Sta su zemljotresi ?
Nauka koja se bavi ispitivanjem procesa koji utiču na nastajanje zemljotresa, njihovim
prognoziranjem i posledicama koji oni imaju na prirodnu i objekte stvorene ljudskom
radom, naziva se seizmologija. Zemljotresi su jedna od najrazornijih sila prirode i oni
predstavljaju kratkotrajna podrhtavanja tla. Javljaju se na zemljinoj površini ili pod
vodom, ali je njihovo žarište (mjesto gdje nastaju) na većoj ili manjoj dubini.
Zemljotres je posledica koja nastaje usled pomjeranja i sudaranja tektonskih ploča,
kretanja zemljine kore ili pojave udara meteora. Često zemljotresi mogu izazvati pojavu
cunamija. Oni nastaju prirodnim putem ili kao posledica ljudskog djelovanja. Manji
zemljotresi mogu postati kao posledica vulkanskih aktivnosti, klizanjem tla,
oburvavanjem, eksplozijama i nuklearnim testovima. Većina zemljotresa traje samo
nekoliko sekundi, ali neki mogu da traju i cio minut, pa i duže. Često posle glavnog
zemljotresa, uslijedi nekoliko naknadnih potresa, od kojih je svaki sve slabijeg
intenziteta od prethodnog.
Koja su dva elementa ?
Zemljotresi se sastoje iz 2 elementa: hipocentra i epicentra. Hipocentar (žarište, fokus)
je tačka u unutrašnjosti zemljine kore gdje nastaje zemljotres. Epicentar je vertikalna
projekcija hipocentra na površini Zemlje, i to je mjesto na kome se zemljotres najjače
osjeća. Trusni talasi se prostiru u svim pravcima od hipocentra i njihova brzina
prostiranja zavisi od gustine stijena kroz koje se prostiru. Prvi talasi su primarni ili P
(longitudalni) talasi, i prostiru se slično kao i zvučni talasi, prouzrokujući kretanje
naprijed-nazad na svojoj putanji. Zatim slijede sekundarni ili S (transferzalni) talasi,
koji prouzrokuju pomjeranje stijena naprijed-nazad pod pravim uglovima. Treći tip
talasa nazivaju se površinski ili L talasi, i oni prouzrokuju podrhtavanje tla i doprinose
rušenju brojnih objekata.
Vrste zemljotresa ?
Po postanku razlikuje se 5 vrsta zemljotresa: urvinski, vulkanski, tektonski, udarni i
vještački. Urvinski nastaju kao posledica podzemnih oburvavanja velikih stjenovitih
masa u površinskim djelovima Zemljine kore, a karakteristični su za kraške predjele i
čine 3% svih zemljotresa na Zemlji. Vulkanski zemljotresi nastaju u vulkanskim
zonama, kao posljedica mehaničkog dejstva magme i njenog kretanja kroz vulkanske
kanale, kao i pri samoj erupciji. Oni imaju lokalni karakter, a čine 7% svih zemljotresa
na Zemlji. Tektonski nastaju usled pokreta tektonskih blokova u Zemljinoj
unutrašnjosti, i oni su najjači i najopasniji. Ovi pokreti su prouzrokovani ubiranjem u
zonama vjenačnih planina i rasjedanjem u obodnim djelovima tektonskih ploča. Oni čine
oko 90% svih zemljotresa na Zemlji, izazivajući krupne morfološke promjene u reljefu.
Vještački zemljotresi, nastaju kao posledica antropogenih aktivnosti. Mogu nastati
prilikom podzemne eksploatacije ruda, nuklearnih eksplozija i sl.
Stepenovi zemljotresa ?
Efekti zemljotresa zavise od njihove jačine, dubine na kojoj se dešavaju i vrste stijena
koje se nalaze na površini. Zemlja može da se raspukne, uzdigne li ulegne. U višim
predjelima mogu da se jave lavine i klizišta. Pijesak koji nije čvrsto vezan može da bude
toliko protrešen da se pretvara u tečni oblik i postaje živi pijesak.
