Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Dr sc. med. Aleksandar Milić
SAOBRAĆAJNA
PSIHOLOGIJA
1
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Saobraćajno-tehnički fakultet
Doboj, 2007. god.
2
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
4
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
SAOBRAĆAJNA
PSIHOLOGIJA
Na osnovu mišljenja broj: _______________________ Ministarstva
prosvjete i kulture Republike Srpske autor Dr sc. med. Aleksandra Milića je
udžbenik za internu upotrebu.
Prema tome …
5
S
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
SADRŽAJ
7
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
8
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Osobine opažaja ili percepcija ....................................................... 70
Različitost opažaja ili percepcija ................................................... 71
Poremećaji opažanja ...................................................................... 72
Opažanje vremena u mirovanju i pokretu ..................................... 74
Opažaji prostornih odnosa – procjena rastojanja .......................... 75
Predstave ........................................................................................ 75
Pažnja ............................................................................................. 79
Karakteristike pažnje ..................................................................... 79
Vrste pažnje ................................................................................... 82
Mišljenje i zaključivanje ............................................................... 83
5. UČENJE, PAMĆENJE I ZABORAVLJANJE ............................. 85
Učenje, pamćenje i zaboravljanje ................................................. 87
Učenje putem uslovljavanja .......................................................... 88
Učenje putem pokušaja i pogreški ................................................ 88
Učenje imitacijom ......................................................................... 89
Učenje putem uviđanja u situaciju ................................................ 89
Pravila i tehnike učenja ................................................................. 90
Pamćenje ........................................................................................ 95
Zaboravljanje ................................................................................. 99
Vještine i navike ............................................................................ 101
6. EMOCIJE I EMOCIONALNA STANJA ...................................... 105
7. ORGANSKE I FIZIOLOŠKE OSNOVE PSIHIČKOG ŽIVOTA
......................................................................................................... 113
Organske i fiziološke osnove psihičkih pojava ............................. 115
Organski i fiziološki mehanizmi ................................................... 116
Nervni sistem i njegovo funkcionisanje ........................................ 118
Mozak ............................................................................................ 119
10
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Nervna ćelija i njena funkcija ........................................................ 125
Vrste nervnih puteva ...................................................................... 127
Kičmena moždina .......................................................................... 129
Periferni nervni sistem ................................................................... 133
Vegetativni nervni sistem .............................................................. 134
Endokrini sistem ............................................................................ 138
Imunski sistem ............................................................................... 143
Psihoneuroendokrini procesi u stresu ............................................ 148
Mehanizmi neuroendokrinih procesa u stresu .............................. 149
Mehanizmi adaptacije i regulacije metabolizma u stresu ............. 150
Psihološki mehanizmi u procesu adaptacije .................................. 152
Psihoneuroimunološki procesi u stresu ......................................... 155
Interakcija nervnog i imunološkog sistema u stresu...................... 156
8. LIČNOST ........................................................................................... 159
9. SPOSOBNOSTI ................................................................................. 167
Pojam, značaj i grupe sposobnosti ................................................ 169
Tjelesne, zdravstvene i fizičke sposobnosti .................................. 171
Mentalne – intelektualne sposobnosti ........................................... 172
Čulne – senzorne sposobnosti ....................................................... 178
Osjeti vida ...................................................................................... 178
Sposobnosti vida i njihova povezanost sa upravljanjem motornim
vozilom ......................................................................................... 190
Dnevno i noćno viđenje ................................................................. 190
Osnovne funkcije i karakteristike vida .......................................... 191
Uticaj funkcionalnih nedostataka i anomalija vida na efikasnost
upravljanja vozilom ....................................................................... 193
Adutivne sposobnosti i osjeti sluha ............................................... 195
11
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Uticaj alkohola ............................................................................... 267
Psihofiziološki efekti alkohola na sposobnosti vozača ................. 268
Uticaj alkohola na ponašanje vozača i upravljanje vozilom ......... 270
Uticaj nikotina i ugljen – monoksida na efikasnost upravljanja
vozilom .......................................................................................... 277
Uticaj raznih droga na ponašanje vozača ...................................... 279
Uticaj različitih bolesti i upotrebe lijekova na vozača .................. 280
Uticaj vanjskih faktora na vozača ................................................. 284
Fizičko – klimatski uslovi ............................................................. 284
12. OPSERVACIJA I PROCJENA LIČNOSTI ................................ 289
Procjena ličnosti ............................................................................ 291
Protokol .......................................................................................... 304
13. ČOVJEK I DRUGI FAKTORI BEZBJEDNOSTI SAOBRAĆAJA
......................................................................................................... 315
Čovjek i drugi faktori bezbjednosti saobraćaja ............................. 317
Osnovni pristup u proučavanju saobraćajnih nezgoda ................. 320
14. SAOBRAĆAJNA CIVILIZACIJA I KULTURA ....................... 333
Civilizacija i saobraćajna kultura .................................................. 335
Edukacija učesnika u saobraćaju ................................................... 338
Međusobne komunikacije i interakcije vozača ............................. 350
Odnosi vozača i pješaka ................................................................ 353
Odnos vozača prema putu ............................................................. 357
Odnos vozača prema vozilu .......................................................... 359
Odnos vozača prema saobraćajnim propisima i pravilima ........... 362
Odnos vozača prema sebi .............................................................. 364
LITERATURA ...................................................................................... 371
13
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
14
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
16
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
"Analiza rukopisa pokazuje da su
prezentovani sadržaji usklađeni
sa važećim nastavnim planom i programom
po kojima se izučavaju
sadržaji iz
Saobraćajne psihologije
. Uvid u sadržaj rukopisa pokazuje da
su u proporcionalnoj mjeri obrađeni sadržaji koji se odnose na:
Opštu
psihologiju
(predmet, grane i metode psihologije, organske osnove
psihičkog života, te osjeti i opažaji, pažnja, mišljenje, sposobnosti, emocije,
motivacija, frustracija i konflikti);
Pedagošku psihologiju
(sposobnosti,
učenje, pamćenje i zaboravljanje) a posebno sadržaji iz
Saobraćajne
psihologije
kao relevantne grane psihologije (saobraćajna psihologija i
njena primjena; aktivnosti i ponašanje; ponašanje vozača pod uticajem
alkoholnih pića, pušenja, droga i bolesti; čovjek i drugi faktori bezbjednosti
saobraćaja, saobraćajna kultura i drugi sadržaji)."
(...)
Analiza sadržaja pokazuje visoku naučno-stručnu vrijednost
rukopisa, kako u cjelini tako i u pojedinim dijelovima – područjima.
Evidentno je da je rukopis zasnovan na savremenim psihološkim
saznanjima i da udovoljava i najstrožim naučnim kriterijima. U rukopisu se
koristi jasna psihološka terminologija, kombinovana sa preciznim
definicijama velikog broja ključnih pojmova".
(...)
"Obrazovno – vaspitna i idejna vrijednost sadržaja prezentovanih u
rukopisu je nesumnjiva. Nesumnjivo je da sadržaji u rukopisu podstiču
poželjne vaspitne efekte i društveno prihvatljive vrijednosti. Posebno je
važno naglasiti da je u rukopisu velika pažnja posvećena aktuelnim
problemima ponašanja vozača u saobraćaju, što je za sve učesnike u tim
aktivnostima od izuzetne važnosti".
(...)
Na osnovu svega proističe da je sadržaj usklađen sa nastavnim
planom i programom iz Saobraćajne psihologije, te da se kao takav može,
ne samo koristiti, nego i preporučiti, kao udžbenik.
Predlažem izdavaču da rukopis objavi kao udžbenik.
Banja Luka, 29. septembar 2006. god.
17
P
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
PREDGOVOR
19
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
20
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
licima do 2010.god. što bi rezultiralo da se broj stradanja svede na uslovno
prihvatljiv nivo od 8 poginulih na 100000 stanovnika. To je ambiciozan ali
neophodan cilj i zadatak.
Osnova strategije
kojom se, u predviđenom roku, želi postići
planirani rezultat, je
edukacija
,
vaspitanje i osposobljavanje svih
učesnika
, a posebno vozača za efikasno učešće u saobraćaju, dakle,
sticanje i podizanje saobraćajne kulture na značajno viši nivo.
Prvi izbor i obrada nastavnog sadržaja iz
oblasti saobraćajne
psihologije
, pod nazivom SAOBRAĆAJNA PSIHOLOGIJA – priručnik za
instruktore – nastavnike vozača motornih vozila, izvršen je 1994. godine u
formi autorizovane skripte. Osnove za nastavne sadržaje za taj priručnik je
bio Program ispita za instruktore (nastavnike) vozača iz
oblasti psihologije
.
