1
Zahtevi prema transportnoj mreži
i tipovi transportnih mreža
Javni gradski masovni prevoz je linijski organizovan i sve linije u gradu čine mrežu linija JGPP-a.
Osnovna podela linija JGPP-a je izvršena prema načinu pružanja u odnosu na teritoriju, i to na:
1- Radijalne - povezuju centar sa perifernim delovima grada.
2- Dijametralne - povezuju dva periferna dela i prolaze kroz centar.
3- Tangencijalne – povezuju dva periferna dela grada, ali ne prolaze kroz centar.
4- Kružne – seku veliki broj linija drugog tipa i smanjuju nepotrebna presedanja.
5- Periferne
-Radijalne linije
povezuju centar sa perifernim delovima grada. Pošto je kretanje stanovnika prema
centru grada i obratno najintenzivnije u sklopu mreže treba da postoji i najveći broj linija koje
povezujucentar grada sa periferijom, a to znači radijalnih i dijametralnih. U većini slučajeva radijalne
linije koje povezuju centar grada sa periferijom odgovaraju potrebama većine stanovnika u pogledu
cilja prevoza, dok manji broj ipak treba nepotrebno da preseda još jedanput ili dvaput.
-Dijametralne linije
povezuju dva periferna dela grada i prolaze kroz centar. Dobro postavljena
dijametralna linija daje mogućnost većem broju putnika da direktnom vožnjom dođe do svog cilja.
Manjina putnika mora da se zadovolji mogućnošću da do svog cilja dođe presedanjem, uz uslove da je
mreža linija postavljena tako da putnik iz bilo kog dela grada može da dođe u bilo koji deo grada samo
sa jednim presedanjem. Dijametralne linije koje povezuju dva periferna naselja, a prolaze kroz centar
grada i manje-više seku sve linije koje imaju poprečne trase svode nepotrebna presedanja na minimum.
Isto tako dijametralnim linijama se izbegava angažovanje prostora za terminuse u centru grada, u
kojem je ovo inače teško obezbediti.
-Kružne i tangencijalne linije
po pravilu tangiraju uži centar grada. Ove linije predstavljaju rasteretne
linije, koje u prvom redu imaju zadatak da time što seku veliki broj radijalnih i dijametralnih linija
rasterete centar grada od nepotrebnog presedanja, a takođe da smanje broj presedanja onih putnika čija
se izvorišta i ciljevi nalaze u gravitacionom području linije. Na dobro postavljenoj trasi tangencijalne
linije mogu da ostvare velike brzine putovanja, jer one ne prolaze kroz zagušene centralne delove
grada, pa ove linije mogu da budu jako rentabilne. Sličan efekat može da se ostvari na pojedinim
delovima kružnih linija, ali tu se pojavljuje problem neravnomernog iskorišćenja kapaciteta duž cele
linije, zbog čega su kružne linije malo zastupljene u mreži JGPP-a.
-Periferne (
lokalne) linije povezuju dve tačke na periferiji i pokrivaju pravce slabijeg strujanja putnika.
2
Putnici žele gustu mrežu linija i najkraću trasu do svog odredišta, do kog mogu da dođu
direktnom vožnjom. Ove zahteve putnika određuju četiri faktora kvaliteta :
Gustina mreže
– izračunava se koeficijentom gustine mreže koji predstavlja odnos dužine svih
linija i površine gradske teritorije. Ovaj koeficijent pokazuje koliko linija JGPP-a dolazi na
1km
2
površine kontinualno izgrađenog gradskog područja i sa povećanjem njegove vrednosti
povećava se kvalitet opsluženosti grada.
σ=
∑
i
=
1
n
Li
P
[
km
km
2
]
-
u centru grada 3-5 (km/km
2
)
-
u ostalim delovima grada 1.5 - 2.5 (km/km
2
)
Na osnovu vrednosti koeficijenta gustine može da se da samo opšta ocena o podobnosti mreže sa
ovog stanovišta jer u pojedinim slučajevima ovaj koeficijenat može da ima zadovoljavajuću
vrednost a da pojedina područja grada ne budu dobro opslužena. Zbog toga detaljna ocena o
pokrivenosti gradske teritorije linija JGPP-a može dobiti ucrtavanjem gravitacionih zona svake
linije posebno na karti odakle bi se mogle uočiti praznine koje su van gravitacionih područja
pojedinih linija i koja nisu dobro pokrivena sa mrežom linija.
Razgranatost mreže
– izražava se pomoću linijskog koeficijenta koji predstavlja odnosizmeđu
dužina svih linija JGPP-a i dužine ulične mreže po kojima prolaze ove linije.
K
i=
∑
L
M
∑
L
uM
U praksi ovaj koeficijenat se kreće od 1.5 do 4 i što je veća njegova vrednost, to je teritorija
grada bolje opslužena i smanjuje se dužina pešačenja i broj presedanja.
Direktnost mreže-
Želji svakog putnika da dođe do svog cilja direktno bez presedanja JGPP ne
može u potpunosti da odgovori zbog svog karaktera, masovnosti i ekonomičnosti pogona, pa
zbog toga jedan deo putnika mora da stiže do svog cilja sa jednim ili više presedanja. Pogodnost
mreže u odnosu na direktnost vožnje, odnosno na presedanja izražava se koeficijentom
direktnosti K
d
koji predstavlja odnos između broja putnika koji do svog cilja stižu direktnom
vožnjom P
d
i broja putnika koji do svog cilja stižu sa presedanjem P
p
:
K
d
=
P
d
P
k
Prilagođenost mreže
izražava se koeficijentom prilagođenosti koji pokazuje koliko je mreža
prilagođena potrebama putnika i predstavlja odnos srednje dužine putovanja i srednje dužine
vožnje.
