1. UVODNE NAPOMENE

Cilj ovog predmeta je, pored ostalog, izučavanje praktične primene određenih

delova teoretskog gradiva pojedinih stočarskikih predmeta. Nastavno gradivo, ustvari,
čini sintezu nekoliko stočarskih (zootehničkih) disciplona iz oblasti zootehnike koje
su manje ili više povezane sa praksom. Izučavanjem ovog predmeta povezuje se
teorijski deo nastave sa praksom, te na taj način studenti kompletiraju odrešena znanja
neophodna za samostalan rad u organizovanju stočarske proizvodnje.

U ovom predmetu prednost je data gradivu iz

«Zoohigijene»,

jer se ona uopšte

ne izučava ni kao samostalna disciplina (predmet), niti u okviru gradiva nekog drugog
predmeta u ovoj školi.

Redosled izlaganja pojedinih poglavlja ovog predmeta uslovljeni su i

sticanjem određenih predznanja iz odgovarajućih disciplina iz kojih su istrgnuti kao
fragmenti, a koji se izučavaju paralelno sa ovim predmetom. Ovo se posebno odnosi
na većinu stočarskih predmeta, kao i zdravstvenu zaštitu domaćih životinja sa
porodiljstvom, koji se izučavaju u toku studija.

Zbog napred navedene uslovljenosti i povezanosti, najpre će biti izučavana

«Zoohigijena»

kao poglavlje u skraćenom obimu.

Najkraće rečeno «Zoohigijena» je nauka koja se bavi proučavanjem faktora

spoljašnje sredine i njihovog uticaja na normalnu funkciju organizam različitih vrsta
domaćih i gajenih životinja.

Razvoj stočarske proizvodnje poslednjih decenija išao je u pravcu njenog

intenziviranja, tako da ona danas ima sve odlike industrijske proizvodnje. Karakterišu
je zatvoreni objekti, velika koncentracija grla na ograničenom prostoru, držanje često
u   kavezima   i   baterijama,   koriđćenje   kompletnih   smeša   za   ishranu   sa   aditivima.
Naravno,   primena   takvih   materija   u   proizvodnji,   pored   poželjnih,   izazivala   je   i
nepoželjne   posledice.   Naime,   proizvedene   namirnice   sadrže   rezidualne   količine
pesticida i antibiotika, što negativno deluje na ljudsko zdravlje. Osim toga, u naučnoj i
stručnoj javnosti prisutna su, često dramatična upozorenja ekologa o visokom stepenu
zagađenosti životne sredine, a među brojnim zagađivačima pominje se intenzivna
farmska proizvodnja u stočarstvu. S druge strane, pobornici pokreta za dobrobit i
zaštitu životinja sve aktivnije i glasnije se protive gajenju stoke i živine u zatvorenim
objektima, ograničenom i mračnom prostoru.

U cilju poboljšanja uslova gajenja i unapređenju kvaliteta stočnih proizvoda,

odnosno proizvodnji prirodne i ekološki ispravne hrane, pojeftinjenja proizvodnog
procesa i zaštite životne okoline, poslednjih godina, sve se više zagovara povratak
prirodnom (Natural), odnosno otvorenom sistemu gajenja (Open farming) ili
organskoj biljnoj i stočarskoj proizvodnji (Organic plant and livestock production),
odnosno biološkoj proizvodnji (Biofarming).

Bez obzira na sistem proizvodnje u stočarstvu, pred savremenu veterinarsku

nauku i praksu se postavlja čitav niz novih problema i potrebu izvesnih promena u
cilju obezbeđenja što povoljnijih zoohigijenskih i zdravstvenih uslova pri gajenju
pojedinih vrsta domaćih zivotinja. Dok je u ranijem periodu u praktičnoj veterinarskoj
delatnosti dominirala terapija kao izraziti način individualnog tretiranja životinja kod

pojave određenog oboljenja, dotle savremena stočarska proizvodnja jače naglašava
potrebu drugih zahvata u zaštiti zdravlja stočnog fonda.

Ovaj složeni proces zahteva više brige o celini nego o jedinki, više brige o

zapati nego o pojedinačnoj životinji, što svakako ne znači i zapostavljanje jedinki.
Drugim rečima, savremena nauka i praksa pridaju veći značaj sprečavanju pojave
oboljenja, odnosno primeni preventivnih i profilaktičkih mera u intenzivnoj, kao i u
poluintenzivnoj stočarskoj proizvodnji, a što je upravo područje kojim se bavi
zoohigijena.

