3
1. UVOD
Zrak predstavlja smjesu raznih vrsta pIinova. Plinovi mogu biti u stalnom i promjenjivom
omjeru. Stalni sastojci zraka su: nitrogen (N), oksigen (0), hidrogen (H)
,
i plemeniti plinovi, a
promjenjivi sastojci su: karbon-dioksid i vodena para. U prizemnim slojevima zraka prisutne
su čestice prašine raznog porijekla, mikroba, pepela, raznih piinova iz tehnoloških i drugih
procesa.
Razvojem industrije i urbanizma nastale su bitne promjene u sastavu zraka. Ove promjene
moraju biti predmet pažnje i svjesne i organizovanije akcije ljudi i cijelog čovječanstva u
smislu očuvanja prirodnog svojstva zraka kako bi se izbjegle štetne i opasne posljedice.
Potrošnja oksigena u SAD je već sada znatno veće a od njegove proizvodnje na njihovoj
teritoriji. Međutim, nedostatak se nadoknađuje kretanjem vazdušnih masa sa okeana i iz
Kanade. Te rezerve nisu neiscrpne.
Ogromne količine oksigena troše se u industrijskim procesima, u saobraćaju i sagorijevanjem
goriva: čvrstih, tečnih i gasovitih. Trošenjem, odnosno, sagorijevanjem oksigena nastaje
karbon-dioksid koji, istina, nije otrovan, ali svojim prisustvom djeluje na klimatske promjene.
Koliko je zrak neophodan čovjeku, najbolje govori podatak da čovjek može da živi bez hrane
oko 40 dana, bez vode 5 dana, a bez zraka samo 5 minuta. U toku 24 sata čovjeku je potrebno
oko 1 kg hrane, 2,5 kg vode i 12kg zraka. Dok kvalitet hrane i vode čovjek može da bira,
dotle je prinuđen da uzima onaj zrak u korn se momentalno kreće.
2. SASTAV VAZDUHA
Vazduh je smjesa azota, kiseonika (CO2) i nekih inertnih gasova a takođe sadrži i vodenu
paru čiji procentualni sadržaj u vazduhu varira. Vazduh takođe sadrži i neke štetne supstance
u vidu prirodnih materija koje zagađuju vazduh (polutanata) kao što su prašina i vulkanski
pepeo a postoje i polutanti koji su posledica ljudskih aktivnosti
Prisustvo glavnih sastavnih elemenata atmosfere u prosečnom procentualnom iznosu i njihov
srednji period prisustva (trajnost supstance koja je rastvorena ili suspendovana u datoj
sredini) prikazani su u sledećoj tabeli.
Tabela 1. Sastavni elementi vazduha
Element
Procentualni deo
atmosfere
Srednji period
prisustva
Azot (N
2
)
78
10 na 6 godina
Kiseonik (O
2
)
21
10 godina
Argon (Ar)
0.9
-
4
Vodena para
varijabilno 0-3
8-10 dana
Ugljen-dioksid
0.035
50-200 godina
Metan (CH
4
)
0.00017
7-10 godina
Vodonik (H
2
)
0.00006
-
Nitro-oksid( N
2
O)
0.000033
130 godina
Ugljen-monoksid (CO)
4-20x10 na -6
5 meseci
Ozon (O
3
)
- troposferski
- stratosferski
10 na -6 – 10 na -5
10 na -5 – 5x10 na -5
sedmice-meseci
meseci
Amonijak (NH
3
)
10 na -8 – 10 na -6
3 dana
Sumpor-dioksid (SO
2
)
10 na -7 – 5x10 na -5
3 dana
Azotni oksidi (NOx)
10 na -8 – 5x10 na -5
3 dana
CFC (Freoni)
10 na -7
50-150 godina
Peroksiacetilnitrat (PAN)
10 na -7 – 5x10 na -6
-
Isparljiva organska
jedinjenja
10 na -5 – 10 na -4
-
3. TIPOVI ZAGAĐIVANJE ZRAKA
Postoji nekoliko glavnih tipova zagađenja:
1.Ljetnji smog
– Kada Sunce sija, izduvni gasovi automobila se kombinovanjem pretvaraju u
ozon. Iako je čoveku na Zemlji potreban ozon na velikim visinama, u prizemnim slojevima je
izuzetno štetan i samo u Evropi ostavlja posledice na oko 100 miliona ljudi.
