Vježba br.1

INTEGRALNI KATASTAR ZAGAĐIVAČA ŽIVOTNE SREDINE

Opšti privredni razvoj, urbanizacija naselja, neracionalno korišćenje priprodnih resursa i

odlaganje  svih  vrsta  otpada  u  prirodnu  sredinu  uz  masovnu  primjenu  hemijskih  sredstava  u
poljoprivredi  doveli  su  do  toga  da  je  opšte  stanje  zaštite  životne  sredine  u  našoj  zemlji  savim
nezadovoljavjuće. Na ovo opšte stanje bitno je uticao i razvoj u prošlosti zasnovan na konfliktu
interesa  politike  zaštite  životne  sredine  i  razvoja  u  kome  je  bez  integralnog  prisupa,  sa
sektorskom  podjelom  i  rascjepkanim  sistemom  zaštite,  došlo  do  ubrzanja  degradacije  životne
sredine.

Realizacija sistema zaštite životne sredine zahtjeva integralan prisup kojim bi se

obezbijedila potrebna harmonija između čovjeka i njegovih aktivnosti i prirode i razriješili nastali
složeni problemi, ne samo za potrebe sadašnjih već i budućih generacija.

U prethodnom periodu prikupljani su podaci na više mjesta i od strane više organizacija, a

što je najbitnije vrlo često je dolazilo do preklapanja prikupljenih podataka i nadležnosti.

S obzirom na navedeno stanje došlo je do izrade integralnog katastra zagađivača voda,

vazduha i zemljišta, čiji je cilj sređivanje i sistematizacija podataka o zagađivačima životne
sredine.

Sam pojam katastar podrazumjeva registar podataka i činjenica o objektima i subjektima

koji su predmet posmatranja; u ovom slučaju to su zagađivači životne sredine.

Integralni katastar

zagađivača životne sredine

je javna knjiga u kojoj se registruju sve

vrste  zagađivača  sa  relevantnim  podacima  neophodnim  za  praćenje  stanja,  planiranje,
projektovanje  i  preduzimanje  (realizaciju)  mjera  za  zaštitu  životne  sredine  i  prirodnih  resursa
zemlje. Katastri zagađivača životne sredine mogu se često voditi odvojeno za pojedine prirodne
medije.  Tako  da  postoje  katastri  voda  ili  vazduha,  katastri  zemljišta.  Međutim  razvoj  svijesti  o
jedinstvenosti  i  složenosti i  povezanosti  životne sredine, o povezanosti  i  međusobnoj  zavisnosti
njenih komponenti doveo je do uočavanja činjenice da pojedini zagađivači istovremeno zagađuju
sve prirodne medije- i vodu i vazduh i zemljište.

Da bi pojam integarlnog katastra zagađivača životne sredine bi što jasniji potrebno je

definisati  neke  osnovne  pojmove  kao  što  je  zagađujuća  materija  i  zagađivač.  Često  se  čak  i  u
stranoj  literaturi  može  sresti  pojmovna  zbrka  tako  da  se  zagađujuća  matrija  koja  se  ispušta  u
životnu  sredinu  naziva  zagađivačem  što,  uopšteno  gledajući  i  nije  sasvim  netačno.  Međutim

zagađivač

je svako pravno i fizičko lice koje svojom aktivnošću ispušta u životnu sredinu

zagađujuće materije, i time remeti prirodnu ravnotežu izmađu živog i neživog svijeta i procesa u
zemlji. Pod pojmom

izvor zagađivanja

podrazumjevaju se

objekti

(radom stvorene vrijednosti

kao što su fabrike, postrojenja, uređaji itd.) i aktivnosti koje dovode do ispuštanja otrovnih,
štetnih, opasnih i drugih jedinjenja i materijala u količinama i na način koji ugrožava zdravlje
ljudi i životnu sredinu.

