Visoka zdravstveno - sanitarna škola strukovnih studija "Visan"
Predmet
׃
Ekološki aspekti održivog razvoja
Tema
׃
Zemljište i degradacija zemljišta
Student
׃
Mentor
׃
Andonova Jovana 4 – 06 prof. Zorka Jugović
Remović Marina 4 – 08
Beograd, 2013
Sadržaj
1. Uvod .................................................................................................... 2
2. Značaj zemljišta .................................................................................... 3
3. Sastav i osobine zemljišta ..................................................................... 3
3.1.
Mehanička struktura ........................................................................ 3
3.2.
Vazduh u zemljištu .......................................................................... 4
3.3.
Voda u zemljištu .............................................................................. 4
3.4.
Temperatura zemljišta ..................................................................... 4
3.5.
Hemijski sastav ................................................................................ 4
3.6.
Biocenoza u zemljištu ...................................................................... 5
4. Zemljište kao biotop .............................................................................. 5
5. Erozije zemljišta .................................................................................... 5
6. Hemizacija zemljišta ............................................................................. 6
7. Zemljište kao prirodni resurs ................................................................ 7
8. Izvori zagađenja zemljišta i zagađujuće materije ................................. 8
9. Faze oštećenja zemljišta ....................................................................... 8
10. Degradacija zemljišta ........................................................................... 9
10.1. Degradacija hemijskih procesa u zemljištu .................................... 10
10.2. Degradacija fizičkih procesa u zemljištu ....................................... 11
10.3. Degradacija bioloških procesa u zemljištu .................................... 12
11. Mere za zaštitu zemljišta od zagađenja................................................ 12
12. Zaključak ............................................................................................. 13
13. Literatura ............................................................................................. 14
1
2. Značaj zemljišta
Značajan deo živog sveta na Zemlji, uključujući i čoveka živi u i na zemljištu. Zemljište je
izvor energije i brojnih minerala neophodnih za opstanak živog sveta. Gornji slojevi
pedosfere su važni za ljudsku vrstu zbog gradnje naselja, za poljoprivredu, za vodovode i
kanalizacione cevi. Ukoliko su gornji slojevi pedosfere zagađeni oni mogu biti izvor
aerozagađenja podizanjem prašine ali mogu biti i izvor zaraza i trovanja, bilo direktnim
kontaktom, posebno dece, bilo preko podzemne vode, ili jestivih biljaka koje se uzgajaju
na tom tlu. Sa zagađenog zemljišta se spiranjem zagađujućih materija mogu zagaditi i
površinske vode. Prevelika količina vlage u zemljištu otežava gradnju i čini stanove
nehigijenskim, kapilarnim podizanjem vlage u zidove zgrada.
Leti se ovakvo zemljište pregreva, a zimi ubrzano hladi, što pogoršava mikroklimatske
uslove stanovanja.
Zemljište na Zemlji je ograničeno i sve više se smanjuje. Za smanjivanje prirodnog
zemljišta je odgovoran čovek i to čini:
-
zauzimanjem prostora zbog izgradnje naselja, industrijskih kompleksa, infrastrukture i
deponovanja črstog otpada;
-
obradom zemljišta u poljoprivredne svrhe uz obilnu upotrebu pesticida i mineralnih
đubriva;
-
osiromašenjem biljnog fonda i poremećajem lanca ishrane;
-
površinskom eksploatacijom mineralnog i rudnog bogatsva.
3. Sastav i osobine zemljišta
Normalan sastav zemljišta uključuje mehaničku strukturu, prisustvi vazduha, vode,
temperaturu, hemijski sastav zemljišta i biocenozu u zemljištu. Najkvalitetnije zemljište je
krupnozrnasto, kroz koje se voda brzo proceđuje do velikih dubina i sa dovoljno vazduha.
Ovakvo zemljište se brzo samoprečišćava u slučaju zagađivanja. Ako je propusna moć
zemljišta za atmosferski talog slaba, ono postaje vlažno i nehigijensko, sa slabom
sposobnošću samoprečišćavanja.
3.1.
