Zavrtnjevi
Navojni par čini jedan spoljni i jedan unutrašnji navoj istih nazivnih mjera. Spajanje dijelova
pomoću navojnog para je čvrsto i pouzdano, a razdvajanje je lako i brzo, bez oštećenja
spoljnih djelova. U navojnom paru koristi se zavrtanj i navrtka. Zavrtanj je element sa
spoljnim navojem, a navrtka sa urezanim unutrašnjim navojem. Spajanje se postiže tako što se
obrtanje jednog od dva elementa skraćuje rastojanje izmedju navrtke i čela glave zavrtnja
usljed zavojnog kretanja po navoju. Obrtanje u suprotnom smjer spoj se razdvaja.
Navoj
Navoj se dobija formiranjem kanala odredjenog profila duž cilindričnog ili koničnog jezgra,
tako da se svaka tačka profila nalazi na zavojnici. Zavojnica ili zavojna linija predstavlja liniju
dobijenu jednoličnim pravoliniskim i obrtnim kretanjem tačke po omotaču cilindra ili konusa.
Jedan zavojak je dio zavojnice koji se dobije kada tačka načini obrtno kretanje za 360, pri
čemu se pravoliniski pomjeri za veličinu koraka P. Ugao zavojnice ϕ čini tangenta zavojnice u
bilo kojoj tački sa njenom projekcijom u ravni normalnoj na osu zavojnice. Ugao zavojnice
odredjujemo iz trougla
tg ϕ =
P
π
∗
d
2
Ako bi se oko cilindra, obavijala žica odredjenog presjeka (trougao, pravougaonik, trapez...)
dobili bi navoj prema obliku presjeka.
Navoji prema obliku presjeka i usponu zavojnice mogu biti:
Desni trouglasti navoj
Desni kvadratni navoj
Desni trapezni navoj
Kada je potrebno da ugao nagiba zavojnice bude veći koriste se višehodni navoji (navoji sa
više početaka): dvohodni,trohodni ili višehodni. U tom slučaju su počeci ravnomjerno
rasporedjeni po obimu kružnog poprečnog presjeka, a ugao zavojnice se odredjuje izrazom:
tg ϕ =
x
∗
P
π
∗
d
2
Vrste navoja
U zavisnosti od namjene razlikujemo zavrtnje koji imaju oštre ili pljosnate profile. U
principu, zavrtnji sa oštrim profilom služe za pričvršćivanje dijlova, a zavrtnji sa pljosnatim
profilom služe za prenos kretanja, npr. Zavojna vretena i slično. U grupu oštrih navoja
spadaju: Vitvortova, metrička i Selersova, a u grupu pljosnatih spada trapezni, testerasti i obli
navoj.
Vitvortov navoj
ima profil trougla tj. Profil je jednokraki trougao sa uglom pri vrhu β=55
⁰
, a
vrh profila je skraćen za 1/6. Jedinica mjere Vitvortovog navoja je u inčima (1 inč= 25,4 mm),
pa nije prikladan za korištenje. Osim Vitvortovog navoja koji se označava sa prečnikom u
inčima (2′′) postoji i Vitvortov fini navoj koji se označava sa prečnikom i korakom u inčima
(2′′ x 1/8′′) i Vitvortov cijevni navoj oznake R 2′′.
Metrički navoj
ima profil trouglastog oblika. Profil je ravnostrani trougao sa uglom pri vrhu
β=60 , a vrh je skraćen za 1/8. Mjeri se u milimetrima. Označava se sa velikim slovom M i
⁰
nazivnim prečnikom M12, dok metrički fini navoj u oznaci ima i visinu hoda M12x1 cmm2.
Trapezni navoj
ima profil trapeza sa uglom pri vrhu β=30 . Upotrebljava se za pokretne
⁰
veze vretena na dizalicama, presama itd. Označava se sa Tr, nazivnim prečnikom i visinom
hoda (Tr 40x4).
Testerasti navoj
ima oblik testere sa vrhom od 33 , a upotrebljava se na jako opterećenim
⁰
vretenima teških presa, lokomotivskih vretena itd. Označava se sa oznakom S, nazivnim
prečnikom i visinom hoda (S 70x10).
Obla zavojnica
ima profil ravnokrakog trougla sa uglom pri vrhu β=30 . Profil joj je toliko
⁰
skraćen da i vrh i dno presjeka imaju gotovo izgled polukrugova. Otporna je na habanje i
upotrebljava se za zavrtnje i dijelove izložene prašini. Oznaka je Rd 44x7.
U cilju garantovane izmjene navojnih spojeva, istovjetni zavrtnji istih dimenzija moraju imati
5 standardnih mjera i to:
Korak navoja, P
Prečnik navoja, d
Prečnik jezgra navoja, d1
Srednji prečnik navoja, d2
Ugao profila, β
ISO sistem tolerancija navoja dozvoljava izbor svih predvidivih tolerancija, ali da bi se
smanjila raznolikost, preporučen je uži izbor. Tolerancije navoja razvrstane su i prema
kategoriji kvaliteta:
Fini kvalitet
- upotrebljava se za precizne navoje, kod kojih veličina zazora treba da ostane u
uskim granicama. Ovo se odnosi naročito na čvrsta nalijeganja kod kojih suviše veliki preklop
može biti vrlo nepovoljan
Srednji kvalitet
-za opštu upotrebu
Grubi kvalitet
- za slučajeve kod kojih tačnost nema naročitog značaja. Dolazi u obzir samo za
labavo nalijeganje kod kojih velike promjene zazora nisu štetne.
Opterećenje navojnih spojeva
Da bi se ostvarilo kretanje jednog elementa navojnog para u odnosu na drugi potrebno je
dejstvo sile. Ako se zanemari trenje, na segment navrtke djeluju dvije sile: Obimna Fto i
aksijalna Fa. Rad koji ove dvije sile izvrše da bi se segment navrtke podigao za visinu koraka
P, odnosno da bi načinio jedan obrt na putu d2
π
jednak je:
Fto*d2*
π
=Fa*P (d2- dvica je u indeksu a ne na kvadrat)
Lekcije: izrada zavrtnjeva, materijali za zavrtnjeve i konstrukciski oblici se nalaze u
knjizi...mogu ti poslat ako ti trebalo!
Slike probaj nać na internetu...