Zagađujuće materije

su sve prirodne i vještačke supstance čije ispuštanje

u životnu sredinu (vodu, vazduh, zemljište) remeti njihov prirodni sastav i osobine ili integritet
životne sredine u cijelini.

Da bi se sagledalo kojim sve prirodnim i antropogenim aktivnostima je ugrožena životna

sredina, u praksi je razvijen postupak analize stanja životne sredine i takozvani indikatori stanja
na bazi proučavanja procesa u prirodi i uslova opstanka živog svijeta u njoj.

Indikatori stanja životne sredine mogu se podijeliti u dvije osnovne grupe zagađivača :

prirodni i antropogeni. S obzirom na karakter mogućih prirodnih zagađivača (poplave,
zemljotresi, vulkanske erupcije), očito je da oni nisu predmet proučavanja i registrovanja.

Antropogeni zagađivači dijele se na koncetrisane i rasute.



U koncentrisane zagađivače svrstavaju se sva industrijska postrojenja, rudnici, luke i
pristaništa, koja imaju sopstvene energane, kanalizaciju i deponije čvrtog otpada; sva

poljoprivredna dobra, stočarske farme i ribnjaci koji imaju vodovodne i kanalizacione
(odvodne) sisteme; sva naselja koja imaju toplane, vodovode, kanalizaciju i organizovano
prikupljanje i deponovanje čvrtog otpada.



U rasute zagađivače svrstavaju se sistemi za odvodnjavanje poljoprivrednog zemljišta, naselja
bez kanalizacije, saobraćajnice, stacionarni i mobilni saobraćaj, septičke jame, neuređene
deponije čvrstog i tečnog otpada otpada.

Vježba br.2

ZAGAĐIVANJE I ZAŠTITA VAZDUHA

BIOLOŠKI MONITORING ZAGAĐENOSTI VAZDUHA

Monitoring predstavlja sistem sukcesivnih osmatranja elemеnata životne sredine u

prostoru i vremenu. Cilj je prikupljanje podataka kvantitativne i kvalitativne prirode o prisusutvu
i distribuciji zagađivača, prećenje emisija i imisija, izvora zagađivanja i njihovog rasporeda,
transporta polutanata i određivanje njihovih koncentracija na određenim mjernim tačkama.

Jedan od najorganizovanijih i najsavršenijih monitroing sistema je meterološki monitoring

koji je uspostavljen još u prošlom vijeku i pokriva mrežu ogromnog broja meteroloških stanica (I,
II, III reda) širom Planete. Meterološki monitoring obuhvata sukcesivno praćenje, osmatranje i
bilježenje velikog broja klimatskih parametara (vlažnost vazduha, temperaturu, padavine,
vazdušni pritisak, itd.).

Nezaobilazni segment monitoring sistema je biološki monitoring koji podrazumjeva

primjenu živih organizama kao bioindikatora promjena u životnoj sredini u prostoru i vremenu.

Termin bioindikatori prvi je upotrijebio Claments, 1920. godine da bi označio ogranizme

koji svojim prisustvom na staništu jasno ukazuju na ekološke uslove staništa.

Fizičko-hemijske metode monitoringa su nezaobilazni segment ovog sistema, s obzirom

da pružaju ekzaktne podatke o prisustu i distribuciji zagađivača i praćenju emisija i imisija
zagađivača. Međutim, one nisu dovoljne same po sebi, niti mogu isključiti biološki monitoring

Biološki monitoring je iz metоdoloških razloga podjeljen u odnosu na to u kojoj od oblika

životne sredine se prate promjene, na :

BIOLOŠKI MONITORING ZAGAĐENOSTI VAZDUHA (pri čemu se kao
bioindikatori koriste lišajevi i mahovine)

BIOLOŠKI MONITORING ZAGAĐENOSTI VODENE SREDINE (bioindikatori
promjene stanja su alge, fauna bentosa, bakterije, ribe, itd.)