2.Zimski smog
– Zimski smog nastaje kada su polutanti zarobljeni ispod mase hladnog
vazduha nad gradom, čime se njihova količina uvećava, naročito sumpor-dioksida, azotnih
oksida i čađi. Najviše zagađenja u ovim uslovima je dakle karakteristično za urbana područja
u gradovima Evrope. Ozbiljne pojave zimskog smoga često izazivaju opasnost po zdravlje u
djelovima Centralne i Istočne Evrope, u gusto naseljenim djelovima Češke, istočne Nemačke
i Poljske. Svi procesi sagorevanja, od grijanja u domaćinstvima, industriji i proizvodnji
električne energije su uzročnici ovakvog zagađenja.
6
Pažnja javnosti najviše je fokusirana na značaj čistoće vazduha u okolini, dok se kvalitet
vazduha u zatvorenom prostoru veoma mnogo potcjenjuje ili potpuno zapostavlja.
Novija naučna istraživanja međutim pokazuju da vazduh u zatvorenom prostoru veoma često
može da bude zagađeniji i sa težim zdravstvenim posljedicama nego zagađeni vazduh
napolju, čak i u velikim industrijskim centrima.
Nekada nismo ni svjesni koliko mi u stvari vremena provodimo u zatvorenom prostoru.
Poslije višečasovnog radnog dana u kancelariji vrlo često smo opet u zatvorenom prostoru
naših domova, gdje kao i u poslovnim prostorijama ima potencijalno štetnih uticaja od
materijala korišćenih u izradi boja kojima su obojeni zidovi i stolarija, audio-video uređaji
ispred kojih provodimo dosta vremena, itd. Navešćemo samo par štetnih materija koje mogu
biti prisutne oko nas u zatvorenom prostoru;
Formaldehid
je vodorastvorljivi, bezbojni toksični gas jakog mirisa. Ima primjenu u
dezinfekciji, sredstvima zaštite i hemijskim sredstvima namjenjenim upotrebi u poljoprivredi.
Nalazi se u tutkalu i ljepilima koji se koriste u proizvodnji namještaja i stolarije i kao
vatrostalni agent kod nekih kompleksnijih materijala. Tragove formaldehida je takođe
moguće naći u vosku za kućnu upotrebu, ulju, šamponu, zubnoj pasti, pivu, vinu, tapetama,
boji, duvanu pa čak i u automobilskom enterijeru i tapacirima. Obzirom da formaldehid
nikada ne formira punu hemijsku vezu, može godinama isparavati sa površina koje su
tretirane sredstvima u čijem se sastavu nalazi, i to kada se njegov miris već izgubi. Ova
isparavanja imaju štetan efekat na respiratorni sistem, kožu i srce.
Azbest
predstavlja mineralni kompozit koji se u prirodnom stanju pojavljuje u sastavu
izvjesnih tipova kamena. Izrazito je jak vatrostalan i nekorozivan materijal koji se koristi kao
veoma dobar toplotni izolator, zbog čega je nekada smatran čudotvornim materijalom i bio u
širokoj primjeni. Dugo je vremena trebalo da ljudi počnu da uviđaju zdravstvene opasnosti
uzrokovane udisanjem azbestnih vlakana. Kada jednom sa udisajem dospiju u naš organizam,
čestice azbesta ostaju zauvijek u plućima i sistemu za varenje gde predstavljaju veliku
opasnost i mogu dovesti do pojave raka. Efekti azbesta na organizam mogu biti neprimjetni
godinama nakon izlaganja česticama ovog materijala. Uprkos ovim opasnostima, materijali
koji sadrže azbest predstavljaju malu opasnost po zdravlje ljudi ako se njima na propisan
način manipuliše i ako se adekvatno skladište i održavaju.
Radon
je prirodan nevidljivi radioaktivni gas bez mirisa koji nastaje kao rezultat raspada
uranijuma ili radijuma. Može se naći u podzemnim vodama ili čak dosjpeti u naše domove
kroz pukotine u zidovima i podu. Radon se smatra jednim od uzročnika raka, a njegov štetan
uticaj može se sprečiti odgovarajućim dihtovanjem pukotina u zidovima i adekvatnom
ventilacijom.
Elektromagnetna polja
su nevidljiva polja energije koja nastaju oko mesta protoka
električne energije. Elektromagnetna polja postoje svuda u prirodi i živim bićima.
Elektromagnetno zagađenje pojavljuje se kada je snaga elektromagnetnog polja znatno veća
od normalne bezopasne vrijednosti. Previše vremena provedenog u kući u takvim uslovima,
radeći za računarom, gledajući TV na malom odstojanju od ekrana kao i spavanje pod
7
električnim ćebetom, mogu imati negativne posljedice po zdravlje. Sve više ima dokaza da se
dugoročno izlaganje elektromagnetnom zagađenju može smatrati uzročnikom raka,
leukemije, poremećaja imunog sistema, pobačaja i drugih zdravstvenih problema. Najviše su
ugrožena djeca, jer se na osnovu rezultata naučnih istraživanja ustanovilo da elektromagnetna
radijacija remeti normalno funkcionisanje tjelesnih mehanizama koji regulišu rast ćelija.
