SADRŽAJ
VITAMIN A ( retinol, akseroftol, čudotvorni vitamin)..........................................5
VITAMIN D (holekalciferol, ergokalciferol, sunčani vitamin)..............................9
VITAMIN E (tokoferol, antisterilni vitamin, vitamin mladosti)...........................12
VITAMIN K (filohinon, vitamin koagulacije)......................................................15
(tiamin, moralni vitamin)...............................................................18
(riboflavin, laktoflavin)...................................................................20
(nikotinska kiselina, vitamin PP, niacin, niacinamid)....................23
(pantotenska kiselina).....................................................................26
(piridoksin, piridoksal, piridoksamin)............................................28
VITAMIN H (biotin, koenzim R, vitamin B
)......................................................30
, vitamin M)..........................................32
VITAMIN B12 (kobalamin, cijankobalamin, energetični vitamin)......................34
VITAMIN C (L-askorbinska kiselina, askorbinska kiselina)................................36
2
1. Uvod
Vitamini su kao generali, ima ih malo, vrlo su važni, najčešće neophodni i bez njih bi
nastalo rasulo. Ove supstance pomažu enzimima da milioni hemijskih reakcija, vezanih za
rast, razvoj i oporavak organizma teku u pravom smjeru. Tu grupu supstanci popularno
nazivamo vitaminima.
Naziv vitamin je zapravo kovanica riječi
vita
, što znači život i
amin
, što je sufiks u nazivu
azotnih jedinjenja. Njen tvorac je Kazimir Funk
koji je početkom XX vijeka pronašao i
opisao amine koji su od vitalnog značaja za funkcionisanje organizma. On je izolovao
supstancu nazvanu tiamin ili aneurin, danas poznatiju kao vitamin B
1
i pokazao kako
nedostatak ove supstance dovodi do oboljenja poznatog kao beriberi
. U početku su
vitamini dobijali skraćena imena, u obliku jednog slova, kao zamjenu za vrlo kompleksne
hemijske nazive. Porodice vitamina, poput B kompleksa dobile su i redni broj, radi lakše
identifikacije.
Vitamini se razlikuju i po tome, da li mogu da se rastvore u vodi ili u mastima. Rastvorljivi
u vodi imaju zajednički naziv
hidrosolubilni
vitamini, i u ovu grupu spadaju: vitamin C,
B
1
, B
2
, nijacin, B
6
, B
9
, B
12
, biotin, pantenonska kiselina i holin. Rastvorljivi u mastima
ili
liposolubilni
vitamini su: vitamin A, D, E, i K.
Liposolubilni vitamini se rastvaraju u tjelesnim masnoćama, što predstavlja važnu rezervu,
i to je dobra vijest za sve one koji se „neuredno“ hrane, ali predstavljaju i potencijalnu
opasnost za sve koji pretjeruju sa vitaminskim dodacima. Sa velikim viškom liposolubilnih
vitamina dolazi do poremaćaja u funkcionisanju organizma nazvanog hipervitaminoze,
odnosno niza problema uzrokovanih pretjeranim uzimanjem vitaminskih preparata. Ipak,
ukoliko unosimo vitamine samo putem namirnica, do hipervitaminoza ne može doći, jer su
za to potrebni kilogrami i kilogrami hrane, što je praktično nemoguće unositi u dužem
vremenskom periodu.
Poljski biohemičar koji je 1912. godine prvi upotrijebio termin vitamin.
Neurološki i kardiovaskularni poremećaj koji nastaje uslijed nedostatka vitamina B
1
.
4
3. Vitamini rastvorljivi u mastima
Ovi vitamini posjeduju dodatne supstance, emulgatore, kako bi se mogli pretvoriti u
hemijski spoj koji se može apsorbovati u krv. Kada je apsorbovan, vitamin rastvorljiv u
mastima putuje do mjesta u tijelu gdje se „posprema“ za potrebe organizma. Kada
organizam treba vitamine, oni se putem specijalnih proteina nosača dovode do tog mjesta.
3.1. VITAMIN A ( retinol, akseroftol, čudotvorni vitamin)
Vitamin A je generičko ime koje se odnosi na sva jedinjenja, koja ispoljavaju biološku
aktivnost retinola. Ovaj vitamin je nazvan i „čudotvorni vitamin“ zbog svog ogromnog
značaja za organizam. Ranije je imao i naziv „anti-infektivni vitamin“.
Pretpostavlja se da je vitamin A potreban svim kičmenjacima za njihov život, rast,
razmnožavanje, vid, održavanje ćelija i slično. Ovaj vitamin ima i neka anti-tumorska
svojstva.
Fizičke i hemijske osobine:
Vitamin A (slika 3.1.1) je relativno termostabilan u sredini bez kiseonika i može izdržati
zagrijavanje od 60, 100 do 120°C. Međutim, na vazduhu se pri povišenim temperaturama
(oko 60°C) brzo razgrađuje, naročito u kiseloj sredini. Raspadanje vitamina A pospješuje i
sunčeva svjetlost.