Drugo izdanje SAOBRAĆAJNE PSIHOLOGIJE – priručnika za
instruktore – nastavnike vozača motornih vozila, takođe, autorizovane
skripte je, uz potrebne korekcije i proširenje sadržaja, izvršeno 1998.
godine. Korekcije i dopune sadržaja su izvršene na osnovu praćenja i
vrednovanja
priprema
i
polaganja
ispita instruktora vozača u predhodnom
četverogodišnjem periodu, na osnovu programa osposobljavanja i drugih
učesnika u saobraćaju - učenika osnovnih i srednjih škola, kao i brojne
analize i vještačenja uzroka i posljedica saobraćajnih nezgoda, na osnovu
iskustva vozača i kandidata za vozače motornih vozila, a posebno
prakse i
iskustva saobraćajne policije.
Osnova za korekcije i dopunu priručnika Saobraćajna
psihologija
su opšte i posebne (individualne)
obrazovne
,
stručne
i
psihosocijalne
karakteristike
i
predispozicije kandidata
za vozače i
drugih učesnika u saobraćaju. To su uslovile i izrazite potrebe intenzivnije i
kvalitetnije obuke učesnika u saobraćaju, posebno vozača, zbog sve
složenijih saobraćajnih okolnosti, te psihološke, pedagoške, didaktičke i
metodičke osposobljenosti kandidata za obavljanje složene i važne uloge
instruktora vozača motornih vozila –
nastavnika vožnje
.
Za uspješno i valjano obučavanje drugih učesnika u saobraćaju za
bezbjedno učešće u saobraćaju u specifičnim saobraćajnim uslovima u
kojima su dominantni specifičan i složen
prostor
,
brzina
i
snaga
vozila
, a
posebno
čovjek
kao osnovni faktor, uslov je
poznavanje psihologije svih
učesnika u saobraćaja
a i kandidata koji se obučavaju za upravljanjem
vozilom.
22
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Dalje praćenje i vrednovanje nastavnog procesa obuke vozača,
njihovih opšteobrazovnih, individualnih, pedagoško–psiholoških
predispozicija, motivacije i nivoa uspješnosti njihove obuke i obuke drugih
učesnika u saobraćaju, a u korelaciji sa sve izraženijom složenošću
saobraćaja, njegovoj organizaciji, dinamici, regulisanju i faktorima koji
utiču na bezbjednost ljudi i materijalnih dobara u saobraćaju, posebno sa,
gotovo presudnom i dominantnom ulogom čovjeka, uslovili su
značajnije
dopune i proširenje
sadržaja iz oblasti
saobraćajne psihologije.
Novija istraživanja su potvrdila mnogobrojne i značajne faktore
bezbjednosti saobraćaja. Većina faktora saobraćjnih nezgoda potiču od
čovjeka, njegovih osobina kao regulatora ponašanja (Milošević, 1997.). Ta
činjenica obavezuje da se čovjeku, najbitnijem učesniku u saobraćaju,
najviše posveti adekvatna pažnja. Osnovna
pretpostavka
da se
učesnici u
saobraćaju
, posebno kandidati – za vozače nauče i osposobe za kvalitetno i
bezbjedno učešće u saobraćaju,
je viši nivo znanja, vještina, navika i
saobraćajne kulture
. Za bezbjedno upravljanje motornim vozilima
potrebno je da se vozači vaspitavaju za permanentno bezbjedno ponašanje u
saobraćaju u kome će štititi
sopstvenu bezbjednost
kao i
bezbjednost
drugih učesnika u saobraćaju
, posebno onih ranjivih (djece, staraca,
invalida, biciklista...) kao i
materijalnih dobara
. Uslov za osposobljavanje
ljudi za učešće u saobraćaju je
poznavanje psihologije učesnika u
saobraćaju i drugih psiholoških fenomena i mehanizama ponašanja
čovjeka u saobraćaju
.
I druge analize, zasnovane na svakodnevnom praćenju i regulisanju
saobaraćaja, opservaciji učesnika u saobaraćaju, na uviđajima saobraćajnih
nezgoda i ciljanim naučnim istraživanjima iz oblasti bezbjednosti
saobraćaja, potvrđuju da je
čovjek ključni faktor u bezbjednosti
saobraćaja
koji svojim, često nedostatnim osobinama i ponašanjem,
najviše ugrožava bezbjednost učesnika u saobraćaju
.
Zbog toga je bilo neophodno novo dopunjeno izdanje udžbenika
SAOBRAĆAJNA PSIHOLOGIJA
koji će omogućiti instruktorima vožnje
i nastavnicima drugih učesnika u saobraćaju,
saobraćajnim inženjerima
,
menadžerima i drugim saobraćajnim ekspertima
kao i
saobraćajnoj
policiji
, da pravovremeno i kvalitetno
uoče
,
razumiju
,
anticipiraju
(pretpostave)
ishod saobraćajnih situacija
i
utiču na učesnike u
saobraćaju da
efikasno reaguju
u tim izrazito složenim saobraćajnim
situacijama.
23
U
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
UVOD
25
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
26
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Psihologija je jedna od društvenih nauka koja proučava psihički život ljudi
– što je njihova osnova, što ih uzrokuje – od čega zavisi, kako se
manifestuje i sl. Upoznavajući stvarnost, čovjek upoznaje predmete,
procese, zbivanja, ljude i njihove postupke, aktivnosti i ponašanja.
Psihologija olakšava i rješavanje brojnih problema iz društvenog
života – iz prosvjete, zdravstva, socijalnog rada, privrede, pravosuđa,
vojske, policije itd. iz čega je proistekla
potreba izučavanja psihologije
već u srednjoj školi, a potom u svim višim nivoima obrazovanja za profesije
koje će se u svom funkcionisanju "sretati" ili se baviti ljudima.
Psihologija je nauka koja
proučava psihičke procese
,
psihičke
funkcije
,
psihičke osobine
i druge
psihičke fenomene
ljudi.
Psihički procesi su
intelektualni
– opažanje, pamćenje, učenje,
mišljenje...,
emocionalni
ili psihička
osjećanja
i
voljni
procesi –
motivacije i voljne aktivnosti.
Psihičke osobine su relativno brojni načini, obrasci, modeli
ponašanja – skript ponašanja i stil življenja. Psihičke osobine čine
sposobnosti, temperament, karakter, potrebe, interesi, shvatanja, stavovi...
Psihologija proučava
načine opažanja
i
doživljavanja spoljašnjeg
i materijalnog svijeta
i
stilove reagovanja čovjeka
u različitim
životnim
situacijama.
Psihički profil (psihička slika) čovjeka se proučava na osnovu
objektivnog posmatranja i samoposmatranja – posmatranja sopstvenih
doživljaja, misli, potreba, stavova, želja...
Pored brojnih i/ili bezbrojnih različitih životnih situacija, posebnu
pažnju sa psihološkog aspekta, zaslužuju saobraćajne situacije –
saobraćajne komunikacije i interakcije. Situacije povezane sa saobraćajem
proučava
saobraćajna psihologija
koja proučava pored ostalog ponašanje
ljudi u saobraćajnom sistemu i
psihičke
,
fiziološke
,
endokrinološke
,
imunološke
i
duhovne
procese i funkcije čovjeka tokom upravljanja
saobraćajnim sredstvom i drugim situacijama koje determinisane brzinom
vozila, signalizacijom i drugim obilježjima puteva i okoline i ponašanjem
drugih učesnika u saobraćaju.
Pred čovjekom se prilikom upravljanja raznim saobraćajnim
sredstvima, pojavljuju i postavljaju posebni
zadaci
i
zahtjevi
na koje on
nije u cjelosti prilagođen ni sa biološko – fiziološkog, niti sa psihološkog
aspekta. Većina saobraćajnih sredstava kreću se povećanom brzinom i kroz
28
1
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
različite sredinske uslove koji su za čovjeka uvijek novi i specifični. Čovjek
se stalno prilagođava novim uslovima koji uslovljavaju psiho – fizičke
napore a često traumatizaciju, zamor i slabljenje. U složenim saobraćajnim
uslovima su neophodni efikasni postupci iako su moguće česte greške sa
ishodom saobraćajne nezgode koja može biti pogibeljna i katastrofična.
U ovoj knjizi – udžbeniku su naglašeni i obrađeni osnovni
psihički
procesi
, osobine ličnosti, reakcije i ponašanja čovjeka u saobraćajnom
sistemu. Sadržaji koji su obrađeni i/ili koji otvaraju značajna pitanja iz
oblasti saobraćajne i inženjerske psihologije slijede svoj osnovni koncept.