BIOLOŠKI MONITORING ZAGAĐENOSTI ZAMLJIŠTA (indikator-organizmi su
više biljke, odnosno vegetacija)

Bioindikaciju je moguće izvoditi na svim nivoima organizacije živih sistеma, počevši od

molekularnog, preko biohemijsko-fiziološkog, celularnog, induvidualnog, populacionog,
specijskog, biocenolškog (ekosistemskog), biomskog zaveršno sa biosfernim.

Prednost biološke indikacije u odnosu na fizičko-hemijske metode praćenja zagađivanja

životne sredine leži u činjenici da živi organizmi mogu da pokazuju efekat akumulacije
zagađujućih materija u toku dužeg vremenskog perioda. S druge strane, fizičko-hemijske metode
istina daju ekzaktnije podatke, ali su oni dostupni samo u tačno određenom trenutku vremena.

MDK- maksimalno dozvoljena koncentracija je ona koncentracija zagađujućih materija

koja ne dovodi do promjena u zdravstvenom stanju ljudi. Ove maksimalno dozvoljene
koncentracije definišu i propisuju najčešće zdravstvene organizacije koje u žiži intersovanja
imaju samo ljudsku populaciju. To naravno ne znači da su to istovremeno i MDK za sve ostale
žive organizme.

Potencijalno, svaka organska vrsta može biti upotrijebljena kao bioindikator stanja

životne sredine. Neophodan preduslov za to je poznavanje kako biologije, tako i ekologije

Imaju specifičan tip razmnožavanja (putem soredija, sorusa i izidija).

Imaju poseban tip matabolizma koji im omogućava da fotosintetišu i na veoma niskim
temperaturama (čak i do -25ºC).

proizvode samo za njih karakteristične i specifične materije, tzv. lišajske kiseline.
Sve navedene karakteristike omogućavaju im da naseljavaju staništa koja su ekstremno

nepovoljna za više biljke. Takva staništa su na primjer tundre na krajnjem sjeveru i jugu Planate,
kao i visokoplaninski predjeli iznad 3000 m.n.v. U takvim, veoma hladnim i nepovoljnim
uslovima,. oni prelaze u stanje anabioze.

Lišajevi kao simbiotski organizmi veoma su pogodni za biološku indikaciju zagađenosti

vazduha pošto su stenovalentni u izboru podloge koju naseljavaju, kao i u odnosu na
koncentraciju zagađujućih materija (posebno SO

), dok su istovremeno eurivalentni u odnosu na

neki drugi ekološki faktor (npr. temperatura vazduha).

Smanjenju brojnosti vrsta lišajeva kao i individua, pored visoke koncentarcije zagađujućih

materija u gradu, doprinosi i činjenica da lišajevi mogu biti aktivni i tokom zime kada je u gradu
nešto viša vlažnost vazduha. S obzirom da im visoka temperatura onemogućava proces
fotosinteze, lišajevi su u priličnoj mjeri aktivni i tokom zimskog perioda. Nepovoljna činjenica je
ta što je tokom zime u gradovima najviša koncentracija zagađujućih materija, a prije svega
izduvnih gasova, što i dovodi do propadanja lišajeva i smanjenja njihove brojnosti.

Prva istraživanja iz oblasti bioindikacije lišajeva vezana su za zagađenost vazduha

datiraju još iz XIX vijeka.

1866. godine Nylander je zapazio da je flora lišajeva u Luksemburškom parku u Parizu

siromašnija u odnosu na širu okolinu grada. Ovo zapažanje je potvrđeno istraživanjima
lihenoflore u XX vijeku u većim gradovima kao što su Njujork, Oslo, Berlin, Štokholm, Minhen,
London itd.

Primjećeno je da je, po pravilu, u centru grada brojnost individua i vrsta lišajeva

zanemarljivo mala u odnosu na okolinu, dok u neki industrijskim zonama lišajevi potpuno
odsustvuju.