Zoohigijena je primenjena nauka, koja se svojim proučavanjima i praktičnim

radom služi rezultatima čitavog niza naučnih disciplina, kao što su: biologija,
fiziologija, anatomija, mikrobiologija, fizika, hemija, biohemija, nauka o zarazama, o
internim oboljenjima i ishrani, kao i druge veterinarske discipline. Ona iz ovi naučnih
područja uzima čitav arsenal činjenica, mnoge metode, a stvara i vlastite, sve sa
jednim ciljem, da bi proučila, objasnila i usmerila odnos životinja i sredine u kojoj se
ove nalaze, žive i proizvode.

Zoohigijena kao naučna i praktična disciplina obuhvata sledeće faktore

(činioce), odnosno područja:



Higijene vazduha sa svim njegovim karakteristikama i sastojcima koji

imaju fiziološki značaj za životinje, ali isto tako i sa štetnim dejstvom vazduha
zagađenog gasovima, prašinom i mikroorganizmima;



Klimatsko-vremenskog kompleksa sa posebnim uticajem temperature,

vlažnosti, vazdušnog pritiska, vetrova i zračenja na životinjski organizam;



Zemljišta kao higijenskog faktora i reperkusija posrednog i

neposrednog uticaja različitih njegovih kvaliteta na životinjske organizme;



Higijene vode sa stanovišta fizioloških i tehnoloških potreba u

stočarskoj proizvodnji, kao i mogućih štetnih posledica znatnih promena u količini i
kvalitetu ovog faktora spoljašnje sredine na životinjski organizam;



Značaj i uticaj pojedinih građevinsko-tehničkih rešenja u izgradnji

staja (objekata) i faktora stajske klime na životinjske organizme;



Uticaj načina i uslova smeštja, tehnoloških procesa, opreme,

mehanizacije, nege, transporta i karantina u držanju i iskorišćavanju različitih vrsta
domaćih životinja na njihovo zdravlje i proizvodnju;



Značaj i mera za uništavanje mikroorganizama, parazita, insekata i

štetnih glodara u spoljašnjoj sredini putem dezinfekcije, dezinsekcije i deratizacije
radi suzbijanja stočnih zaraza i antropozoonoza;



Značaj otpadaka animalnog porekla (životinjskih leševa, klaničnih

otpadaka i đubreta iz stočarskih pogona) kao potencijalnih vektora infektivnog
materijala i zagađivača spoljašnje sredine, načina njihovog uklanjanja, prerade i
iskorišćavanja.

2.1.1. Azot (N)

Azot je indiferentan gas koji u vazduhu ima ulogu razređivača kiseonika sa

kojim stvara optimalnu smešu za disanje ljudi i životinja (živi bića).

Azot nema neki poseban značaj u zoohigijeni (biologiji), jer životinje nisu u

stanju da koriste elementarni azot.

2.1.2. Kiseonik (O

)

Kiseonik je najvažniji sastojak atmosferskog vazduha koji služi organizmima

u okviru izmena materija kao sredstvo za procese oksidacije. Globalno rečeno,

kiseonik omogućava sintezu organskih jedinjenja, stvaranje i porast organizma,
produkciju telesne toplote i korišćenje radne snage, zatim omogućava sagorevanje i
proces truljenja

Količina kiseonika u atnosveri je po pravilu konstantna, jer se utrošene

količine nadoknađuju produkcijom od strane biljaka, a vazdušne struje ga
rasprostranjuju ravnomerno iznad cele površine zemljišta, tako da kolebanja, čak i u
industrijskim gradovima ne bi trebala da iznose više od 0,5%.

Kolebanja u sadržaju kiseonika mogu nastati u stajama sa lošom ventilacijom i

velikim brojem životinja na maloj površini, jer u izdisajnom vazduhu ima svega 15,6
do 17,5% kiseonika. Znatan nedostatak kiseonika, pored ostalog, može se desiti
prilikom transporta, ako u vozilima nisu ugrađeni adekvatni klima uređaji, kao i
sabijanjem ošišanih (ostriženih) ovaca u zatvorenim stajama.

Količina kiseonika u atmosferi zavisi od nadmorske visine, odnosno od

gustine vazduha. Uporedo sa razređivanjem vazduha smanjuje sekoličina kiseonika u
njemu. Tako na primer, na 5000 m nadmorske visine ima svega oko 50% od njegove
normalne količine. Tako da se na većim nadmorskim visinama pojavljuje tzv.
planinska bolest.

Preventiva protiv napred navedenih pojava sastoji se u izbegavanju za

životinje svih onih mesta u kojima može doći do većeg smanjenja koncentracija
kiseonika, zatim u provetravanju prostorija i objekata u kojima borave životinje,
odnosno u otklanjanju svih uzroka koji mogu dovesti do smanjenja količine kiseonika.