PREDMET, CILJ I ZNAČAJ
PSIHOLOGIJE
29
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
PREDMET I CILJ PSIHOLOGIJE
Psihologija
, po svom etimološkom značenju,
je nauka o duši
("logos" – nauka, "psiha" – na grčkom znači duša, duh...),
o duševnom
životu, o psihi ili psihičkom životu.
Nekada je riječ "duša" označavala
nematerijalni, spiritualni, božanski dio čovjeka, nasuprot tjelesnom.
Vremenom, daljnjim razdvajanjem psihologije i drugih nauka, čovjek je,
učeći tajne prirode, došao do saznanja da je
duša (psiha) najviši proizvod
najsloženije, psihoorganizovane i vitalne materije – mozga
pomoću koje
može da upozna realni svijet oko sebe, da upozna stvarnost – predmete,
pojave, procese, zbivanja... ljude i njihove osobine – stavove, shvatanja,
postupke, ponašanja... i da u toj stvarnosti nastaje, razvija se, živi i opstane.
Dakle,
psihologija
ima znatno šire značenje, s obzirom na njen predmet,
ciljeve i metode.
Osnovni cilj psihologije
je da pomaže ljudima za kvalitetnije
življenje. Zbog toga je neophodno poznavanje psihologije čovjeka –
njegovog odrastanja, formiranja, njegovog psiho-socijalnog profila.
Na formiranje ličnosti čovjeka utiču brojni faktori. Osnovni su
nasljedni faktori
,
faktori uticaja socijalne sredine
,
faktori zrenja
i
aktivnosti individue
. Čovjek je akter svih zbivanja od čije interakcije sa
socijalnom sredinom, interakcije sa drugim ljudima, sa materijalnim i
nematerijalnim svijetom..., zavise nivoi njegovog razvoja i njegovog uticaja
na okolinu.
Brojni su
faktori socijalne sredine
koji, spontano ili organizovano
– ciljano utiču na
odrastanje
i
formiranje
čovjeka
i njegov uticaj na
okolinu. Značajan faktor u formiranju čovjeka je
vaspitanje i obrazovanje
u porodici
,
školi
,
slobodnim aktivnostima
, u
javnom životu
... putem
medija, štampe... pomoću različitih sadržaja, metoda, oblika, sredstava i dr.
31
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Pored brojnih sadržaja, posebno nastavno – školskih,
sistematizovanih pod nazivima različitih sadržaja i nastavno – školskih
predmeta,
značajnu ulogu u vaspitanju, obrazovanju, upoznavanju i
postupanju sa čovjekom imaju nastavni sadržaji iz oblasti
psihologije
.
Kada se prvi put sazna za riječ
psihologija
, kada se ona pojavi kao
naziv za određene sadržaje ili kao naziv nastavnog predmeta na bilo kojem
nivou obrazovanja (edukacije), opravdano proističe pitanje kakvu
svrhu
taj
predmet – taj nastavni sadržaj ima u okviru programa edukacije ljudi i
kakva se
korist – ineteres
, može od njega očekivati?
ZNAČAJ PSIHOLOGIJE
Različite
prirodne
i
društvene nauke
i naučne discipline
proučavaju svijet
oko nas sa različitih aspekata, sa različitim, često i
sličnim ciljevima, interesima i svrhom.
Psihologija
je jedna od društvenih
nauka koja
proučava psihički život ljudi
. Psihologija, kao i sve druge
naučne discipline ima svoj određeni
teorijski
i
praktični
značaj
.
Teorijski
, psihologija daje spoznaje koje će ljudima olakšati da
shvate niz pojmova iz filozofije, logike, antropologije, ergonomije i drugih
društvenih disciplina koje čovjek u svom odrastanju i razvijanju izučava.
Ona, sa posebnog aspekta, objašnjava ljudska doživljavanja, reakcije i
ponašanja koje se manifestuje u bilo kojim istorijskim i kulturološkim
zbivanjem, u savremenim socijalnim tokovima i promjenama i u različitim
oblastima ljudskog stvaralaštva (nauke, muzike, sporta, likovne i opšte
kulture...) kao i različitim oblicima, nivoima i dimenzijama ljudskih
destrukcija i poremećenog reagovanja i ponašanja. Psihologija omogućava
da se lakše i vjerodostojnije
uoče, shvate, razumiju, prognoziraju
ili pak
kanališu
one
pojave
i događanja u kojima učestvuje ili se pojavljuje
čovjek
kao jedan od njihovih pokretača, podrazumijeva se, uzimajući u obzir i niz
drugih faktora koji u njima djeluju.
Teorijski zadatak psihologije je da omogući upoznavanje oblika,
nivoa, karakteristika i zakonitosti psihičkog života.
Cilj teorijskog
istraživanja
u psihologiji je upoznavanje i razumijevanje dijela stvarnosti –
tj.
psihičke stvarnosti
. Psihologija treba da odgovori, po brojnim
psiholozima, na tri bitna pitanja:
•
“Šta?” Ona treba da omogući čovjeku da što potpunije
uoči,
objasni i opiše psihičke pojave;
32
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
•
Kako obaviti intervju? Kako obaviti informativni razgovor?
•
Kako procijeniti ličnost, predvidjeti ili mijenjati njeno
doživljavanje, reagovanje i ponašanje?
U daljem tekstu ovog udžbenika, u narednim i drugim sadržajima iz
različitih psiholoških disciplina, otvaraće se brojna nova pitanja, tražiće se i
pronalaziti odgovori. To je i svrha psihologije, to je svrha njenog
izučavanja, to je svrha udžbenika, praktikuma, vježbi, prakse i stalnih
psiholoških edukacija u bilo kojoj djelatnosti čovjeka, a posebno u
saobraćajnoj djelatnosti koja je visoko, pored ostalog, psihološki zahtjevna.
Naravno, samo poznavanje pishologije neće uvijek omogućiti da
brojne svoje potrebe zadovoljimo ili svoje i tuđe probleme u potpunosti
riješimo, ali će poznavanje različitih disciplina psihologie pomoći i olakšati
da bolje shvatimo njihovo značenje, njihovu etiologiju, posljedice i
prognozu kao i da ih bar djelimično ublažimo.
Pored ovih, više individualnih – ličnih problema, psihologija
olakšava shvatanje i rješavanje potreba i problema iz grupnog – kolektivnog
života ljudi, olakšava rješavanje problema iz mnogobrojnih oblasti
društvenog života – medicine, prosvjete, industrije, vojske, policije... iz
kulturnog, sportskog, umjetničkog i javnog života – iz oblasti
konstruktivnog ili destruktivnog ljudskog ponašanja u interesu zaštite
čovjeka – njegove egzistencije i dostojanstva, njegove bezbjednosti, zaštite
njegovih ljudskih prava i materijalnih dobara, te somatskog i mentalnog
zdravlja.
Sve ovo opravdava izučavanje psihologije u svim životnim
okolnostima, u srednjim, višim i visokim školama i fakultetima, a posebno
u policijskoj djelatnosti u kojoj je
čovjek akter svih događanja
.
U savremenom svijetu, u bilo kojem regionu i/ili lokalitetu, u svim
ljudskim djelatnostima, u svim vidovima komunikacija,
psihologija
je sve
više primjenjiva naučna (teorijska i praktična) disciplina. Gotovo da se ne
može zamisliti efikasnije funkcionisanje bilo koje asocijacije ljudi bez
potrebe međusobnog poznavanja i interakcije među ljudima. U svemu je
bitno poznavanje
psihosocijalnog profila
ljudi, njihovih
psihičkih i drugih
osobina
, njihove psihološke strukture, njihovih reakcija i ponašanja. Suština
kvalitetnih, produktivnih i humanih komunikacija se zasniva na poznavanju
osnovnih psiholoških zakonitosti.
34
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Psihologija je razvojem stekla i svoje discipline. Pored ostalih, u
ovom udžbeniku pažnja je posvećena
primjeni psihologije u saobraćaju
, u
specifičnim uslovima interakcije čovjeka, vozila i okoline gdje su osnovne
dimenzije prostor, vrijeme i brzina.
Dominantni faktor u saobraćaju je čovjek i njegove osobine
koji
utiče na sve druge faktore i okolnosti što potvrđuje neophodnost poznavanja
psiholoških osnova i dimenzija u saobraćaju, jedne od bitnih i složenih
ljudskih aktivnosti u cilju efikasnosti i
bezbjednosti
ljudi
u saobraćaju.