Slika 3.1.1 - Vitamin A, retinol
OH
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
H
3
C
5
Slika 3.1.2 – Biosinteza vitamina A
Slika 3.1.3 – Neovitamin A
all
-(
E
)-Retinol
all
-(
E
)-Retinal
4-(
Z
)-Retinal
7
antioksidativna uloga
Izvori vitamina A:
Vitamin A se nalazi u ribljem ulju, mesu, telećoj džigerici, jajima, mlijeku i mliječnim
proizvodima kao i drugim namirnicama životinjskog porijekla. U povrću se vitamin A
nalazi kao provitamin u obliku β-karotena, žutih pigmenata prisutnih u šargarepi,
krompiru, lubenici, paradajzu, aroniji i raznom voću i povrću.
Avitaminoza/hipervitaminoza:
Avitaminoza:
Najkarakterističniji predznaci A-avitaminoze su upala rožnjače oka i epitela kanala, što se
manifestuje zatvaranjem i suženjem oka - kseroftalmija (od grčkih riječi heros, što znači
suv i riječi ophtalmos - oko). Kod ljudi, slabljenje vida je jedan od važnih predznaka A-
avitaminoze.
Hipervitaminoza:
Obzirom da se vitamin A deponuje u jetri, može doći kako do akutne tako i to hronične
intoksikacije (trovanja) zbog unošenja prekomjernih količina vitamina A u dužem
vremenskom periodu. Količina unijetog vitamina, koja može izazvati negativne efekte kod
čovjeka ne može se sa preciznošću utvrditi, pošto ona prije svega zavisi od samog čovjeka.
Preporučene dnevne količine:
Preporučena dnevna količina vitamina A za odraslog čoveka iznosi oko 5000 IJ. Kod žena
u trudnoći i žena koje doje, kao i pri raznim infekcijskim bolestima kao i pri napornom
radu, koji je vezan za naprezanje vida, potrebno je povećati količinu A vitamina ponekad i
do 15 000 IJ dnevno.
Upotreba vitamina A u medicini:
Mnogi mladi koriste ovaj vitamin u uklanjanju akni i bubuljica, koje su veliki problem
osoba u pubertetu. Neki lijekovi, koji su proizvedeni od vitamina A, koriste se u lečenju
psorijaze
Hronična bolest kože.
8
Uticaj vitamina A na lijekove:
Dodatni vitamin A ne bi se trebao konzumirati primjenjuju li se oralni derivati vitamina A,
na primjer, etretinat i izotretinoin koji se koriste u liječenju kožnih bolesti.
3.2. VITAMIN D (holekalciferol, ergokalciferol, sunčani vitamin)
Iako je svojevremeno vitamin D smatran vitaminom u pravom smislu reči, vitamin D
3
(holekalciferol) se danas smatra hormonom koji je tesno povezan sa regulacijom kalcijuma
i fosfora. Svoj naziv je ovaj vitamin dobio početkom 20-ih godina prošlog vijeka,
označavajući aktivnu komponentu koja se nalazi u jetri bakalara, a koja može da spriječi
rahitis
Fizičke i hemijske osobine:
Oblici vitamina D, koji se pojavljuju u prirodi su
ergokalciferol
ili vitamin D
2
(slika 3.2.1)
i
holekalciferol
ili vitamin D
3
(slika 3.2.2). Ovi vitamini su relativno stabilni na visokim
temperaturama, ali se brzo razgrađuju pod dejstvom oksidacionih sredstava i mineralnih
kiselina. Vitamin D obuhvata grupu sekosteroida.
Slika 3.2.1- Vitamin D
2
Slika 3.2.2- Vitamin D
3
Bolest kostiju koje se nepravilno formiraju uslijed nedovoljne mineralizacije.
CH
3
H
3
C
CH
3
CH
3
CH
3
H
H
CH
2
HO
CH
3
H
3
C
CH
3
CH
3
H
H
CH
2
HO
10
Biohemijska i biološka uloga:
Najrasprostranjeniji oblik ovog vitamina je vitamin D
3
ili holekalciferol. On se obično
stvara u koži čovjeka i životinja pod dejstvom sunčeve radijacije ili ultraljubičastog
zračenja. Kod biljaka se vitamini D stvaraju od provitamina ergosterola. Vitamini D
2
i D
3
se apsorbuju iz hrane u tankom crijevu. Vitamin D pojačava ponovo usvajanje fosfora u
bubrezima, pojačava zadržavanje kalcijuma u koštanom tkivu, pretpostavlja se, da ima
određenog pozitivnog dejstva i kod retinoblastoma
i humane leukemije
Izvori vitamina D:
Veoma malo ima prirodnih izvora vitamina D. Tu prije svega spadaju „masne“ ribe, riblje
ulje, jetra i žumance jajeta.
Avitaminoza/hipervitaminoza:
Avitaminoza
Ukoliko je čovjek izložen dovoljnoj količini sunčevih zraka ne dolazi do avitaminoze, jer
se pravi vitamin D
3
nalazi u organizmu čoveka. Pri nedostatku vitamina D može doći do
bolesti, poznate pod imenom rahitis. Utvđeno je, da uzimanje ribljeg ulja može sprečiti
simptome rahitisa.
Hipervitaminoza
Pri upotrebi većih doza vitamina D može doći do intoksifikacije (trovanja) ovim
vitaminom. Tom prilikom dolazi do hiperkalcijemije (visok nivo kalcijuma u krvi), što se
ogleda u stvaranju mekih kostiju.
Preporučene dnevne količine
Za odraslog čovjeka, dnevno je potrebno oko 400 IJ ovog vitamina. Zbog negativnih
posljedica, koje mogu nastati uslijed prevelikog unosa ovog vitamina preporučuje se
konsultovanje lekara pre unošenja vitamina D u količinama većim od preporučenih.