Treba napomenuti da su životinje na male promene u sadržaju kiseonika slabo

osetljive. Međutim, ako sadržaj kiseonika padne na 15 do 11%, tada se počinju osećati
znaci uznemirenosti i otežanog disanja. Ko manje od 11% kiseonika pojavljuju se
znaci gušenja, a kod 6 do 7% nastaje smrt. Protiv smanjenja količine kiseonika u krvi,
organizmi se bore ubrzanim disanjem.

2.1.3. Ugljendioksid (CO

)

Ugljendioksid je teži od vazduha za 1,5 puta. On nastaje oksidacijom i

sagorevanjem organskih materija, fermentacijom i pri procesu disanja. Poseban
higijenski značaj ima ugljendioksid koji nastaje disanjem ljudi i životinja. Tako, npr.,
u toku jednog časa na kg telesne mase ugljendioksid odaju: konj u mirovanju 241 do
193 cm

, konj u radu 1643, vo 320, ovca 351, svinja 326, kokoš 714 i čovek 270 do

364 cm

U stajama koncentracije ugljendioksida redovno su znatno većeod onih u

atmosferkom vazduhu i kreću se od 0,3 do 0,4%, a retko preko 0,5 i 1,0%. Ovog gasa
najviše ima u objektima za svinje, a znatno manje u stajama (objektima) za ostale
vrste domaćih životinja. Pored toga, količina ugljendioksida zavisi od vrste i

građevinsko-tehničkih karakteristika objekata, broja životinja, provetravanja, a
naročito od sistema i načina izđubravanja. U letnjem periodu koncentracije ovog gasa
su manje nego u zimskom periodu. Količina ugljendioksida od poda staje pa prema
tavanici opada.

Ugljendioksid igra važnu ulogu pri disanju, jer je i sam regulator disanja, utiče

na pH krvi, a preko nje i na resorpciju. Životinje su otporne na povećanje količine
CO

, jer on nije toksičan gas. Kod dužeg boravka životinja na mestima sa povećanom

koncentracijom CO

može doći do smanjenja apetita, apatije, a samim tim i do

smanjenja produktivnosti i opšteg slabljenja organizma.

Uz povećanje količine CO

dolazi do stvaranja i drugih štetnih gasova, koji

nastaju razlaganjem organskih materija, oslobađanjem crevnih gasova, isparavanjem
kože, urina i balege (izmeta). U isto vreme u takvim uslovima dolazi gotovo redovno
do povišenja temperature i vlažnosti, a time često i do veoma loših higijenskih uslova
u takvim stajama. Zbog toga se CO

i pored toga što nije otrovan smatra kao najbolji

indikator zagađenosti vazduha, a u isto vreme i kao pokazatelj za proračunavanje
ventilacije i potrebne kubature smeštajnog prostora. Gornja granica sadržaja CO

stajskom vazduhu je 0,4%.

2.1.4. Sumpordioksid (SO

)

Sumpordioksid je zagađivač atmosferskog vazduha, koji nastaje sagorevanjem

sumpora, uglja i drugih materijala koje sadrže sumpor, a javlja se i u dimu iz
industrijskih postrojenja, visokih peći u blizini rudnika itd..

ima veoma izražen afinitet prema vodi i drugim tečnostima. Posebno

deluje na sluzokože disajnih puteva na kojima stvara sumpornu i sumporastu kiselinu
koje nadražuju inagrizaju sluzokožu.

Iako SO

ima znatno veći značaj u humanoj higijeni, ne može se poreći da je

štetan i za životinje, naročito one koje se gaje u okolini industrijskih postrojenja, gde
se još pojavljuje i štetna industrijska prašina. Potrebno je naglasiti da SO

deluje

veoma nepovoljno i gotovo razorno na biljni svet.

2.1.5. Ugljenmonoksid (CO)

Ugljenmonoksid, takođe u zagašivače atmosferskog vazduha. CO je gas bez

boje i mirisa, veoma toksičnog dejstva, koji nastaje prilikom oksidacije ugljenika bez
prisustva vazduha, tj. pri nedovoljnom sagorevanju organskih i drugih energetskih
materija.

Za zoohigijenu ima značaj, jer se može pojaviti u prasilištima i živinarnicima,

ukoliko se u zimskom periodu koriste razne peći radi zagrevanja ovih prostorija.

CO je izraziti krvni otrov koji u krv dolazi preko pluća sa udisajnim

vazduhom. U krvi se veže sa hemoglobinom stvarajući karboksihemoglobin. Na taj
način hemoglobin je blokiran za prijem kiseonika, tako da tkiva oskudevaju u
kiseoniku, usled čega dolazi do anoksemije i gušenja. Najčešća su akutna trovanja
životinja sa CO, a znatno ređe hronična.