35
2
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
RAZVOJ PSIHOLOGIJE
KAO NAUKE
RAZVOJ PSIHOLOGIJE
GRANE PSIHOLOGIJE
PREDMET SAOBRAĆAJNE PSIHOLOGIJE
CILJEVI I ZADACI SAOBRAĆAJNE PSIHOLOGIJE
METODOLOGIJA SAOBRAĆAJNE PSIHOLOGIJE
37
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
38
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Sredinom XIX vijeka pojedini naučnici, prije svega fizičari i
fiziolozi, počinju da ispituju i psihološke pojave – kao što su do tada
ispitivane i pojave iz oblasti fizike, hemije i fiziologije.
Fiziolozi Veber (E. N. Weber) i Fehner (G. Fechner) ispituju
draži
i
osjete
i njihovu povezanost. Veliki broj i drugih istraživača – Helmholc (N.
Helmholtz), Sečenov, Galton (F. Galton) i drugi – sredinom XIX vijeka
pristupaju sistematskom i eksperimentalnom istraživanju psiholoških
problema. Posebna je zasluga Viljema Vunta (Wilhelm Wundt, 1832 –
1920) za razvoj psihologije.
Početak formiranja psihologije kao nauke uzima se pojava knjige
Viljema Vunta "Principi fiziološke psihologije" (1873 – 74) u kojoj je autor
definisao
predmet
i
metode
istraživanja i osnivanja Prve psihološke
laboratorije u Lajpcigu 1979. godine – od strane fiziologa Viljema Vunta,
kojeg smatraju "ocem moderne psihologije". Psihologija se formirala,
izdvojivši se iz filozofije, kao samostalna nauka krajem 19. vijeka.
Tokom ovih istraživanja formirana je psihologija kao samostalna
empirijska nauka. Broj istraživača i rezultati istraživanja naglo rastu u
mnogim zemljama.
U
Njemačkoj
su, pored Vunta, velike zasluge za razvoj psihologije
imali Ebinghaus (H. Ebbinghaus), Štern (C. Stern), Verthajmer (M.
Wertheimer) i drugi.
U
Velikoj Britaniji
ističu se svojim doprinosom razvoju psihologije
Spirman (C. Spearman), Eveling (F. Aveling), Bartlet (F. C. Bartlett),
Vernon (P. E. Vernon), Ajzenk (H. J. Eysenck) i drugi.
U
Francuskoj
je za razvoj psihologije naročito zaslužan Bine (A.
Binet), Ribo (T. Ribot), Žane i Dima, a u novije doba Valon (H. Wallon) i
Pjeron (H. Pieron).
U
Švajcarskoj
je zaslužan Klapared (E. Claparede) i Pjaže (Y.
Pioget).
U
Rusiji
su za razvoj psihologije bila vrlo značajna istraživanja
Sečenova, koja su produžili i razvili Pavlov, Behtjerev, Vigotski, Leontjev,
Lurija, Tjeplov i mnogobrojni drugi sovjetski psiholozi.
Od kraja XIX vijeka značajno se razvija psihologija i u
SAD
, gdje
danas postoji najveći broj psiholoških instituta i brojni osnivači američke
psihologije: Džems (W. James), Katel (R. Cotell), Tičener (E. B. Titchener),
Torndajk E. L. Thorndike), Vudvort (R. S. Woodworth), Hal (C. S. Hall),
40
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Tolman (E. C. Tolman), Terston (L. L. Thurstone), Skiner B. F. Skinner),
Levin (K. Lewin), Olport (G. W. Allport) i drugi istraživači koji su
doprinijeli razvoju psihologije.
I kod nas su se psihološkim pitanjima do kraja XIX vijeka bavili
filozofi. Početkom XX vijeka kod nas se počinje razvijati empirijska
psihologija. Sistematska psihološka istraživanja počinju sa osnivanjem
posebnih katedri za psihologiju na Filozofskim fakultetima u Beogradu i
Zagrebu. U Zagrebu psihološku katedru je osnovao profesor
Ramiro Bujas
,
a u Beogradu profesor
Branislav Stevanović
. Za razvoj psihologije u
Sloveniji zaslužan je profesor
Mihailo Rostohar
. Njihovim radom počinje
se i kod nas razvijati
naučna psihologija
(Rot, 1983.).
U okviru psihologije kao relativno mlade nauke, razvijale su se
posebne
naučne discipline
za izučavanje pojedinih grupa psihičkih pojava,
procesa, situacija... ljudi i njihovih ponašanja u različitim okolnostima.
Tako je, pored ostalih opštih i primjenjenih naučnih disciplina, razvila se i
saobraćajna
psihologija koja proučava psihičke procese, složena svojstva
ličnosti i fiziološke karakteristike, reakcije i ponašanja ljudi u specifičnim
saobraćajnim okolnostima.
Saobraćajna psihologija se permanentno razvija i primjenjuje
istovremeno sa sve složenijim saobraćajnim okolnostima
. Ona učestvuje
i širi svoj predmet izučavanja, svoje ciljeve, metode, zakonitosti,
povezanost sa drugim naučnim disciplinama i svoju primjenu.
Naučnim
istraživanjem sve se više potvrđuje neophodnost primjene psihologije u
saobraćaju
.
GRANE PSIHOLOGIJE
U okviru psihologije otvorene su posebne naučne discipline za
izučavanje pojedinih grupa psihičkih pojava u različitim okolnostima.
Od psiholoških disciplina najviše su se osamostalile: opšta
psihologija, fiziološka psihologija, razvojna psihologija ili psihologija
djetinjstva i mladosti, socijalna psihologija, psihometrija, komparativna
psihologija,
pedagoška
psihologija,
industrijska
psihologija,
psihopatologija, socijalna patologija, forenzička psihologija (kriminološka),
maloljetnička delinkvencija, klinička psihologija, vojna, policijska,
sportska, ratna, propagandna, saobraćajna psihologija, psihologija
41
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
dinamiku radnog kolektiva, primjenjuje se pri procjeni i izboru osoblja,
njihove obuke za rad, njihove motivacije, vrednovanja – plaćanja i drugih
vidova stimulacije. U okviru industrijske je i ekonomska psihologija ili
menadžment psihologija koja se bavi reklamom proizvoda i psihologijom
potrošača.
Klinička psihologija
proučava psihopatološke procese i pojave
(duševne bolesti), proučava mentalne poremećaje i poremećaje u ponašanju.
Ona ubuhvata obuku i usavršavanje psihološke dijagnostike, psihoterapije i
mentalne higijene – prevencije u zaštiti mentalnog zdravlja.
Mentalna higijena
je nauka i vještina očuvanja (zaštite) i
održavanja mentalnog zdravlja. Ona proučava i primjenjuje sve mjere,
metode i postupke uspostavljanja i očuvanja biološke, psiho- socijalne
ravnoteže, prilagođenosti, usklađenosti individue u transakciji sa socijalnim
grupama, te sprečavanje mentalnih poremećaja.
Psihijatrija
je medicinska nauka, disciplina i vještina koja se bavi
preventivnom dijagnozom i liječenjem, zbrinjavanjem mentalnih bolesnika i
njihovih defektnosti.
Psihopatologija
je grana psihološke nauke koja se bavi ispitivanjem
i tretmanom morbidnih (patoloških) stanja čovjeka.
Socijalna
patologija
je naučna disciplina koja proučava,
dijagnosticira i bavi se tretmanom sociopatoloških pojava – socijalnih
bolesti (mentalnih, somatskih, psihosomatskih), sociopatija (toksikomanija,
nasilja, agresije, destrukcije, seksualne izopačenosti i kriminaliteta) i
socijanih – društvenih dezorganizacija (porodica, radnih organizacija i
društvenih zajednica).
Policijska psihologija
je naučna disciplina koja izučava psihološke
fenomene, zakonitosti i funkcionisanje policijskih službenika i njihovih
asocijacija (organizacionih jedinica), psihološke osnove i aspekte njihovog
profesionalnog, efikasnog i blagovremenog funkcionisanja u
svakodnevnim, vanrednim, rizičnim i stresnim situacijama.
Forenzička (sudska, kriminalistička) psihologija
specijalna
primijenjena psihološka disciplina koja podrazumijeva primjenu kliničke
psihologije u vještačenju (ekspertizi) deliktnih ponašanja, događaja i
ličnosti u predkrivičnom, krivičnom – sudskom postupku, penalnom i
postpenalnom tretmanu osoba, počinilaca delikta, svih oblika i dimenzija.
43
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Maloljetnička delinkvencija
je primijenjena psihološka disciplina
koja se bavi fenomenologijom, etiologijom (uzročšnošću) i
multidisciplinarnim (partnerskim) tretmanom poremećaja u ponašanju djece
i maloljetnika.