Ta činjenica je dovedena u vezu sa velikim zagađenjem vazduha, a posebno sa visokom

koncentracijom SO

. Eksperimentalno je dokazano da SO

, već u koncentraciji od 0,08-0,1

mg/m

vazduha počinje da djeluje negativno na lišajeve, jer dovodi do stvaranja mrkih polja u

hloroplastima alge, što poslije izvjesnog vremena izaziva nekrozu i propadanje čitavog lišaja.

METODOLOGIJA ISTRAŽIVANJA

U biološkoj indikaciji zagađenosti vazduha pomoću lišajeva, koriste se prije svega

epifitski lišajevi (korasti, listasti i žbunasti). Epilitski lišajevi su manje pogodni s obzirom da oni
naseljavaju podlogu koja je najčešće karbonatnog porijekla i koja dijelimično neutrališe negativni
efekat izduvnih gasova koji su po svojoj pH vrijednosti kisele reakcije.

FAZA - KARTIRANJE LIŠAJEVA
U biološkoj indikaciji zagađenosti vazduha pomoću lišajeva, prva faza obuhvata terenska

istraživanja i sakupljanje primjeraka epifitskih lišajevskih vrsta sa unaprijed definisanih lokaliteta
u centru grada i njegovoj okolini. Pri tome se prilikom uzimanja uzoraka bilježe svi relevantni
podaci o ekologiji same vrste: na kori koje drvenaste vrste-domaćina je vrsta lišaja pronađena
(hrast, lipa, javor, divlji kesten), na kojoj visini na stablu, itd. Pri tome, treba voditi računa da se
uzorci lišaja ne mogu uzeti sa stabla mladih jedinki ili sa platana.

U cilju dobijanja što validnijih rezultata, najpogodnije je da se na cijeloj istraživanoj

teritoriji uzorci uzimaju, ukoliko je to moguće, sa iste vrste ili sa istog roda drvenastih biljaka.

Pored podataka o lokalitetu gdje je lišajska vrsta nađena, prilikom kartiranja lihenoflore

potrebno je konstatovati i zabilježiti i ostale podatke o ekološkim karakteristikama vrste (brojnost
populacije, prisustvo/odsustvo oštećenja na pojedinim primjercima lišajeva, itd.).

FAZA - DETERMINACIJA LIŠAJEVA
Po završetku terenskog istraživanja koje se može obavljati tokom jedne ili više godina,

pristupa  se  identifikaciji  lišajskih  vrsta.  Indentifikacija  se  obavlja  u  laboratorijskim  uslovima
pomoću binokularnog mikroskopa i lupa i korišćenjem specijalnih ključeva za identifikaciju, kao
i  monografski  dijela  „  FLORA-LIHENOFLORA“.  To  je  vrlo  često  izuzetno  mukotrpan  i
dugtrojan  posao,  s  obzirom  na  složenost  tipova  razmnožavanja  lišajeva,  njihovu  veličinu,
morfološku građu itd.

Po završetku determinacije lišajski vrsta, formira se spisak konstatovane lihenoflore

istraživanog područja sa detaljnim i preciznim mikrolokalitetima na kojima su konstatovane
lišajske vrste

FAZA

– KORIŠĆENJE REZULTATA MJERENJA FIZIČKO-HEMIJSKIH

PARAMETARA ZAGAĐENJA
Istovremeno sa terenskim i laboratorijskim istraživanjima, neophodno je preuzimanje

podataka dobijenih od strane Instituta nadležnog za određivanje ovih parametara. Ovi podaci se
baziraju na mjerenju fizičko-hemijskih parametara o koncentraciji, intenzitetu i periodima emisije
zagađujućih materija sa više mjernih tačaka u gradu. Ta mjerenja se u Banjoj Luci rade na 8
lokaliteta svakog dana , tokom više godina.