Zloćudni tumor oka, koji se najviše javlja kod djece.
Malignitet ćelija krvi i koštane srži.
11
Upotreba vitamina D u medicini
Vitamin D se dosta uspješno koristi u tretmanima psorjiaze, poremećaja kože, koje je
uzrokovano preteranom aktivnošću ćelija kože. To dovodi do pojave crvenila, perutanja po
određenim delovima tijela i slično.
Uticaj vitamina D na lijekove:
Kako vitamin D reguliše apsorpciju kalcijuma u tijelu, uziman zajedno s tijazidima,
diureticima koji pospješuju izlučivanje kalcijuma iz tijela, može povećati rizik od
hiperkalcemije. Povećani rizik od hiperkalcemije može nastati, premda vrlo rijetko, iako se
vitamin D konzumira zajedno s lijekovima koji pospješuju rad srca.
3.3. VITAMIN E (tokoferol, antisterilni vitamin, vitamin mladosti)
Vitamin E je otkriven još početkom XX vijeka. Zbog svoje uloge u reprodukciji raznih
životinjskih vrsta dobio je naziv tokoferol, što potiče od grčkih riječi
tokos,
što u prevodu
znači - potomstvo, rađanje djece i riječi
pherin
, što znači - nositi. Pod terminom vitamina E
objedinjuje se grupa hemijskih jedinjenja, od kojih su najrasprostranjeniji α-, β- i γ-
tokoferoli, ali najveću biološku aktivnost pokazuje α-tokoferol.
Fizičke i hemijske osobine
Vitamin E (slika 3.3.1) je stabilan na zagrijavanju na temperaturama od 150 do 175°C.
Manje je stabilan u kiseloj i baznoj sredini. α-tokoferol se nalazi u obliku ulja. Može se
razgraditi pri nekim obradama namirnica. Na temperaturama ispod 0°C gubi aktivnost. Na
njegovu aktivnost nepovoljno utiču još gvožđe, hlor i mineralna ulja.
CH
3
O
CH
3
HO
H
3
C
CH
3
CH
3
CH
3
H
H
H
3
C
H
3
C
13
Avitaminoza / hipervitaminoza
Avitaminoza
Pri nedostatku vitamina E kod eksperimentalnih životinja nastaje perutanje kože, mišićna
slabost (distrofija), narušavanje funkcije nervnog sistema, neuobičajeni pokreti očiju i
smanjen vidokrug. Dolazi do gubitka refleksa, smanjenja mišićne mase, gubitka
sposobnosti rađanja, nastajanja fragilnih (poremećenih) eritrocita.
Hipervitaminoza
Vitamin E može biti toksičan u velikim količinama (preko 600 IJ dnevno). Tom prilikom
dolazi do krvarenja i do sporog zarastanja rana. Osobe, koje koriste antikoagulacione
lijekove, se moraju konsultovati sa ljekarom po pitanju unošenja ovog vitamina u
organizam.
Preporučene dnevne količine
Dnevne potrebe za ovim vitaminom iznose do 400 IJ (internacionalnih jedinica). Međutim
mnoge osobe unose i od 600 do 1200 IJ dnevno bez ikakvih posljedica. Bebama do jedne
godine se preporučuje unos od 50 IJ dnevno, dok djeca između jedne i deset godina treba
da unose do 200 IJ vitamina E dnevno.
Upotreba vitamina E u medicini
Vitamin E je efikasan i kod starijih osoba koje boluju od cirkulatornih poremećaja, a
naročito od intermitentne klaudikacije (bolest perifernih arterija, pri čemu su simptomi ove
bolesti bol prilikom hoda, osećanje hladnoće, utrnulost ekstremiteta, zamor itd.). Vitamin E
se koristi i u liječenju raznih bolesti dojke.
Uticaj vitamina E na lijekove:
Postoje tvrdnje da vitamin E uziman u velikim dozama uz antikoagulanse može izazvati
produženo krvarenje zbog čega se velike doze ovog vitamina trebaju izbjegavati
neposredno prije i poslije hrurških zahvata.
14
3.4. VITAMIN K (filohinon, vitamin koagulacije)
Vitamin K je grupa strukturno sličnih, u masti rastvornih vitamina koji su potrebni za
posttranslacione modifikacije pojedinih proteina neophodnih za koaglaciju krvi, kao i za
metaboličke puteve koštanih i drugih tkiva. Ovaj vitamin je poznat kao koagulacijski
agens, odnosno antihemoragični vitamin, jer ima važnu ulogu u zgrušavanju krvi.
Nedostatak ovog vitamina može rezultovati raznim hemoragičnim bolestima.
Fizičke i hemijske osobine
Pri izučavanju vitamina K, utvrđeno je, da je po hemijskoj strukturi sličan naftohinonu
.
Postoje dva glavna oblika ovog vitamina i to vitamin K
1
(filohinon, fitomenadion,
fitonadion) i K
2
(menahinon). Vitamin K
1
(slika 3.4.1) je uljasta tečnost, koja ključa na
20°C. Vrlo je osjetljiv na svjetlost i brzo se razgrađuje pod dejstvom ultraljubičastog
zračenja.