Mehanička struktura
Mehanička struktura zemljišta je promenljiva pod uticajem fizičkih, hemijskih i bioloških
procesa. Od fizičkih činioca važno je sunčevo zračenje koje dovodi do usitnjavanja stena,
zatim atmosferske padavine, koje dovode do erozije zemljišta kao i zemljotresi i
pomeranje dubinskih slojeva. Hemijske reakcije u zemljištu mogu poboljšati ili pogoršati
strukturu zemljišta. Mikro i makroorganizmi u zemljištu mogu dovesti do usitnjavanja i
prečišćavanja zemljišta.
Po sastavu zemljište može biti škriljasto, krečnjačko, peskovito, glinasto, lesno, kamenito
i od zemlje crnice.
Po strukturi može biti zrnasto i kompaktno. U zrnastom zemljištu čestice su odvojene, ali
povezane kohezijom.
3
Tipično sitnozrnasto zemljište je peskovito, a krupnozrnasto šljunkovito. Kompaktno
zemljište je stenovito. U stenama se mogu naći šupljine nastale delovanjem atmosferskih
voda i visoke temperature.
3.2.
Vazduh u zemljištu
Vazduh u zemljištu je važan za živi svet u i na zemljištu, kao i za kruženje materije.
Atmosferske padavine koje gravitacijom poniru u zemljište i potiskuju postojeću vodu
stvarajući negativni pritisak, povlače atmosferski vazduh u zemljište. Suprotan proces je
podizanje nivoa podzemnih voda, kada se vazduh istiskuje prema površini. Zbog procesa
oksidacije, vazduh u zemljištu ima više ugljendioksida, a manje kiseonika od
atmosferskog vazduha. Ukoliko je zemljište zagađeno organskim materijama u vazduhu
zemljišta biće prisutni metan i vodonik-sulfid, koji zemljištu daju neprijatan miris.
3.3.
Voda u zemljištu
Zemljište je utoliko bolje ukoliko je propustljivost za vodu veća. Ona zavisi od veličine
čestica i veličine pora. Krupnozrnasta zemljišta bolje propuštaju vodu od sitnozrnastih, ali
im je sposobnost prečisćavanja voda sa površine filtracijom slabija.
U odnosu na vodu u zemljištu postoje četiri zone:
1. zona aeracije – ovde dominira vazduh u zemljištu, a voda je uglavnom u vidu vodene
pare,
2. zona vezane vode – voda je vezana za čestice zemlje i ne kreće se,
3. zona kapilarno izdignute vode – kapilarnost izdiže vodu iznad nivoa podzemne vode i
utoliko je viša ukoliko je zemljište sitnije strukture, i
4. vodonosni sloj, podzemna voda i voda temeljnica stvaraju se proceđivanjem
atmosferske vode, ili poniranjem površinskih voda kroz zemljište do vodonepropusnog
sloja.
3.4.
Temperatura zemljišta
Sunčevo zračenje zagreva zemljište. Zimi je temperatura zemljišta veća od temperature
vazduha, a leti obrnuto. Na dubini od 12m temperatua zemljišta je stalna, dok se variranje
temperature povećava prema površini zemljišta u zavisnosti od orijentacije prema
stranama sveta, klime, vlažnosti i zagađenja. U klimatskim uslovima Srbije moguće je
smrzavanje zemljišta do 1,2 m dubine. Zbog toga vodovodne i kanalizacione cevi teba
polagati na većim dubinama od ove.
3.5.
Hemijski sastav zemljišta
Najzastupljeniji hemijski elementi u zemljištu su koseonik – 50%, silicijum – 30%, zatim
aluminijum – 7%, gvožđe – 4%, ugljenik i kalcijum po 2% i manje količine drugih
elemenata, ukupno 92. Prema fiziološkoj ulozi hemijski elementi u zemlji se dele na
makroelemente, esencijalne oligoelemente i verovatno esencijalne oligoelemente.
Makroelementi čine do 90% minerala zemljišta i oko 80% minerala životinjskog i
čovečijeg organizma (O, H, C, N, Ca, P, Na, K, Cl, S, Mg).
Esencijalni oligoelementi imaju
značajne fiziološke funkcije i moraju se unositi u
organizam.
Verovatno esencijalni elementi kao nikl, litijum, i vanadijum nisu još dovoljno ispitan
4
