz vazduha, ali
takav sloj nije otporan na delovanje
vode. Vosak formira elasti

an film,

koji može da se polira do visokog
sjaja.

Ova vrsta voska slaže se sa skoro

svim drugim voskovima, može da
se meša sa biljnim uljima, kao što
je na primer laneno ulje. Može da
se meša i sa mineralnim uljima,
uz zagrevanje. P

elinji vosak se

ras tvara u alkoholu terpentina, a
može i da se rastvori u etil alkoholu
(potrebno je zagrevanje).

2.2 Karnauba vosak

Karnauba vosak (Carnauba

Wax) dobija se iz listova brazilske
karnauba palme (

Copernicia

cerifera

) i postoje dve vrste voska

– kvalitetniji vosak zove se „najbolji
žuti" vosak, a lošija vrsta naziva se
„masno sivi" vosak.

Karnauba vosak je jedan od

najtvr

ih voskova. Ima oblik sve-

tložutih ili svetlozelenih amorfnih
ljuspica, prijatnog mirisa. Topi se
na temperaturi izme

u 84–91

Rastvara se u etru, klju

alom eta-

nolu i alkalijama; ne rastvara se u
vodi. Upotrebljava se kao belje-
ni ili nebeljeni vosak, zajedno sa
drugim voskovima u proizvodnji
voštane paste i voštanog bajca, kao
i politura, za obradu unutrašnjih
i spoljašnjih površina nameštaja,
lamperije i podova. Može da se
polira do visokog sjaja. Dobro se
slaže sa drugim voskovima. Kada
se kombinuje sa p

elinjim voskom

dobija se

vrst vosak, koji se dobro

polira do visokog sjaja.

Karnauba vosak je tvr

i i krtiji

od p

elinjeg voska.

2.3 Kandelila vosak

Kandelila vosak (Candelilla

Wax) skuplja se sa stabljika biljke

Pedilanthus pavinia

, koja raste u

Meksiku. Po svojstvima sli

an je

karnauba vosku, ali ima nižu ta

topljenja (67–70

C).

2.4 Parafin

Parafin je proizvod nafte. Do-

bija se destilacijom sirove nafte.
Vosak je beo, sa blago plavi

astom

nijansom.

Parafinski vosak je relativno

mekan. Ta

ka topljenja varira u

zavisnosti od tipa nafte i procesa
destilacije i kre

e se od 35–75

Vrste parafina sa višom ta

kom to-

pljenja su

vrš

e i mogu se polirati

do visokog sjaja. Glavna prednost
parafinskog voska u odnosu na dru-
ge vrste voskova je njegova iner-
tnost i potpuna otpornosti na vodu,
što zna

i da hemijski ne reaguje sa

drvetom i drugim materijalima za
finiširanje.

2.5 Mikrokristalin

Mikrokristalin (Microcrystalli-

ne) je posebna vrsta parafinskog
voska. Ima veoma finu kristalnu
strukturu i ve

vrsto

u od obi

nog

parafinskog voska.

esto se koristi

za restauraciju muzejskih predmeta
(antikviteta), jer ne sadrži sastojke

Slika 1.

elinji vosak koristi se kao finiš za

drvo vekovima. Danas se p

ele gaje

u košnicama. Vosak može da se kupi
kod p

elara ili u prodavnicama sa

materijalima za površinsku obradu
drveta. Ovaj komad voska pogodne je
veli

ine za finiširanje drveta.

Figure 1.

Beeswax has been used for wood finish-
ing for centuries. Today bees are raised
in beehives. Wax can be bought from
beekeepers or in the shops for wood
finishing materials. This piece of wax is
of suitable size for wood finishing.