Da ne bi došlo do ovog trovanjapotrebno je u stajama obezbediti dobre

(ispravne) peći za zagrevanje, dobru ventilaciju, zatim potrebno je izvršiti povremenu
detekciju ovog gasa odgovarajućim metodama i primenjivati odgovarajuće
signalizatore.

Pored SO

i CO u glavne

zagađivače atmosferskog vazduha

spadaju još

fluor

hlor

olovo

njihova jedinjenja

koji štetno deluju na životinje, tj. izazivaju poremećaje

još azotna, azotasta i sumporna kiselina, a ako se raspadanje vrši pod anaerobnim
uslovima uz NH

se stvaraju i metan, indol, skatol, merkapten idrugi.

Ukoliko đubre nije pravovremeno evakuisano iz staje dolazi proces raspadanja

i stvaranja navedenih gasova. Radi toga je neophodno redovno čišćenje staja,
eleminisanje otpadnih materija i dobro funkcionisanje ventilacije.

2.1.9. Vazdušna prašina

Vazdušna prašina je posebno zagađenje vazduha prašinom, dimom, čađi,

mehaničkim česticama i kapljicama tečnosti. Osim u atmosferskom vazduhu, prašina
se u manjim ili većim količinama nalazi gotovo redovno i u stajama, koja ulazi sa
zagađenim spoljašnjim vazduhom (ređe), ili nastaje nepravilnim manipulisanjem i
nesprovođenjem higijensko-sanitarnih mera u stajama (češće). Ovo se posebno odnosi
na hranjenje životinja prašnjavim senom, čišćenjem i negom životinja, čišćenjem staja
i menjanjem prostirke, kretanje životinja itd..

Prema hemijskom sastavu i poreklu čestica prašine u stajama mogu biti

organskog, neorganskog i mešovitog porekla, dok im veličina može biti različita.
Poseban značaj za zoohihijenu imaju sitne odnosno nevidljive čestice.

Delovanje čestica prašine (aerosola) na životinjski organizam može biti

posredan i neposredan. Velike količine prašine u vazduhu smanjuju prodornu moć
ultraljubičastih zraka, zatim ona zagađuje prostorije i smanjuje prolaz sunčevih zraka,
što je naročito izraženo kod zaprašenih prozorskih stakala. Proizvodi dobijeni u
prostorijama sa povećanim procentom prašine slabijeg su kvaliteta, među kojima je
mleko najviše izloženo delovanju prašine.

Prašina u vazduhu može i direktno da štetno deluje na životinje. Dospevši u

oči izaziva konjuktivitise, a na koži dermatite i ekceme. Sitne čestice prašine prodiru i
u bronhije gde mogu da izazovu i pneumonije koje koje se nazivaju pneumokonioze.
Do ovakvih pojava može da dođe kod ovaca kada se gone prašnjavim putevima, u
svinja kada se za prostirku koristi pesak i sl.. Jedan deo prašine dospeva gutanjem u
želudac, odakle delimično može osmozom da pređe u krv, a ostatak se izbacuje
napolje. Jače rastvaranje prašine nastaje u plućima pa je i prelazak u krv u ovom
organu nešto veća. Jedan deo odstranjuje se fagocitozom, dok ostali deo se taloži u
plućnom tkivu, limfnim sudovima i regionalnim limfnim čvorovima.

Zbog svega napred navedenog potrebno je preduzimati neophodne preventivne

mere protiv zaprašivanja vazduha u stajama kako bi se životinjama obezbedilo
udisanje svežeg i čistog vazduha.

2.1.10. Mikroorganizmi u vazduhu

U atmosferskom vazduhu, a naročito u vazduhu zatvorenih prostorija, često se

mogu naći i razni mikroorganizmi koji su najčešće vezani za čestice prašine
(aerosole). Od mikroorganizama najzastupljeniji su saprofiti, dok se ponekad nalaze i
patogeni mikroorganizmi, virusi i gljivice.

U atmosferskom vazduhu patogenih mikroorganizma znatno je manje, koje je

teže identifikovati i oni praktično nemaju neki veći higijenski značaj, a posebno ne u
širenju zaraza. Ovo se objašnjava činjenicom da se mikroorganimi razređuju sa
velikim količinama vazduha. Sa druge strane na njih deluje sunčevo zračenje,
isušivanje, vlažnost, oksidacija i drugo, što pojedinačno ili zajedno nepovoljno utiče
na njihov razvoj i oni brzo propadaju.