Efekat nekog zemljotresa na površini Zemlje, može se ustanoviti ukoliko se koristi skala
koju je predložio Merkali, a koju su kasnije dopunili Kankani i Ziberg. MCS skala se
sastojiod12stepeni:
I stepen: Ne osjećaju ga ljudi, registruju ga samo seizmografi.
II stepen: Reaguju samo vrlo osjetljive osobe u stanju mirovanja.
III
stepen:
Osjeti
ga
više
ljudi
u
unutrašnjosti
zgrada.
IV stepen: U kućama ga osjeti veći broj stanovnika, a na otvorenom samo pojedinci. Posuđe
i
prozori
zveckaju.
Pojedinci
se
bude
iz
sna.
V stepen: Osjete ga mnogi i na otvorenom prostoru. Predmeti koji slobodno vise, zanjišu se.
VI stepen: Osjete ga sve osobe i bježe iz kuća. Slike padaju sa zidova. Na slabije građenim
zgradama
nastaju
prva
oštećenja.
VII stepen: Nastaju rušenja djelova namještaja u stanovima. Oštećenja se javljaju i na
kvalitetnijim kućama. Ruše se djelovi dimnjaka na kućama, padaju crjepovi. Na slabijim
objektima
su
moguća
veća
oštećenja.
VIII stepen: Većina ljudi otežano ostaje na nogama. Javljaju se oštećenja na 25% kuća,
neke slabije se ruše. U vlažnom tlu i na padinama javljaju se manje pukotine.
IX stepen: Opšta panika. Oko 50% kuća znatno je oštećeno, mnoge se ruše, a većina je
neupotrebljiva
za
dalje
stanovanje.
X stepen: Teška oštećenja javljaju se na oko 75% objekata, a većina njih se ruši. U tlu
nastaju
pukotine
širine
do
nekoliko
centimetara.
XI stepen: Ruše se sve zidane zgrade. U tlu nastaju šitroke pukotine iz kojih prodire voda sa
pijeskom
i
muljem.
Javljaju
se
veliki
odroni.
XII stepen: Nijedan vještački objekat ne može opstati. Tlo i reljef mijenjaju izgled,
zarušavaju se jezera, dok rijeke mijenjaju svoja korita.
Indikatori zemljotresa
Na bazi oslobođene energije u hipocentru, za mjerenje jačine potresa koristi se Rihterova
skala. Jedinica ove skale je magnituda. Pri tom treba znati da razorna moć zemljotresa zavisi i
od dubine žarišta, pa će biti veća što je žarište pliće. Najčešće govorimo o potresima
magnitude do 8, ali je ova granica otvorena jer su mogući (a vjerovatno su se i dešavali)
zemljotresi veće snage.
Niko ne može tačno da predvidi kada će se javiti neki zemljotres. Pažljivo mapiranje i
posmatranje seizmičkih aktivnosti omogućava seizmolozima da identifikuju zone zemljotresa i
da pretpostave učestalost njihovih događanja. Posmatranje ponašanja životinja je jedan
indikator kada će se javiti zemljotres. Kada se približava zemljotres, psi počnu da zavijaju,
konji odjure, a ptice nemirno kruže. Naučnici u zonama zemljotresa posmatraju i količinu vode
u bunarima. Nedugo pred razbijanje podzemnih stijena, njihova kristalna struktura može da se
otvori i zatvori, oslobađajući pri tom gas radon u površinske vode, a koji zatim dolazi do
bunara. Povećanje nivoa radona u bunarskoj vodi upozorava naučnike na mogućnost da će se
desiti zemljotres. Još jedan predznak zemljotresa je stvaranje potresne magle.
Merenje jačine zemljotresa
Jačina zemljotresa zavisi od više činilaca, kao što su količina oslobođene energije, dubina
hipocentra, građa Zemljine kore. Instrument kojim se meri njegova jačina naziva
se
seizmograf
. Meri se dvema skalama – Merkalijevom i Rihterovom.