Slika 3.4.1-
Filohinon, vitamin K
1
O
O
CH
3
CH
3
OH
OH
OH
NH
2
CH
3
Slika 3.4.2- Menadion; menadiol; vitamin K
5
Organsko jedinjenje izvedeno iz naftalina (policiklični aren).
O
O
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
16
Avitaminoza / hipervitaminoza
Avitaminoza
Sadržaj ovog vitamina, kao i vitamina E u običnim proizvodima ishrane znatno prevazilazi
minimalne dnevne potrebe i zbog toga je nedostatak ovog vitamina pri normalnoj ishrani
krajnje rijedak. Osim toga, vitamin K sintetizuju i mikroorganizmi u debelom crijevu.
Hipervitaminoza
Ukoliko se unose prevelike količine ovog vitamina (preko 500 mikrograma dnevno) mogu
se javiti neke alergijske reakcije, kao što su osip po koži, svrab i crvenilo kože. Mogu da se
jave i problemi sa jetrom, ali oni nisu baš uobičajeni.
Preporučene dnevne količine
Za odrasle muškarce se preporučuje unos od 80 mikrograma ovog vitamina dnevno, dok za
žene 65 mikrograma dnevno.
Upotreba vitamina K u medicini
Vitamin K se posebno koristi u dijeti ili se unosi na drugi način u organizam u slučajevima
kada je došlo do gubitka veće količine krvi (kao na primjer prije i posle operacije).
Uticaj vitamina K na lijekove:
Kako je vitamin K antagonist antikoagulansa, ne treba se dodatno konzumirati kada se
primjenjuju ovi lijekovi jer će smanjiti njihovo djelovanje.
17
4. Vitamini rastvorljivi u vodi
Hidrosolubilni vitamini se ne skladište u organizmu već se izbacuju urinom. Imaju ulogu
koenzima u metaboličkim reakcijama koje su zajedničke skoro svim životinjskim
ćelijama.
4.1. VITAMIN B
1
(tiamin, moralni vitamin)
Vitamin B
1
je jedan od prvih vitamina, čiji su hemijski sastav i osobine bili izučeni.
Nedostatak ovog vitamina u obroku čovjeka izaziva bolest
beriberi
, za koju je
karakterističan brzi gubitak mase tijela i neurološka rastrojstva.
Fizičke i hemijske osobine
Vitamin B
1
(slika 4.1.1) je vrlo stabilan u kiseloj sredini gdje čak i na visokim
temperaturama (od 130 do 140°C) praktično ne gubi svoju biološku aktivnost. Međutim, u
baznoj sredini je vitamin B
1
znatno nestabilniji i brzo se inaktivira već na temperaturama
između 80 i 100°C, tako da se termičkom obradom hrane lako može raspasti.
N
N
NH
2
H
3
C
S
N
CH
3
OH
Cl
Slika 4.1.1- Vitamin B
1
, tiamin
19
Preporučene dnevne količine
Za odraslog čovjeka dnevno je potrebno oko 1,2 do 1,5 mg vitamina B
1
(može i do 1,8
miligrama); tj. približno 0,4 mg na 420 kJ (100 cal) unešenih sa hranom.
Pri intenzivnom radu ili bavljenju sportom, količinu vitamina B
1
je neophodno povećati od
2,5 do 5,0 mg. Za djecu, žene u trudnoći i majke koje doje, takođe je neophodno povećati
količinu ovog vitamina od 1,0 do 5,0 miligrama dnevno.
Upotreba vitamina B
1
u medicini
Vitamin B
1
se može koristiti u slučaju disbalansa, koji nastaje u organizmu usled
prevelikog unosa alkohola, zatim u tretiranju bolesti srca. Ovaj vitamin je veoma koristan u
neurološkim poremećajima, a uspješan je i u detoksikaciji organizma od olova. Povećava
mentalne sposobnosti, potpomaže u kontroli dijabetesa. Vitamin B
1
se koristi i za
sprečavanje visinske ili morske bolesti.
Uticaj vitamina B
1
na lijekove:
Pri upotrebi diuretika Henlejeve petlje (Lasix, Yurinex, Edemid forte) dolazi do pojačanog
izlučivanja vitamina B
1
iz organizma, pa je potrebno povećati unos. Oralni kontraceptivi
takođe mogu izazvati deficit vitamina B
1
.
4.2. VITAMIN B
2
(riboflavin, laktoflavin)
Vitamin B
2
sintetišu sve biljke i mnogi mikroorganizmi, ali ne i više životinje i čovjek.
Izolovan je iz mlijeka. Ovaj vitamin je sličan kao i
značajan za proizvodnju telesne
energije. Kod pacova je utvrđeno, da ovaj vitamin kao i flavini, stimuliše rast mladih
pacova.
Fizičke i hemijske osobine
Vitamin B
2
(slika 4.2.1) spada u
grupu vitamina rastvornih u vodi. Ima
jasno žutu boju. Veoma je stabilan
na povišenoj temperaturi, tako da na
120°C može ostati stabilan i
aktivan u vremenskom periodu od pet do
šest časova. U kiseloj sredini se ova
stabilnost još i povećava, dok se u
baznoj sredini aktivnost
smanjuje.
N
N
NH
N
CH
2
CH
HO
CH
HO
CH
HO
CH
2
OH
O
O
H
3
C
H
3
C
20
Slika 4.2.1- Vitamin B
2
, riboflavin
Biohemijska i biološka uloga
Deponuje se u jetri, bubrezima i drugim organima. U malim količinama nalazi se i u krvi.