Psihologija saobraćaja
je primijenjena psihološka disciplina koja
proučava psihičke osobine i strukturu ličnosti, njihove psihičke funkcije i
procese emocionalne i fiziološke reakcije i ponašanja čovjeka u složenim
uslovima saobraćaja gdje su dominantni uloga čovjeka, brzina kretanja,
snaga motornog vozila, složenost puta i okoline.
Poslovna psihologija
se bavi fenomenom posebnih komunikacija,
interakcija i transakcija informacija, poruka, duhovnih i materijalnih dobara.
Medicinska psihologija
proučava psihičke osobine, strukturu
funkcije, psihičke procese, emocionalne i fiziološke reakcije i ponašanje
psihosomatskih oboljelih ljudi, vrši kliničku procjenu i liječenje.
Vojna psihologija
je specifična psihološka disciplina koja proučava
psihičke osobine – strukturu ličnosti, njegove psihičke procese i funkcije –
fiziološke i emocionalne reakcije i ponašanja, socijalni status ljudi u vojnim
uslovima obuke i funkcionisanja.
Ratna psihologija
je primijenjena psihološka disciplina koja
proučava osobine ličnosti, njegove psihičke funkcije i procese, emocionalne
i fiziološke reakcije i ponašanja, te psiho-socijalnu podršku i liječenje u
ratnim uslovima.
Psihologija sporta
je novija psihološka disciplina koja proučava
osobine i stukturu ličnosti, psihološke procese i funkcije, emocionalne i
fiziološke reakcije i ponašanja čovjeka u sportskim aktivnostima.
Psihologija i njena primjena je u stalnoj ekspanziji
stvarajući
osnovu za
nove psihološke
discipline.
PREDMET SAOBRAĆAJNE PSIHOLOGIJE
Različite prirodne i društvene nauke proučavaju svijet oko nas sa
različitih aspekata. One proučavaju objektivnu stvarnost.
Psihologija
je
jedna od društvenih nauka koja proučava psihički život ljudi. Proučava
doživljaje ljudi, kako se oni javljaju i teku, šta im je osnova, šta ih uzrokuje
44
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Socijalni status i stil življenja ličnosti
– socijalne komunikacije
– interakcije, odrastanje, zrenje, jačanje, odnos sredine i pojedinca,
transakcije, mentalitet i kultura, običaji, društvene norme, procesi
socijalizacije, internalizacije, rehabilitacije, društvene funkcije i disfunkcije,
organizacije i dezorganizacije, procesi društvene i individualne aktivizacije,
stvalaštva, sticanje materijalnih, duhovnih i kulturoloških dobara,
korišćenje, unapređenje i proširivanje socijalnog nasljeđa...
46
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
CILJEVI I ZADACI SAOBRAĆAJNE PSIHOLOGIJE
Osnovni ciljevi i zadaci saobraćajne psihologije su:
Opažati i uočavati
predmete i njihove osobine, pojave, procese,
zbivanja, ljude i osobine ljudi, ponašanja, aktivnosti, strukturu i dinamiku
ljudskih grupa, masa i ostalih segmenata složene somatske i psihičke
strukture ljudi, svih fenomena koji su predmet izučavanja saobraćajne
psihologije (npr.:
uočiti vozilo, mokar i/ili klizav put, padavine, putnike u
vozilu, kretanje pješaka, ponašanja drugih učesnika u saobraćaju...
),
zakonitosti i mehanizme njihovog psihičkog života, upoznati faktore koji su
uslovili, koji dalje uslovljavaju psihičke fenomene ljudi različitih uzrasta,
polova, socijalnog statusa, psihičkih procesa, složenih svojstava ličnosti,
fizioloških osobina i fizioloških procesa, skripta reagovanja i ponašanja
ljudi i njihovog stila življenja.
Razumjeti
ponašanje i postupke ljudi i formulisati osnovne
zakonitosti i mehanizme njihovog psihičkog života;
upoznati
faktore koji
su uslovili, koji dalje uslovljavaju psihičke fenomene ljudi – različitih
usrasta, polova, socijalnog statusa; psihičkih procesa, složenih svojstava
ličnosti; fizioloških osobina i fizioloških procesa, skripta reagovanja i
ponašanja ljudi i njihovoh stila življenja. Shvatiti,
razumjeti etiologiju
ljudskih doživljavanja, reagovanja i ponašanja, njegovih psihičkih funkcija i
procesa, složenih svojstava, ljudskih komunikacija, interakcija i socijalnog
statusa u grupi i različitim socijalnim i dinamičkim situacijama.
Predvidjeti
(pretpostaviti, anticipirati...) buduće reakcije i
ponašanje pojedinaca ili grupe;
Prilagoditi
reakcije, metode, tehnike i procedure da se ponašanje
usmjeri (kanališe), promjeni ili podrži i osnaži, u skladu sa vrijednostima i
normama, zahtjevima socijalne sredine putem prevencija, korekcije,
aktivizacije, dinamike, putem efikasnih reakcija i ponašanja ...; Ciljano
uticati na proces interalizacije vrijednosti, proces socijalizacije, proces
zdravog odrastanja, njegovanja i higijene življenja, jačanja ličnosti i njenih
kapaciteta kao segmenta zdravijeg društva, prevencije i lječenja oboljenja i
suzbijanje nepoželjnog, destruktivnog, nasilnog ponašanja i oboljevanja.
47
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
•
praćenje lica
•
fotografsko
,
video
i
elektronsko
snimanje i praćenje saobraćajnih
situacija i učesnika u saobraćaju;
•
anketiranje
učesnika i drugih aktera u saobraćaju;
•
psihotestiranje
–
psihometrija
psihomotoričkih sposobnosti i
senzornih sposobnosti i procjena ličnosti učesnika i drugih aktera iz
oblasti saobraćaja;
•
statistička obrada
podataka;
•
evidentiranje
i
informaciona
obrada
,
eksploatacija
i
„
skladištenje
“ informacionih materijala;
•
eksperiment – projektovanje, pručavanje i evoluacija pojava i
fenomena;
•
proučavanje i ažuriranje dokumentacije psihološke obrade
saobraćajnih fenomena...
Osnovni
instrumenti i sredstva
su:
●
prilagođeni protokoli,
●
zapisnici,
●
službene zabilješke,
●
foto i video zapisi,
●
anketni upitnici (ankete),
●
testovi,
●
reakciometri,
●
trenažeri,
●
poligoni,
●
rekviziti,
●
oznake i saobraćajni znakovi na putevima,
●
saobraćajni propisi,
●
vozila...
49
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
50
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
52
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
SAOBRAĆAJNA PSIHOLOGIJA I NJENA PRIMJENA
Segment ranijih i sadašnjih - savremenih uslova življenja su
komunikacije
,
interakcije
i
transakcije vrijednosti među ljudima
. Jedna
od bitnih komunikacija interakcija i transakcija u svijetu i kod nas su
transakcije materijalnih vrijednosti
i
ljudi putem prevoza
i/ili
prenosa
brojnim i raznovrsnim prevoznim
i/ili
prenosnim sredstvima
:
kopnenim
,
vodenim
i
vazdušnim
putevima
–
saobraćajnicama
i/ili
komunikacijama
.
Transfer razmjena i transport roba i ljudi je sastavni dio uslova
življenja, neminovnost je i sastavni dio sve dinamičnije budoćnosti.
Dinamika življenja uslovljava sve dinamičnije komunikacije – transport i
saobraćaj svim sredstvima – posebno i najčešće motornim sredstvima
(automobilima, teretnim vozilima, autobusima) u izrazito složenim
uslovima saobraćaja u kojima učestvuju i pješaci, biciklisti, motociklisti,
među kojima su i oni najosjetljiviji (ranjivi) – djeca, starija lica, invalidi i
dr.
Učešće u saobraćaju, u toj sve učestalijoj komunikaciji, je sastavni
dio opšte i saobraćajne kulture koja, pored ostalog, podrazumjeva
specifičnu pripremu, obrazovanje, osposobljavanje, vaspitanje i
permanentno praćenje uspješnosti u tim komunikacijama. To podrazumjeva
rani i preventivni rad sa djecom u razvijanju adekvatnih saznanja, shvatanja,
stavova i saobraćajne kulture koja je osnovni preduslov za dalje
osposobljavanje za učešće u nezaobilaznom segmentu življenja – u
saobraćaju.