FAZA – UPOREDNA ANALIZA REZULTATA KARTIRANJA I KONKRETNIH
PODATAKA O KONCENTRACIJI SO

Korišćenjem i uporednom analizom rezultata iz prethodne tri faze moguće je formirati

SKALE  INIDKATORSKIH  VRIJEDNOSTI.  Najpoznatija  je  HOWKSWORTH-ROUSE-ova
skala koja je formirana za područje Engleske i Velsa 1970. godine. Ova skala nije univerzalna i
ne  može  se  u  potpunosti  i  adekvatno  koristiti  za  područje  čitave  Evope,  s  obzirom  da  se
primjenjuje  u  uslovima  vlažne,  maritimne,  ostrvske  klime,  koja  se  znatno  razlikuje  od  uslova
umjereno-kontinetalne i kontinentalne klime koje vladaju u našim gradovima.

U svakom slučaju, svaka skala indikatorskih vrijednosti zanovana je na dva parametara:

vrijednostima koncentracije SO

( u μg/m

vazduha)

ekološkoj valenci svake pojedinačne lišajske vrste u odnosu na faktor životne
sredine prisutan u gradskim uslovima.

U skali indikatorskih vrijednosti dati su opsezi (zone) koncentracije SO

u vazduhu u

kojima je moguć opstanak pojednim vrstama lišajeva.

FAZA – IZDVAJANJE LIŠAJSKIH ZONA U GRADU
Prema istraživanjima prositeklim iz kartiranja lišajeva u gradovima, konstatovano je

prisustvo više zona flora epifitskih lišajeva.
I ZONA - ZONA LIŠAJEVSKIH PUSTINJA – to je područje na kome nema epifitskih lišajeva
II ZONA – ZONA VRLO ZAGAĐENOG VAZDUHA – je naseljena samo lišajevima iz rodova

Leucanora, Lepraria

Buellia

, koji su sposobni da podnesu vrlo velike koncentracije SO

azotnih oksida
III ZONA – SREDNJE ZAGAĐENOG VAZDUHA- „ZONA BORBE“
IV ZONA – ZONA RELATIVNO ČISTOG VAZDUHA

METODA EKSPONIRANJA LIŠAJEVA

Ova metoda se koristi za brzo određivanje stepena zagađenosti vazduha u gradu. Metoda

se zasniva na praćenju uticaja zagađenja na jedinke pojedinih odabranih vrsta lišajeva:

introdukovani primjerci sa prirodnih staništa koja se karakterišu uslovno čistim vazduhom
(kontrolna grupa)

Povećana količina CO

u naseljenim, industrijskim oblastima predstavljaju jedan od

znakova antropogenog zagađenja atmosfere. Možda bi ona mogla da se shvati i kao obogaćenje
vazduha ovim gasom neophodnim biljkama za proces fotosinteze. Međutim ovaj gas je jedan od
glavnih gasova sa efektom ''staklene bašte''. Posljedice efekta staklene bašte su povećane globalne
temperature od 2-5 C što može da dovede do narušavnja termalne ravnoteže na Zemlji, što bi
dovelo u pitanje opstanak živog svijeta u takvim uslovima.

Sumporna jedinjenja, prije svega sumpor-dioksid, nanose oštećenja biljkama i dovode do

globalnih  promjena  djelovanjem  ''kiselih  kiša''  u  biosferi  i  atmosferi  uošte.  Najvećim  dijelom
sumporna jedinjenja stižu u atmosferu ljudskim djelatnostima. Velike količine sumpor-dioksid se
djelimično  oksiduju  u  sumpor-trioksid  te  ovi  oksidi  pod  dejstvom  vodenih  taloga  obrazuju
odgovarajuće  kiseline  (sumpornu  i  sumporastu)  pri  čemu  nastaju  ''kisele  kiše''.  Kisele  kiše    su
izuzetno opasne za živi svijet. Sumpor-dioksid prodire u list kroz otvorene stome istom brzinom
kao i ugljen-dioksid. Ako su stome zatvorene sumpor-dioksid prolazi kroz kutikulu. Mnoge biljke
su sposobne da izdrže umjerenu toksičnost sumpor-dioksida. Zeljaste biljke su manje ugrožene, s
obzirom  da  im  nadzemni  dijelovi  kraće  traju  i  stalno  se  obnavljaju,  u  odnosu  prije  svega  na
dugovječne vječnozelene četinare  čiji  se listovi zadržavaju  po nekoliko  godina.  Lišćarske vrste
listopadom izbjegavaju štetne efekte tokom zimskog perioda, kad su u atmosferi najveće količine
sumpor-dioksida zbog upotrebe fosilnih goriva za zagrijavanje.

