Geografski fakultet
Uvod
Vrnjacka Banja je najpoznatija i najposecanija Banja u Srbiji. Poznata kao nase
najvece banjsko leciliste i privlacni turisticki centar za odmor i rekreaciju, privlaci
veliki broj gostiju tokom cele godine, a posebno tokom letnje sezone.
Vrnjacka Banja pripada Raskom okrugu. Osim nje Raskom okrugu pripada jos
nekoliko opstina: Kraljevo, Novi Pazar, Sjenica, Raska i Tutin. Regionalni centar
Raskog okruga i Kraljevo.
Vrnjacka Banja je privredni, politicki i kulturni centar opstine na prostoru od oko
240km
2.
Po poslednjem popisu teritoriju opstine naseljava 26.492 stanovnika ili 111st./km
2
,
koji su prostorno razmesteni u 13 naselja i jednom opstinskom centru, dok sama
Banja ima oko 11.000 stanovnika.
U opstinskom centru zivi 37.3% stanovnika, dok u jos 5 naselja (Vrnjci, Rudjinci,
Novo Selo, Podunavci i Gracac) zivi ostalih 43.2% populacije opstine.
Beograd, 2009
1
Geografski fakultet
Istorijski razvoj opstine
Ime
Dobila je ime po selu Vrnjci na cijoj je teritoruji nastala kao leciliste, a rec “banja”
poznata je za sva mesta koja imaju mineralne lekovite izvore, gde se voda koriste za
pice i kupanje – banjanje. Geograf A.Urosevic je zabelezio da je ime doslo od
klokotanja, vrenja lekovitih voda, koji su “vrcali” vodu u sebe.
Po recima Milana Sotirovica ime potice od jednog srednjovekovnog zanata, koji se
zove vrnjcanje (izrada koznih kaiseva i remenja za opanke). Po zanatu kojim su se
ljudi bavili nazvali sui h Vrnjcani, a mesto gde su ziveli Vrnjci.
Razvoj Vrnjacke Banje kroz vekove
Prema naucnim saznanjima teritorija na kojoj je kasnije nastala srpaka drzava
naseljena je pre 40000god.
Na mestu Ladjariste u ataru sela Vrnjci otkriven je arhioloski lokakitet na prostoru od
oko 63m
2
, otkriveni su ostaci kuca one neolitske zajednice, posudje od keramike,
kamene sekire i razno orudje za lov i ribolov.
Od sredine X do VIII veka pre nove ere dolazi do naseljavanja domorodackih
plemena: Kosovo i oblast izmedju Ibra, Zapadne i Juzne Morave naseljavali su
Dardanci.
U II veku p.n.e pojavljuje se na balkanu Rim i dolazi do naglog razvitka rudarstva. S’
obzirom da je rudarstvo narocito napredovalo u podrucju Kopaonika, na nekim
izvorima ove oblasti nastale su banje, medju kojima je i Vrnjacka.
Presudnu ulogu za nastanak rimske banje u Vrnjcima imale su vojne posade
nastanjene u okolini. Te posade cinili su vojnici VII legije Klaudijana i pretpostavlja
se da su oni prvi poceli da koriste toplu vodu. Tako je nastala rimska banja (aquae) na
toplom mineralnom izvoru u Vrnjcima.
Postojanje te Rimske banje dokazano je arheoloskim nalazima koji su otkriveni u
prolece 1924.
U drugoj polovini IV veka, kada je doslo do podele Rimskog carstva sto je ohrabrilo
Vizigote koji su upali na teritoriju Balkana pustoseci sve pred sobom. Posle Vizigota
dosli su Huni pod vodjstvom Atile. U tim prodorima porusena su naselja,
stanovnistvo je stradalo i u tom opstem haosu nestale su i rimske banje.
Od druge polovine VI na Balkanu javljaju se Slovenci, ali u to vreme nema nikakvih
tragova postojanja i koriscenja mineralnih izvora.
Beograd, 2009
2
Geografski fakultet
U sezoni 1885. u novoj zgradi pocela je sa radom Narodna gostionica Koste Perovica
Rakice. Pretpostavlja se da je narodnu gostionicu projektovao inzenjer Vinter, to je
bila prizeman zgrada sa uredjenim restoranom, dve trpezarije, salonom za odmor,
bilijar salonom, poslasticarnicom i letnjom bastom, imala je deset soba za smestaj
gostiju.
Godine 1890. inzenjer Vinter pravi projekat evropske banje, predlozio je da narodnu
gostionicu otkupi drzava i da se njenom dogradnjom dobije objekat od trideset soba.
Iste te godine sa radom je pocela prva apoteka, cime je upotpunjena ponuda Vrnjacke
Banje.
Maja 1896. u Vrnjce je dosla drzavna komisija, koja je pored postojecih otkrila
postojanje jos dva mineralna izvora.
Za tri decenije, koliko je proteklo od obrazovanja Osnivackog malog drustva do
ulaska u novi vek, Vrnjacka Banja postaje najpoznatije leciliste u zemlji.
Kada je doslo do vrhunca krize postavljeno je pitanje hoce li banja biti moderna ili
divlja. Tada je reagovao Stojan Protic, minister u Vladi, koji je naredio rusenje svih
neuglednih kuca u sirem centru, tako su u Banji, izgradjene moderne vile i hoteli.