Vitamin B
2
je uključen u aktivnost enzima glutation reduktaze, koja učestvuje u održanju
nivoa glutationa, molekula koji štiti organizam od slobodnih radikala. Ovaj vitamin ima i
antioksidativnih osobina.
Izvori vitamina B
2
Vitamin B
2
sintetišu sve biljke, i mnogi mikroorganizmi, ali ne i čovjek, kao ni više
životinje. Vitamina B
2
se nalazi u mnogim proizvodima biljnog (zrno pšenice, šargarepa,
povrće sa zelenim lišćem, voće, cerealije, aronija), a naročito životinjskog porijekla (jetra,
bubrezi, jaje, meso), kao i u kvascu. Najbogatiji izvori ovog vitamina su mlijeko, sir i
jogurt.
Avitaminoza / hipervitaminoza
22
Vitamin B
3
je poznat još od 1867. godine. U periodu od 1937. do 1939. on je sintetizovan i
tada je definitivno utvrđeno dejstvo preparata, kako prirodno izolovanog iz jetre tako i
sintetički dobivenog. Smatra se najboljim sredstvom za sniženje holesterola u krvi.
Termin
niacin
se obično koristi za dva oblika vitamina B
3
, a to su
nikotinska kiselina
i
nikotinamid
.
Fizičke i hemijske osobine
Nikotinska kiselina, kao i njen amid su termostabilni pa i pri zagrevanju ne gube
vitaminska svojstva.
Slika 4.3.1- Vitamin B
3
, niacinamid
Biohemijska i biološka uloga
Nikotinska kiselina, je vitamin koji se stvara u organizmu od svog prekursora - esencijalne
aminokiseline -
triptofana
. Ovo stvaranje nikotinske kiseline se dešava kako u biljkama,
tako i kod većine životinja. Nikotinska kiselina se apsorbuje u tankom crijevu u
obliku
nikotinata
.
Vitamin B
3
je sastojak, po svojoj strukturi, dva slična koenzima:
nikotinamid-adenin-dinukleotid (NAD) i
nikotinamid-adenin-dinukleotid-fosfat (NADP)
U organizmu se nikotin ne pretvara u nikotinsku kiselinu!
Izvori vitamina B
3
23
Čovjek zadovoljava potrebe za nikotinskom kiselinom unošenjem visokoproteinske hrane,
koja sadrži triptofan (kao što je posno meso, jetra, riba, pivski kvasac, bubrezi, belo
živinsko meso), ali isto tako i materije koje sadrže i samu nikotinsku kiselinu (kao što su
kvasac, mlijeko, pečeni kikiriki, lisnato povrće). Treba napomenuti i činjenicu, da je
kukuruz vrlo siromašan triptofanom. Zbog toga ishrana samo kukuruzom dovodi do
deficita niacina i bolesti pelagre
.
Avitaminoza / hipervitaminoza
Avitaminoza
Nedovoljan sadržaj ovog vitamina u hrani kod ljudi izaziva bolest koja se naziva
pelagra
.
Ova bolest je povezana i sa deficitom triptofana i piridoksina. U teškim slučajevima
narušava se i funkcija nervnog sistema, a ujedno slabe i umne sposobnosti. To može biti
početak težih mentalnih poremećaja.
Hipervitaminoza
Ukoliko se nikotinska kiselina (ovo se ne odnosi na nikotinamid) unosi u velikim dozama
(obično preko 100 miligrama ili više dnevno) dolazi do „niacinskog crvenila“. Tada dolazi
do pojave crvenila, svraba, zajapurenosti, peckanja najčešce na licu, rukama i u gornjem
delu grudnog koša.
Preporučene dnevne količine
Dnevna potreba odraslog čoveka za ovim vitaminom se procjenjuje na oko 15 do 20
miligrama, dok kod djece, do desete godine starosti, ova vrednost iznosi od 5 do 6
miligrama dnevno. Kod djece iznad 10 godina neophodna količina niacina se procenjuje na
9 do 13 miligrama dnevno.
Upotreba vitamina B
3
u medicini
U svrhu profilakse i lečenja pelagre, može se upotrebiti kako nikotinska kiselina, tako i
njen amid, nikotinamid. Svi simptomi pelagre mogu, upotrebom niacina, nestati već u toku
jednog dana. Nikotinska kiselina se koristi i kao sredstvo za detoksifikaciju organizma.
Neki smatraju da ovaj vitamin može dijelimično da očisti organizam čak i od heroina.
Oboljenje koje se manifestuje neujednačenom pigmentacijom kože.
25
Sam naziv ovog vitamina ("
pan
") - označava mnogo, znatno, što govori o velikoj
rasprostranjenosti ovog vitamina u prirodi. Neophodan je za aktivnost čovjeka, različitih
životinja, biljaka, kvasca, mliječnokiselinskih bakterija i insekata.
Fizičke i hemijske osobine
Pantotenska kiselina (slika 4.4.1) pripada grupi vitamina rastvornih u vodi i veoma je
nestabilna na povišenim temperaturama, tako da se veliki deo ovog vitamina gubi prilikom
termičke obrade hrane. Pantotenska kiselina je amid pantoinske kiseline i β-alanina.