Azotni oksidi ulaze u sastav atmosferskog vazduha kao produkti sagorijevanja pri visokim

temperaturama,  u  motornim  vozilima,  elektranama  i  različitim  industrijskim  postrojenjima.  U
velikim industrijskim urbanim centrima pod dejstvom Sunčevog zračenja u atmosferi zasićenoj
izduvnim  gasovima  i  dimom  iz  automobilsikh  motora  i  fabričkih  dimnjaka  dolazi  do  pojave
fotohemijskog smoga. Naime, tokom dana fotohemijskim  reakcijama, prije svega pod dejstvom
UV  zračenja  nagomilani  NO

se razlaže na NO i atomski kiseonik, koji je veoma reaktivan i

započinje brojne reakcije od kojih jedna dovodi do stvarnja ozona u troposferi. Kako je ova
rekcija povratna ozon neprestano nastaje i razgrađuje se, a oslobođeni atomski kiseonik oksiduje
nove količine fotolitičkog NO u NO

. Ova tri oksidanta stoje u neprekidnoj dinamičkoj ravnoteži.

U prisustvu isparljivih ugljikovodonika blokirana je razgradnja ozona i kao posljedica ovih
reakcija dolazi do njegove akumulacije. Veoma aktivan O

stupa u reakcije sa mnogobrojnim

organskim  molekulima  pri  čemu  nastaju  izuzetno  toksični  slobodni  kiseonični  radikali  koji
reaguju  sa  nesagorjelim  ugljikovodonicima  i  azotnim  oksidima  stvarajući  izuzetno  opasna
jedinjenja  kao  što  su  peroksiacetilnitrat  ili  PAN,  peroksibenzoilnitrat  ili  PBN,
peroksipropionalnitrat ili PPN.

Ozon iz troposfere kao i drugi gasovi prodire u biljku kroz stome i već u apoplastu se

veoma  brzo  razlaže  na  atmosferski  kiseonik  i  veoma  toksične  slobodne  radikale.  Kiseonični
radikali  su  veoma  štetni  jer  su  veoma  reaktivni  i  reaguju  prije  svega  sa  nezasićenim  masnim
kiselinama i SH grupama proteina. Oksidacijom masnih kiselina oštećuje se plazmalema i druge
biomembrane, dok se oksidacijom SH grupa proteina narušava enzimska aktivnost.

Danas, se već sa sigurnošću može govoriti o otpornim i osjetljivim vrstama biljaka na

atmosferske  zagađivače.  Otporne  vrste  su  najčešće  ''akumulatori''  štetnih  supstanci,  dok  su
osjetljive vrste dobri indikatori atmosferskih uslova u spoljašnjoj sredini. Različitu osjetljivost na
atmosfreske zagađivače pokazuju ne samo različite vrste biljaka već i različiti varijeteti iste vrste
kao i pojedine induvidue u različitim stupnjevima razvića. Poznavanje stepena otpornosti biljke i
njenih  adaptivnih  mogućnosti  na  uslove  sredine  ima  ogroman  praktični  značaj  za  očuvanje  i
unaprijeđivanje flore i vegetacije u industrijskim oblastima i velikim gradskim centrima.

Dosadašnja istraživanja su pokazala da su izuzetno dobri indikatori zagađenog vazduha i

narušenih uslova sredine u urbanim i industrijskim zonama, prije svega određene vrste lišajeva,
zatim mahovine, kao i određene zeljaste i drvenaste listopadne i četinarske, više biljke. Veoma