Saobraćaj se odvija u izrazito složenim uslovima – u sve
intenzivnijem i brojnijem učešću ljudi i prevoznih sredstava, u složenim
obilježjima saobraćajnica (puteva, ulica...) sa brojnim oznakama
zasnovanim na pravilima kojima se učesnici sporazumjevaju u uslovima
intenzivne brzine
kretanja i
jačine
(snage)
vozila
u kojima osnovnu ulogu
ima
čovjek
koji je u poziciji neminovnog
efikasnog reagovanja
i
ponašanja. Neefikasno reagovanje i ponašanje uzrokuje brojne nezgode i/ili
saobraćajne „nesreće“ koje često imaju neizmjerne katastrofične posljedice.
53
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Saobraćajna psihologija
se bavi proučavanjem ponašanja ljudi u
specifičnim uslovima ljudskih komunikacija – u saobraćaju koji je psiho –
fizički – senzorno, psihomotorno, emocionalno... visoko zahtjevan za
čovjeka različitih psiho – socijalnih profila i nivoa.
Specifičnost uslova se ogleda u tome što se
cjelokupno ponašanje i
reagovanje
ličnosti na brzu promjenu uslova dešava u pokretu
, gdje je
osnovna dimenzija brzina.
Osnovna karakteristika vozačke aktivnosti je
veliki broj
informacija
na koje
čovjek reaguje u pokretu - u vožnji
. Po tome se
vozačka aktivnost razlikuje od većine drugih ljudskih aktivnosti.
Saobraćjna psihologija posebno proučava:
● ličnost vozača;
● specifičnost vozačke aktivnosti;
● sredinu (fizičku i socijalnu)
u kojoj se ta aktivnost obavlja.
Fizičku i socijalnu sredinu karakterišu putevi sa povoljnim i
nepovoljnim svojstvima, obilježjima (znakovima), intenzivni saobraćaj,
brojna vozila i drugi (ranjivi – osjetljivi) učesnici u saobraćaju kao i
cjelokupna okolina koja zaokuplja pažnju i uslovljava energiju vozača.
Vozač
treba biti
psihički stabilan
i skladno razvijena i
strukturirana ličnost. Treba da posjeduje
optimalne fizičke mentalne,
psihomotorne i senzorne
sposobnosti koje su usklađene i visoko
korespodentne (povezane) sa drugim poželjnim osobinama ličnosti –
tempermentom,
karakterom,
shvatanjima,
stavovima,
interesima,
motivacijama, nivoom zrelosti, jačinom ličnosti i efikasnim skriptom
reagovanja, ponašanja i stilom življenja i brojnim drugim povoljnim
dimenzijama ličnosti.
Osobine ličnosti kao što su
agresivnost, netolerantnost,
impulsivnost, psihička
nezrelost, osjetljivost, ranjivost, neotpornost,
emocionalna nestabilnost, neurotičnost, psihoticizam i druge slične i
nepoželjne osobine
, krajnje su nepogodne za vozače jer
uzrokuju rizične
postupke i aktivnosti
i
smanjenje kritičnosti
i
samokontrole
u
svakodnevnim
, a i posebno u složenim situacijama saobraćaja.
55
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Vozačke aktivnosti su specifične
zato što se
komunikacije
dešavaju u pokretu
pri čemu je
dominantna brzina
.
Dinamičnost pristizanja informacija
iz spoljašne sredine
uslovljavaju viši stepen angažovanosti fizičkih i mentalnih, senzornih i
psihomotornih funkcija
kod čovjeka (vozača). Vozač treba da, u kratkoj
vremenskoj jedinici,
opazi
i
odabere
bitne informacije, da misli, zaključuje
i
donosi odluke
o svom reagovanju i da na njih adekvatno reaguje.
Saobraćajna psihologija se izuzetno interesuje za faktore
socijalne i fizičke
sredine
koji mogu značajno uticati na aktivnosti vozača.
Bitno je istaći
nepovoljne faktore
kao obilježja – naročito
negativna obilježja kulture i mentaliteta ljudi,
socijalne sredine
koji mogu
negativno uticati na vožnju
. To su, nedostatak opšte i zdravstvene kulture
– naročito konzumiranje alkohola, pušenje za vrijeme vožnje, upotreba
medikamenata, nepravilna ishrana prije i za vrijeme vožnje, neadekvatne i
suvišne aktivnosti za vrijeme vožnje, neprilagođena vožnja i dr.
Saobraćajna psihologija proučava i spoljne, odnosno
fizičke
faktore
socijalne sredine koji mogu
povoljno
i/ili nepovoljno uticati na
aktivnosti vozača.
Fizički faktori
koji imaju štetne uticaje na vozače su
nepovoljni
klimatski
i
atmosferski
uslovi
,
visoke
i
niske
temperature
u vozilu
,
aero
zagađenja
u vozilu,
buke
,
vibracije
, loša
osvjetljenja puteva
i
oznaka
,
loša
sjedišta
,
komandni i kontrolni uređaji
vozila,
obim
,
intenzitet
i
struktura
saobraćaja
i dr.
Svi navedeni i drugi faktori koji imaju štetnog uticaja najčešće ga
ostvaruju indirektno
,
preko nastajanja umora
ili
slabljenja značajnih
psihičkih procesa i funkcija –
pažnje i opažanja, mišljenja, zaključivanja,
pamćenja, psihomotornih aktivnosti...
Da bi vozač mogao
shvatiti i spriječiti
štetan uticaj navedenih
faktora, neophodno je
da ih upozna
, da
stekne adekvatan uvid u
mehanizme i prirodu njihovog
djelovanja i da primjenjuje to u vožnji što
je jedan od ciljeva i zadataka saobraćajne psihologije.
56
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
58
4
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
PSIHIČKI PROCESI
59
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
PSIHIČKI PROCESI I FUNKCIJE
U oviru egzistencije, čovjeku je neophodno da upozna stvarnost,
okolinu, zbivanja, pojave, procese, predmete..., ljude, njihove aktivnosti,
ponašanja i djela. Treba steći spoznaje -
znanja
o okolini. To čini putem
psihičkih procesa
i
funkcija
pomoću kojih postaje svjestan prisustva
predmeta i ljudi, njihovih osobina, ponašanja i aktivnosti na osnovu čega se
i u okviru i u cilju egzistencije prilagođava efikasnim i/ili neefikasnim
reakcijama, ponašanjima i aktivnostima.
Značajnu ulogu u tome imaju imaju
psihički procesi
i
funkcije
,
psihička stanja i psihička svojstva ličnosti.
Psihički procesi
su
promjene
koje mogu biti
intelektualni
(spoznajni, saznajni, kognitivni),
emocionalni
(doživljajni, efektivni) i
voljni
(pokretački, dinamički, konativni.
Psihička
stanja
su nivoi određenih psiho – socijalnih osobina i
dimenzija.
Psihička
svojstva
su osobine ličnosti i druge relativno trajne
dimenzije ličnosti – sposobnost, temperament, karakter, potrebe, interesi,
shvatanja, stavovi, navike i druga obilježja ličnosti.
OPAŽANJE VANJSKOG SVIJETA
Da bi se mogao održati u sredini u kojoj živi, čovjek mora imati
izvjesnu moć orijentacije među pojavama i zbivanjima koji ga okružuju. To
mu omogućava da pronalaz sredstva za
vlastito održavanje
(hranu, vodu i
dr.) i
da izbjegava
sve ono što bi ga moglo oštetiti ili dovesti do njegovog
uništenja.
Proces kojim čovjek postiže ovakvu orjentaciju među predmetima i
pojavama vanjskog svijeta je upravo navedeni
spoznajni proces
, a rezultat
do kojeg dolazi tim procesom je
spoznaja ili znanje
. Opažanje i
upoznavanje vanjskog, objektivnog svijeta vrši se psihičkim procesima,
putem kojih se donose zaključci o različitim odnosima u objektivnom
svijetu – o onom što se u stvarnosti zbiva.
61
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Prva stepenica u procesu spoznaje je opažanje (opservacija)
vanjskog svijeta
. To je neposredno zahvatanje, doživljavanje i
procjenjivanje onoga što se u stvarnosti zbiva.
Druga stepenica spoznajnog procesa su psihički procesi
–
pamćenje, mišljenje, zaključivanje i drugi psihički procesi i funkcije
koji
omogućavaju prelaz granica neposrednog (direktnog, konkretnog)
opažanja
– na indirektno, posredno, apstraktno, dubinsko opažanje
vanjskog svijeta i njegovo bolje i potpunije razumijevanje što doprinosi
uspješnom prilagođavanju čovjeka u svim životnim okolnistima, pa tako i u
ulozi učesnika u saobraćaju, posebno u ulozi vozača je izložen snažnim
stimulansima – dražima okoline koji uzrokuju njegove psihičke funkcije
putem kojih se prilagođava i egzistira (opstaje).