U banjo je dolazilo sve vise gostiju tako da je 1904. moralo biti izgradjeno jos jedno
kupatilo.Medjutim,sve ozbiljniji problem je bio nedostatak tople mineralne vode, pa
se pristupilo kaptazi izvora, geolog Jozef Kvet iz Karlovih Vari je izvodio radove na
otkrivanju i busenju terena.
U godinama posle rata postaje najposecenije banjsko leciliste u Kraljevini SHS.
Novo kupatilo sagradjeno je izmedju 1928. i 1930.god, bilo je to najmodernije i
najluksuznije kupatilo u zemlji, imalo je dva bazena, cetrdeset tri kade za kupanje,
odeljenje za hidro terapiju, ,masazu, tarasu za suncanje.
Prvi pisani pomen da u Vrnjcima pored toplih izvora postoje hladni, danasnji Sneznik
i Slatina nalazi se u izvestaju vladine komisije iz 1896.
Kada je zavrsena prva kaptaza izvora Sneznik napravljena je kamena cesna sa
okruglom drvenom nadstresnicom iznad nje.
Uporedo sa radovima na uredjenju Sneznika, obavljeni su i radovi na kaptazi Slatine.
Pored izgradnje modernog kupatila i Mineralnih izvora u godinama izmedju dva rata,
Vrnjacku Banju je pratio i komunalni razvoj – regulisani su recni tokovi, izgradjene
su saobracajnice, regulisan je vodovod i kanalizacija.
Zbog sirenja naselja nametnulo se pitanje premestanja starog groblja i pijace.
Prva uredjena i negovana zelena povrsina, neka vrsta parka, nalazila se oko 1888.
ispred gostionice posle Koste Perovica Rakice. Inzenjer Vinter je 1892. dao projekat
za utemeljenje banjskog parka i u saradnji sa tek pristiglim bastovanom Johanom
Janacekom iz Austro – Ugarske sagradio prvu staklenu bastu u Vrnjackoj Banji.
Pelceri iz ove baste oplemenjivali su novonastale zelene povrsine u parkovima. Tako
nastaju prvi uredjeni parkovi, sa drvoredima sa obe strane Vrnjacke reke i stilskim
drvenim paviljonima za odmor.
Beograd, 2009
4
Geografski fakultet
Geografski polozaj opstine
Vrnjacka Banja se nalazi u centralnom delu Srbije na 43
o
37
’
severne geografske sirine
i 20
o
54’ istocne geografske duzine po Grinicu na oko 200km juzno od Beograda.
Podrucje opstine se nalazi u srednjem polju Zapadnog pomoravlja izmedju Kraljeva i
Trstenika. Osim ravnog Pomoravlja i pitomih dolina Vrnjacke i Lipovacke reke
opstina delom zahvata i obronke planine Goc (1141m) pa se naselje nalazi na visini
od 220 – 300m nadmorske visine. Uze planinsko podrucje Vrnjacke Banje sa
planinom Goc, deo je sumsko planinskog kompleksa Kopaonika i prostire se prema
jugu. Najvisi vrh Goca je Ljukten 1216m. Pored Goca i Kopaonika (2017m) tu su
Zeljin (1785m), Jastrebac (1492m) i Stolovi (1375m) dok je sa severa venac
Gledickih planina.
Citavo planinsko podrucje je ispresecano zelenim kotlinama planinskih reka i potoka
koji pripadaju slivu Zapadne Morave i podslivovima Ibra i Rasine. Tu su Vrnjacka i
Lipovacka reka, Gracacka, Novoselska, Popinska i Podunavacka reka. Pravac
pruzanja njihovih dolina usmerava strujanje vazduha na relaciji sever – jug.
U Podunavcima, Gracacu i Novom Selu na uzdignutom platou obale starog
moravskog korita, eksploatacijom peska, ostale su bare koje su stvorile svoj ekosistem
i oplemenile vrnjacki pejzaz.
Vrnjacka Banja raspolaze sa sedam mineralnih voda:
Topla voda
Sneznik
Slatina
Jezero
Beli Izvor
Borjak i
Vrnjacko vrelo, od kojih se za lecenje koriste cetiri (Topla voda, Sneznik,
Slatina, Jezero), a dve se flasiraju “Voda Vrnjci” sa izvora Topla voda i
“Vrnjacko vrelo”.
Prosecna nadmorska visina Vrnjacke banje je 230m nadmorske visine. Sami topli
izvori leze na 255m nadmorske visine.
Klima
Vrnjacka Banja ima umereno – kontinentalnu klimu koja je izmenjena u lokalnim
uslovima, leta su umerena topla, a zime umereno hladne. Na lokalnu mikroklimu utice
mirno planinsko okruzenje pod bujnom sumskom vegatacijom i gusta vegetacija
parkova i suma u samoj banji.
Srednja godisnja temperature je oko 10.6
o
C (zimi -0.5
o
C; u prolece 10.5
o
C; leti 20
o
C;
u jesen 11.4
o
C).
Godisnje kretanje temperature je oko 20
o
C. Najtopliji meseci su jun, jul i avgust.
Najvisa temperature je izmerena 22.jula 1939.god, 45
o
C. Najniza temperature je
izmerena 11. februara 1929.god i iznosila je -28.5
o
C.
Noci su sveze, a tropskih noci skoro da nema jer posle zalaska sunca, dolinom
Vrnjacke reke, vetar sa Goca donosi osvezenje.
Prosecna relativna vlaznost vazduha je 78%.
Beograd, 2009
5