OH
H
N
HOOC
O
OH
H
3
C
CH
3
Slika 4.4.1- Pantotenska kiselina
Biohemijska i biološka uloga
Vitamin B
5
se usvaja u tankom crijevu putem proste difuzije, a potom se fosforiliše
pomoću ATP-a. Vitamin B
5
se pretvara u aktivan
koenzim A
. Ovaj vitamin igra važnu
metaboličku ulogu u ljudskom organizmu. Jedna od važnih uloga vitamina B
5
se odnosi na
proizvodnju hormona adrenalnih žlezda i stvaranje energije. Dugo je vec poznato da ovaj
vitamin povećava rezerve energije u organizmu i ojačava sportske mogućnosti.
Izvori vitamina B
5
Vitamin B
5
je veoma rasprostranjen u hrani, a naročito mnogo ga ima u životinjskim
tkivima, kvascu, grašku, pšeničnom brašnu, jetri, srcu, bubrezima i jajima. Međutim, veliki
dio ovog vitamina može i da se sintetizuje uz pomoć mikroorganizama.
Avitaminoza / hipervitaminoza
26
Avitaminoza
Specifičan sindrom deficita vitamina B
5
se kod ljudi zapaža samo u eksperimentalnim
uslovima posle davanja specificnih antagonista. Deficit ovog vitamina obično je udružen sa
deficitima drugih vitamina iz B kompleksa.
Hipervitaminoza
Hipervitaminoza ovim vitaminom je veoma rijetka pojava jer se višak vitamina B
5
izlučuje
mokraćom.
Preporučene dnevne količine
Dnevne potrebe za vitaminom B
5
se kreću oko 10 miligrama, a maksimalna preporučena
doza je oko 10g. Osobe, koje boluju od reumatoidnog artritisa (upale zglobova), morale bi
da konsultuju svog ljekara za uzimanje većih doza (od 600, pa sve do 1200 miligrama
dnevno).
Upotreba vitamina B
5
u medicini
Upotreba vitamina B
5
se u medicini zasniva na njegovoj ulozi u oslobađanju energije.
Koriste ga pre svega sportisti, da bi povećali svoje fizičke predispozicije. Vitamin
B
5
olakšava artritis (upalu zglobova), obnavlja boju i sjaj kose i generalno podmlađuje
organizma.
Uticaj vitamina B
5
na lijekove:
Pantotenska kiselina pojačava miotičko djelovanje antikolinesteraze u preparatima za oči i
ne bi se trebala konzumirati istovremeno s tim preparatima niti dvanaest sati nakon njih.
4.5. VITAMIN B
6
(piridoksin, piridoksal, piridoksamin)
28
Avitaminoza
Deficit samog vitamina B
6
se rijetko javlja. Međutim, izoniazid (antituberkulozni lek, koji
je u širokoj upotrebi), može da izazove izolovan deficit piridoksina. Tada se ovaj vitamin
vezuje za lek i brzo izlučuje mokraćom. Nedostatak vitamina B
6
može izazvati anemiju,
nervne poremećaje i razne kožne probleme.
Hipervitaminoza
Vitamin B
6
može biti i toksičan ukoliko se unosi u velikim dozama i tada može izazvati
ozbiljne nervne poremećaje. Ovo je primjećeno kod ljudi koji unose više od 2 grama ovog
vitamina dnevno. Simptomi, koji se mogu javiti pri uvećanom unosu ovog vitamina su:
nestabilan hod, ukočenost stopala koje je praćeno i nezgrapnošću ruku, kao i noćna
uznemirenost.
Preporučene dnevne količine
Dnevna potreba u vitaminu B6 za odraslog čoveka je 1-2 miligrama, a veće količine mogu
da izazovu toksična oštećenja nerava.
Upotreba vitamina B
6
u medicini
Ovaj vitamin ima sposobnost da smanjuje mučninu, pa se stoga koristi i u mnogim
preparatima protiv povraćanja.Vitamin B
6
ublažava razne grčeve i ukočenost, a djeluje i
kao diuretik. Preporučuje se i kod osoba koje boluju od artritisa (upale zglobova).
Uticaj vitamina B
6
na lijekove:
Neki lijekovi utiču na smanjenje nivoa vitamina B
6
u organizmu, to su: cikloserin,
hidralazin, izoniazid, penicilamin, teofilin. Svi vitamini B grupe, pa i vitamin B
6
utiču na
smanjeno usvajanje tetraciklina (Dovicin, Doksiciklin, Amracin), te u slučaju istovremene
primene treba ih uzimati sa nekoliko sati razmaka. Kao i drugi vitamini B grupe, i vitamin
B
6
pojačava antidepresivni efekat lekova za depresiju (Amitriptilin, Anafranil, Maprotilin).
Dok MAO inhibitori
mogu smanjiti nivo vitamina B
6
u krvi.
4.6. VITAMIN H (biotin, koenzim R, vitamin B
7
)
Lijekovi koji se koriste kod posebnih, netipičnih depresija.
29
Utvrđeno je, da ovo jedinjenje popravlja patološke promjene u koži pacova, koji su sa
hranom dobijali veće količine sirovog bjelanca jajeta. Ovo jedinjenje je
nazvano
biotinom
(od grčke reči
bios
, što u prevodu znači "život"), ili vitaminom H.
Fizičke i hemijske osobine
Vitamin H (slika 4.6.1) je stabilan na visokim temperaturama. Dobro se rastvara u kiseloj i
baznoj sredini, etanolu i vodi. Vitamin H sadrži kondenzovan imidazolov i tiofenov prsten.