OSJEĆAJI (OSJETI)
Osjeti
su osnovni elementi u opažanju vanjskog svijeta.
Osjeti su
odraz pojedinih svojstava predmeta i pojava vanjskog svijeta u svijesti
čovjeka
(npr.
plavo, toplo, tvrdo ...
). Oni predstavljaju psihološki i logički
početak spoznajnog procesa. Oni su osnova opažanja i psihičkog života.
Čiste osjete čovjek nikada ne zapaža odvojeno od cjeline predmeta
ili pojave, već u organizovanim perceptivnim cjelinama (npr.:
plavo auto,
topao motor ...
).
Ljudske spoznaje se zasnivaju na osjetima koje prima iz nekoliko
različitih čulnih područja - vida, sluha, mirisa, ukusa i područja kožne
osjetljivosti - dodira, toplote, hladnoće i bola, zatim osjeta ravnoteže,
položaja i opterećenosti kao i organskih osjeta - gladi, žeđi itd.
Fiziološki mehanizam
na bazi kojeg se stvaraju osjeti je
analizator
koji se sastoji iz
tri dijela:
•
od
receptora
koji prima podražaje iz vanjskog svijeta,
•
od
senzornih živaca
(nerava), koji provode stvorene nervne
impulse asocijativnim putem (asocijativnim nervima) do
•
asocijativnih centara
u bazi mozga, u kojima nervna aktivnost
prelazi u psiho–nervnu aktivnost praćenu subjektivnim
doživljajima (čovjek postaje svjestan što opaža – npr.
vidi sliku
vozila, saobraćajnog znaka, čuje zvuk i dr.
62
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Kvalitet osjeta
podrazumijeva prvenstveno razlikovanje osjeta
raznih čulnih područja (npr.
razlikovanje mirisa od ukusa, zvuka od dodira
itd.
). Osjeti se razlikuju i u okviru jednog čulnog područja. Tako se mogu
razlikovati razne vrste mirisa - na području mirisa, npr.
prijatan -
neprijatan, svježe i/ili zagušljivo; razne boje - na području vida,
npr
. plavo,
crveno, zeleno...
Druga osobina je
intenzitet osjeta
(jačina). Tako npr.
zvuk sirene
može biti snažan ili tih, boja može biti blaga ili upadljiva, verbalne
komunikacije vozača mogu biti tihe ili glasne i sl.
Lokalno znak
osjeta ukazuje koji je dio tijela podražen, na šta
djeluje draž, odakle dolaze podražaji a osjećaju se subjektivno, npr.
gdje
boli?, šta nas uznemirava?
Trajanje osjeta
zavisi od trajanja podražaja. Minimalno vrijeme
koje je potrebno da draž djeluje da bi izazvalo nadražaj u čulnom
prijemniku definiše se kao korisno vrijeme draži (podražaja). Svaki osjet
ima svoje vrijeme trajanja. On u početku raste, a zatim opada, da bismo ga,
ukoliko draž i dalje traje, prestali da opažamo, zbog toga što
dolazi do
zamora i adaptacije
na podražaj, npr.
adaptacija na neugodan miris, na
slabu vidljivost u tunelu...
PRAGOVI OSJETA
Pragovi osjeta
su jedna od značajnijih osobina osjeta koji mogu
uticati na efikasnost i/ili neefikasnost reagovanja vozača i/ili drugog
učesnika u saobraćaju.
Najmanji intenzitet draži
koji može da izazove osjet, naziva se
donjim
ili
apsolutnim pragom draži
(npr.
slabiji zvuk, slabija vidljivost
oznaka na putu...
) a osjet koji ona izaziva
donjim ili apsolutnim pragom
osjeta
(npr.
jedva prepoznatljiv zvuk motora, slaba vidljivost zbog sjenila
mokrog asvalta i svjetala drugih učesnika u saobraćaju
). Vrijednost
apsolutnog praga varira od čula do čula. Najmanji intenzitet draži koji je u
stanju da izazove osjet, povezan je sa osjetljivošću čula. Ako je potrebna
veća količina draži da bi se izazvao osjet, kažemo da je
čulo manje
osjetljivo i obratno
. Npr.
vozač slabije čuje, slabije vidi
. Zbog toga će
slabije opažati, teže će se prilagođavati, može pretrpjeti saobraćajnu
nezgodu i/ili štetu po sebe i/ili druge učesnike u saobraćaju.
64
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Najmanja razlika draži
, koja daje jedva primjetnu razliku osjeta,
definiše se kao
prag razlike draži
, a osjet koji ta razlika draži izaziva
naziva se
prag razlike osjeta
. (npr.
razlika između jačeg i slabijeg zvuka
rada motora uslovljen kvarom
).
Postoji granica poslije koje nikakav priraštaj u intenzitetu draži ne
daje priraštaj osjeta. To je maksimalna čujnost. Ta
najveća količina draži
,
čijim daljim povećanjem nema javljanja novog jačeg osjeta, naziva se
gornjim ili maksimalnim pragom draži
, a osjet koji ona izaziva naziva
se
gornjim ili apsolutnim pragom osjeta,
npr.
maksimalna buka uslovljena
izrazito visokim i jakim zvukom auto - radija u vozilu
.
REAKCIONO VRIJEME
Istaknuto je da organizam različito reaguje na draži. Nakon
djelovanja draži na čula, potrebno je da prođe izvjesno vrijeme do reakcije
organizma na tu draž.
To vrijeme koje prođe od momenta javljanja draži
do reakcije organizma na tu draž zove se reakciono vrijeme
, npr.
drugi
učesnik u saobraćaju koji vozi iza, upozorava zvučnim signalom – sirenom,
za potrebu prolaza.
To vrijeme od javljanja zvuka do njegove čujnosti i
pomjeranja je
reakcono vrijeme
.
Reakciono vrijeme
je mjerljiva osobina i veoma je značajno u
određivanju sposobnosti vozača automobila i drugih motornih vozila.
Reakciono vrijeme je vrijeme koje prođe od momenta kada
vozač uoči prepreku, opasnost i sl. do momenta reakcije organima da
tu prepreku ili opasnost izbjegne
(npr.:
kočenje, manevar upravljačem i
dr.
). Ta sposobnost reagovanja na svjetlosne i zvučne signale se mjeri i
utvrđuje tokom psiholoških pregleda pomoću reakciometra i neurološkim
pregledima – mjerenjem refleksnog luka.
Reakciono vrijeme nije jednako kod svih vozača. Vozač sa kraćim
reakcionim vremenom lakše će izbjeći opasnost na putu. Brzina reakcije
organizma nekog vozača zavisi od više faktora:
•
od mentalnih
i drugih
sposobnosti
i
osobina
vozača;
•
broja iznenadnih prepreka
na putu u isto vrijeme;
65
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
senzornim putem prenosi do mozga (asovicijativnog centra) gdje nastaje
osjet (nervno uzbuđenje prelazi u psihonervno uzbuđenje).
Na podražaj se reaguje organima mišićne reakcije – pokretima nogu,
ruku, glave ... ili drugim organima. Reaguje se često i refleksno.
Te reakcije mogu biti
pod kontrolom svijesti ili bez kontrole
(automatski). U drugom slučaju su
refleksne reakcije
.
Organizam vrši reakciju da bi izbjegao štetno dejstvo draži između
okoline i organizma. Opisana reakcija organizma se naziva refleks, a put
kojim pređe nervno uzbuđenje naziva se refleksni luk.
Refleksi su najprostije, neposredne i urođene reakcije
organizma
(mišića, žlijezda i dr.) koje se javljaju na određenu draž sa
ciljem izbjegavanja štetnih posljedica draži i uspostavljanja ranije
unutrašnje ravnoteže organizma.
Ljudski organizam raspolaže sa
prilično sedamdeset refleksa
.
Najprostiji su mišićni refleksi, a nešto složeniji refleksi su kijanje, širenje i
skupljanje zjenica, lučenje pljuvačke, kašljanje, disanje, pokreti ruku, nogu,
tijela… brojne draži kao prepreke i kod vozača izazivaju različite refleksne
radne.
Za vozača su važni
refleksi koji služe za održavanje položaja
tijela
i
usklađenosti pokreta
. Svi ovi refleksi su urođeni i oni se nazivaju
bezuslovnim
. Međutim neki refleksi se mogu nakon vježbanja (učenja)
izazvati po našoj volji. Tada se refleks povezao sa nekom drugom draži koja
ga nije mogla izazvati prije početka učenja. Takvi refleksi nazivaju se
uslovnim refleksima
. Oni su značajni u procesu bilo kojeg učenja, a
posebno u obuci vozača i svakodnevnog upravljanja vozilom. U početku
obuke refleksne reakcije su češće ali manje funkcionalne i svrsishodne.