Preventiva je najbolje rešenje i od najvećeg je značaja sprovođenje nekoliko jednostavnih
mjera kojima se rizici po zdravlje svode na minimum: izbjegavanje pokrivanja električnom
ćebadi, postavljanje kućnih uređaja kao što su televizori, električni satovi i računari na
najmanje jedan metar od mesta gde duže provodite vreme, gledanje TV programa sa
udaljenosti od najmanje 2 metra od ekrana, sjedenje na najmanje 60 cm od računarskog
monitora uz poželjno korišćene zaštitnog filtera, kao i često ustajanje i kretanje tj, češće
pauze u radu za računarom.
5. ONEČIŠĆENJE ZRAKA
Prisutvo hemikalija u atmosferi, u količini i trajanju, štetnih po zdravlje ljudi i životnu
sredinu jeste jedna opšta definicija zagađenja vazduha.Čist vazduh kretanjem preko kopnenih
površina sakuplja primarne zagađujuće materije (polutante) kao što su prašina (koja se podiže
usljed oluja ili vulkanskih erupcija) i emisije štetnih čestica i materija koje su rezultat ljudskih
aktivnosti (izduvni gasovi iz automobila, industrijske proizvodnje, energetskih sistema, itd.).
Primarni polutanti mešaju se sa vazdušnim kovitlanjem i mogu hemijski reagovati jedni sa
drugima ili sa sastavnim delovima vazduha (kiseonikom, azotom, vodenom parom, itd.) pri
čemu nastaju nove zagađujuće materije, koje se nazivaju sekundarni polutanti.
Zagađenje atmosfere koje nastaje u industrijalizovanim zemljama nastaje najčešće iz tri grupe
primarnih polutanata: oksida ugljenika, sumpora ili azota
Tabela 2. Glavna klasifikacija zagađujućih materija (polutanata)
Klasa
Primer
Ugljenikovi oksidi
ugljen-monoksid (CO), ugljen-dioksid (CO
2
)
Sumporovi oksidi
sumpor-dioksid (SO
2
),
sumpor-trioksid (SO
3
)
Azotovi oksidi
nitrični oksid (NO), azot-dioksid (NO
2
), nitro-
oksid (N
2
O) – NO i NO
2
se vrlo često
objedinjuju i prezentuju kao NOx
Isparljiva organska jedinjenja
metan (CH
4
), propan (C
3
H
8
), benzen (C
6
H
6
),
hlorofluorokarboni (CFC gasovi)
Lebdeće čestice
čestice čvrstih materija (prašina, prljavština,
azbest, olovo, nitratne i sulfatne soli) i kapljice
9
Vulkanska aktivnost, tokom koje se produkuju sumpor I njegovi oksidi , hlor i čestice
pepela.
Kosmička prašina
Slana isparenja iz okeana
6.2. TEHNIČKI IZVORI
Tehnički izvori zagađenja potiču od:
Transformacijske energije gdje postoje dva uzroka: hemijski sastav goriva I
nepotpuno sagorijevanje i
Tehnoloških procesa ( procesnih postrojenja I manipulacije materijalima)
Tehnički izvori zagađivanja se podijeliti u dvije osnovne grupe:
Stacionarni izvori (termoelektrane, toplane, kućna ložišta I industrijski
procesi)
Mobilni izvori. (drumski saobraćaj – automobile, teretna vozila, autobusi;
željeznički saobraćaj - vozovi, zračni saobraćaj - avioni, vodeni saobraćaj –
brodovi)
7. POLUTANATI U VAZDUHU
Glavni izvori polutanata u vazduhu su:
Energetska postrojenje koja svoj rad zasnivaju na sagorevanju fosilnih goriva
Kontrolisano spaljivanje, koje se koristi u poljoprivredi I šumarstvu.
Izduvni gasovi iz motornih i drugih vozila i prevoznih sredstava.
Sagorevanje drveta, požari inseneratori i sl.
Rafinerije nafte, energetska i sva druga industrijska postrojenja.
Različite hemikalije koje se u vidu prašine ili gorenjem šire u okolni vazduh.
Komponente boja, lakova za kosu, aerosoli iz sprejeva I drugi rastvarači.
Deponije smeća sa kojih se izdvaja deponijski gas, metan i neprijatni mirisi.
Vojne aktivnosti, kao što su probe nuklearnog naoružanja, toksičnih gasova (bojni
otrovi), rakete i sl.
7.1. KARBON MONOKSID (CO)