Za tiofen se vezuje valerijanska kiselina. Vitamin H se može smatrati jedinjenjem
karbamida sa tiofen valerijanskom kiselinom.
Slika 4.6.1- Biotin
Biohemijska i biološka uloga
Vitamin H se proizvodi u tankom crijevu čovjeka, a proizvode ga bakterije. Jedan dio ovog
vitamina se unosi i hranom. Vitamin H funkcioniše kao komponenta (tj. koenzim)
specifičnih enzima, koji katalizuju reakcije prenosa ugljendioksida (karboksilaciji). Na taj
način vitamin H učestvuje u sintezi masnih kiselina, purinskih nukleotida i u metabolizmu
razgranatih aminokiselina (tako što doprinosi većoj mišićnoj masi, pa ga koriste i sportisti
za dobijanje atletske građe).
Izvori vitamina H
31
Naziv
folna kiselina
potiče od latinske riječi
folium
, što u prevodu znači list. Folna kiselina
je prvi put izolovana iz spanaća (špinata), a zatim i iz jetre. Ovaj vitamin je veoma
rasprostranjen u biološkim sistemima.
Fizičke i hemijske osobine
Vitamin B
9
se slabo rastvara u hladnoj vodi i etanolu, ali se zato veoma dobro rastvara u
vreloj vodi.
N
H
N
N
N
H
2
N
O
H
N
H
N
COOH
O
COOH
Slika 4.7.1 – Folna kiselina
Biohemijska i biološka uloga
Vitamin B
9
se u tkivima pretvara u
tetrahidofolnu kiselinu (THFK, FH4)
, koja se može
nazvati koenzimom. Ovaj vitamin učestvuje u biosintezi azotnih baza, nukleinskih kiselina
(samim tim i u sintezi DNK), kreatina, metionina, u građenju aminokiseline serin i slično.
Vitamin B
9
ima ulogu (zajedno sa vitaminom B
12
) u zaštiti od pojave raznih tumora, prije
svega tumora pluća. U organizmu čovjeka i životinja vitamin B
9
se deponuje u jetri, a iz
organizma se izdvaja mokraćom.
Izvori vitamina B
9
Vitamin B
9
se u znatnim količinama nalazi u višim biljkama i mikroorganizmima,
listovima biljaka, prije svega u tamno zelenom lišću biljaka (vitamin B
9
je prvi put
pronađen baš u listovima spanaća), integralnoj pšenici, susamu, aroniji, crnom ražanom
brašnu, pivskom kvascu, jetri, žumanjcu, pasulju, pomorandži, šargarepi, kajsiji, avokadu i
raznom drugom povrću i voću. Od proizvoda životinjskog porekla najbogatije su jetra i
mišići srca.
32
Avitaminoza / hipervitaminoza
Avitaminoza
Avitaminoza vitaminom B
9
može nastati uslijed neuravnotežene ishrane. Alkoholičari su
potencijalni kandidati za nedostatak ovog vitamina. Deficit se može javiti i kod žena u
trudnoći, starijih osoba, kod osoba koje su na niskokaloričnoj dijeti...
Hipervitaminoza
Vitamin B
9
je toksičan u prevelikim dozama i može izazvati ozbiljne neurološke probleme.
Preporučene dnevne količine
Dnevna potreba čoveka za vitaminom B
9
je oko 400 mikrograma.
Ženama u trudnoći se preporučuje uvećani unos ovog vitamina (do 800 mikrograma
dnevno) zbog zaštite ploda od raznih defekata i mentalne zaostalosti.
NAPOMENA: Osobe kod kojih se sumnja da postoji nedostatak vitamina B
12
ne bi trebalo
da unose dodatne količine vitamina B
9
bez konsultacije sa lekarom.
Upotreba vitamina B
9
u medicini
Naučnici sa Američkog nacionalnog instituta za ispitivanje tumora su 1986. godine
utvrdili, da se kod pušača, sa poremećenim bronhijalnim ćelijama, nivo folne kiseline u
krvi smanjuje, što dovodi do povećanog rizika pojave raka.
Uticaj vitamina B
9
na lijekove:
Lijekovi koji snižavaju nivo folne kiseline su: lijekovi koji smanjuju kiselost želudačnog
sadržaja (Ranisan, Nexium, Omeprol, Lanzul, Gelusil lac, Rupurut), antiepileptici, NSAIL
(Brufen, Diklofen, Nimulid), sulfonamidi (Bactrim), sulfasalazin, triamteren. Ovi lijekovi
ako se uzimaju duži period mogu povećati potrebe za folnom kiselinom.
4.8. VITAMIN B12 (kobalamin, cijankobalamin, energetični vitamin)
34
Vitamin B
12
ne sintetizuju ni biljke ni životinje. Vitamin B
12
sintetizuju samo neke vrste
bakterija. Na primjer, mikroflora preživara sintetizuje vitamin B
12
u neophodnim
količinama. Za čovjeka su stoga osnovni izvori vitamina B
12
proizvodi životinjskog
porekla: jetra, bubrezi, srce, mišići, govedina i svinjetina. Dobar izvor vitamina B
12
su i
ribe i jaja.
Avitaminoza / hipervitaminoza
Avitaminoza
Poznato je, da nedostatak vitamina B
12
u organizmu može izazvati nervne poremećaje.
Uslijed nedostatka ovog vitamina može doći i do megaloblastne anemije. Ona nastaje
uslijed sekundarnog deficita redukovanog folata. Neurološki poremećaj, koji prati deficit
vitamina B
12
možda je sekundaran usled relativnog deficita metionina.
Hipervitaminoza
Nema mnogo dokaza o toksičnosti ovog vitamina, pre svega što se, ukoliko se unosi
oralno, jako malo ovog vitamina apsorbuje. Međutim, ukoliko se vitamin B
12
dobija
intravenoznim injekcijama može doći do problema sa kožom. Ovaj vitamin se odstranjuje
iz organizma u roku od 1-2 nedelje.
Preporučene dnevne količine
Ukoliko ne postoje medicinski problemi za unosom većih količina vitamina B
12
(u tom
slučaju korišćenje ovog vitamina bi moralo biti pod nadzorom lekara), preporučuje se od 5
do 50 mikrograma dnevno. Ove doze su dovoljne i za ljude na vegetarijanskoj i
makrobiotičkoj ishrani.
Upotreba vitamina B
12
u medicini
Nedavno je utvrđeno, da vitamin B
12
ima značajnih antitumorskih efekata, i da može biti
izvor energije ne samo za telo čoveka, već i za njegov centralni nervni sistem, olakšavajući
brojne neuropsihijatrijske probleme. Kod izvesnih naslednih bolesti primenjuju se veće
količine vitamina B
12
, i to do oko 1000 puta veće od normalnih potreba, da bi se uticalo na
funkcionalno lečenje naslednog metaboličkog poremećaja (kod ljudi su opisana četiri
nasledna poremećaja metabolizma kobalamina).
35
Uticaj vitamina B
12
na lijekove:
Neki lijekovi mogu smanjiti nivo vitamina B
12
u organizmu, kao npr. antikonvulzivi,
metotreksat, H
2
blokatori, metformin (Glucophage, Siofor, Tefor, Gluformin), inhibitori
protonske pumpe (Omeprol, Nexium, Controloc).
Vitamin B
12
ne treba uzimati u isto vreme kao i tetracikline, jer im ometa apsorpciju i
smanjuje efikasnost. Ovaj vitamin treba uzimati u različito vreme u odnosu na tetracikline.
4.9. VITAMIN C (L-askorbinska kiselina, askorbinska kiselina)
Vitamin C je u čistom stanju dobijen iz soka limuna i identifikovan 1933. godine.
Fizičke i hemijske osobine
Aktivnost vitamina C se uglavnom uništava termičkom obradom hrane, naročito kada
postoje tragovi metala, kao što je bakar, ali je zato otporan na zamrzavanje. Vitamin C je
verovatno jedan od najnestabilnijih među vitaminima rastvornim u vodi. U prirodi postoji
samo L- oblik askorbinske i dehidroaskorbinske kiseline. Vitamin C se jako dobro rastvara
u vodi i metanolu, a oko pet puta slabije u etanolu.
Slika 4.9.1 – Askorbinska kiselina
Biohemijska i biološka uloga
Vitamin C se lako apsorbuje u crijevima, te se zbog toga deficit ovog nutrijenta pripisuje
njegovom neadekvatnom unosu sa hranom. Ovaj vitamin se u organizmu čovjeka može
pretvoriti u oksalat, koji se izlučuje mokraćom. Međutim, kalcijumova so askorbinske
kiseline, koja lako nastaje iz oksalata, je potpuno nerastvorna u vodi, te može graditi
bubrežne kamence.
37
Vitamin C se veoma uspješno koristi pri liječenju i olakšavanju različitih bolesti, pijre
svega raznih infekcija, povreda, i slično.
Može biti značajan i u tretiranju astme, kao i u sprječavanju nastajanja kardiovaskularnih
bolesti. Ubrzava zarastanje rana i štiti od raznih zagađivaca (uključujući i dim iz cigareta).
Pretpostavlja se da vitamin C blokira dopaminski receptor u mozgu.
38
5. Zaključak
Vitamini su organski spojevi raznovrsne strukture i hemijskih osobina koji se u hrani
nalazi u malim količinama, a neophodni su za normalno funkcionisanje ljudskog
organizma. U našem organizmu vitamini igraju vrlo važnu ulogu i nezamjenjivi su.
Organizam ne može sam proizvesti vitamine ali može neke sintetizirati iz provitamina.
Većina vitamina se unosi hranom, nedovoljan unos hrane bogat vitaminima može
uzrokovati teška oboljenja, oštećenja organizma i poremećaj metabolizma.
Pretjeran unos vitamina naziva se hipervitaminoza, a nedovoljan unos vitamina naziva se
hipovitaminoza, a potpuni nedostatak vitamina naziva se avitamoza.
Vitamini se razlikuju i po tome, da li mogu da se rastvore u vodi ili u mastima. Rastvorljivi
u vodi imaju zajednički naziv
hidrosolubilni
vitamini, i u ovu grupu spadaju: vitamin C,
B
1
, B
2
, nijacin, B
6
, B
9
, B
12
, biotin, pantenonska kiselina i holin. Rastvorljivi u mastima
ili
liposolubilni
vitamini su: vitamin A, D, E, i K.
Ovaj materijal je namenjen za učenje i pripremu, ne za predaju.