Odraz su nesigurnosti i/ili straha. Tokom obuke i sticanjem višeg nivoa
znanja vještina i navika, refleksne radnje se uče i postaju svrsishodne i
povezane su sa potrebnim
reakcionim
vremenom
za što su potrebni
određene sposobnosti koje se mjere
reakciometrom
na psihološkim i
neurološkim pregledima. Optimalne refleksne reakcije su zdravstveni uslov
za efikasne reakcije u obuci i vožnji.
67
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
OPAŽANJE
Pomoću osjeta doživljavamo pojedina svojstva predmeta i pojava.
Osjeti se
doživljavaju u određenim cjelinama
(kao predmete i
pojave) koje se
zovu percepcije ili opažaji
. Dakle,
percepcija je odraz
slike nekog predmeta i pojave u našoj svijesti koja nastaje u toku
opažanja
(npr.
automobil, pješak, saobraćajni znak
). Opažanje je psihički
proces i funkcija kojim čovjek čulima zahvata i doživljava predmete,
pojave, događaje, ljude... u neposrednoj i posrednoj okolini – stvarnosti.
Čovjek je, pored ostalih uslova življenja, posebno u saobraćajnim
uslovima okružen velikim brojem predmeta koji su vezani za njegova
interesovanja i potrebe prema kojima se određuje njegov stav i usmjerava
pažnja. U uslovima intenzivnog saobraćaja pažnja je usmjerena na brojne
predmete, pojave... te ostale učesnike u saobraćaju, na put sa oznakama, na
okolinu puta, na pješake, na bicikliste, na objekte (zgrade), na reklame...
Percepcija zavisi od
niza faktora
kao što su:
•
interesovanje
,
•
prethodno znanje i iskustvo
,
•
čulna sposobnost za percepciju raznih draži
,
•
složenost nervnog sistema
i dr.
Zbog tih razlika u nervnom sistemu i drugih, individualni osobina
ljudi, isti predmeti i pojave se različito opažaju kod ljudi različitog psiho –
socijalnog profila. Kandidati za obuku vožnje i vozači su različito tjelesno,
neurološki, endokrinološki, imunološko –psihološki, polno, uzrasno,
obrazovno, kulturološki strukturirani i posebni što ih čini posebnom
individuom koji će različito opažati istu okolinu.
Opažajni svijet
jednog organizma zavisi od tjelesne i cjelokupne
strukture ličnost vozača koja je angažovana u njegovim pokretima.
68
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Uticaj alkohola i droge na opažanje tokom obuke i vožnje su
znatno
nepovoljni.
Alkoholičar može biti smanjeno sposoban za vožnju u
periodima u kojima površno opaža, doživaljava pogrešne, prividne i
nepotpune percepcije i predstave. Javljaju se halucinacije i iluzije, često
zastrašujuće i zamorne.
Vozači pod dejstvoma alkohola pored smanjene sposobnosti
opažanja, mišljenja i zaključivanja nisu u stanju da procjene udaljenost
između svog i drugog vozila, brzinu, mogućnost upravljanja vozilom i dr.
Pod dejstvom alkohola
slabije se čuju zvučni i drugi signali drugih
učesnika u saobraćaju. Slabe pokreti nekih organa
posebno (ruku i
nogu) koji su neusklađeni.
Gubi se ravnoteža, slabi pažnja, smanjuje se
stepen odgovornosti, gubi se moć anticipiranja posedica i dr.
Vozači su
prividno osnaženi, neoprezni, nekritični i uzbuđeni. Često brže voze i
izloženi su opasnostima i ugrožavaju druge učesnike u saobraćaju.
OSOBINE OPAŽAJA ILI PERCEPCIJA
Percepcija je subjektivna slika
koja je uslovljena nizom već
navedenih faktora. U praksi se vozač prema percepciji odnosi kao prema
realnom predmetu, pojavi procesu. Npr.
saobraćajni udes će svaki vozač
doživjeti na svoj način i tako nesvjesno dati svoju sliku događaja pri
prepričavanju ili svjedočenju.
Percepcija je doživljaj konstantne (nepromjenjene) slike
predmeta, pojava, ljudi ...
Konstantnost zavisi od nepromjenjenih odnosa
među osnovnim elementima u ukupnom sklopu draži. Za konstantnost
veličine su bitni činioci veličine slike na mrežnjači oka i prirodna udaljenost
predmeta. Značajnu ulogu ima
adaptivna sposobnost
pomoću koje se
vozač uspješno snalazi u sredini i koja mu omogućava konstantnost
percepcije. Npr.
isto vozilo vozač doživljava u prirodnoj veličini ma iz kog
pravca dolazili.
Tačnost percepcije je relativna
koja se u praksi, kad to zahtjeva
saobraćajna situacija provjerava. To je bitno i u praksi vozača kod
svakodnevnih procjena uslova vožnje, bezbjednosti u saobraćaju, pri
davanju izjava u saobraćajnim nezgodama.
Percepcije su jasni i živi doživljaji.
Npr.
vozač percepira neki
predmet i istovremeno ga dodiruje, pomjera, sluša i dr. To se čini sa .....
auto-radijom i dr.
70
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
RAZLIČITOST OPAŽAJA ILI PERCEPCIJA
Zbog izrazito složene saobraćajne situacije vozač je suočen sa
brojnim i različitim opažajima – percepcijama.
Klasifikacija percepcija se vrši na razne načine, a najčešće
prema
dražima
i
čulima
kojima se percepira. Npr.
Vizuelne
percepcije se
doživljavaju isključivo putem čula vida (opaženi saobraćajni znak, drugo
vozilo, pješak, raskrsnica...).
Akustične
se doživljavaju putem čula sluha
(čuje zvuk sirene, rad motora...).
Olfaktivne
percepcije se doživljavaju
putem čula mirisa (zagušljivost, neprijatan miris zagrijanih guma,
neprijatan miris iz okoline puta, neprijatan miris sagorjevanja pakni od
kočnica...).
Nedovoljno bi bilo percepcije svesti na percepcije koje se
doživljavaju čulom vida, sluha, mirisa, dodira i ukusa, jer
postoji i niz
drugih percepcija
– percepcije za temperaturu, ravnotežu ...
Mješanjem opažaja – percepcija sa drugim psihičkim procesima
(npr.
emocionalnim doživljajima
) nastaju impresije. One su kombinacija
percepcija i osjećanja. Vozač je impresionioran prvim vožnjama, vožnjama
u prijatnom društvu, vožnjom uz muziku. Impresije mogu umanjiti
opreznost i bezbjednost saobraćaja. Npr.
česte saobraćajne nezgode mladih
vozača u njihovih saputnika
.
Pored ovih percepcija, postoje i površne ili poremećene percepcije –
agnozije, halucinacije, iluzije – koje su posljedica poremećaja psiho -
socijalnog statusa vozača koji mogu uzrokovati saobraćajne nezgode. One
mogu biti predisponirane i/ili situacione. U obuci vozača treba na njih
ukazati, treba ih znati i moći prepoznati i adekvatno odreagovati.
POREMEĆAJI OPAŽANJA
Tri su osnovna oblika poremećaja opažanja (percepiranja). To su:
•
agnozije
71
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
zaustavljeno vozilo.
Česte su i iluzije pokreta
(postupaka). To je utisak da
je izvedena određena radnja npr.,
pokret volanom, kočenje, pokazivanje
pravca... iako to nije učinjeno, što znatno može ugroziti druge učesnike u
saobraćaju.
Halucinacije
su takav poremećaj pri kojem
postoje opažanja
bez odgovarajućih spoljnih draži.
Osobe su svjesne da čuju, vide,
osjećaju ono što ne postoji. Javljaju se u oblasti svih čula – optičke,
akustične, olfaktivne halucinacije – ali su u oblasti čula vida i sluha
najčešće. Npr.,
opaža se znak koji ne postoji, produžetak pravog puta u
krivini, opaža se pješak na putu...
Halucinacije uzrokuju neefikasne i
pograšne reakcije kojima se ugrožavaju učesnici u saobraćaju.
Halucinacije su povezane sa prolaznim ili trajnim psihičkim
poremećajima.
One imaju
subjektivnu psihološku realnost.
Osobe koje
haluciniraju, imaju uvjerenje da je ono što one vide, čuju... nešto što se
stvarno događa u spoljašnjem svijetu. To uvjerenje je vrlo jako pa ga je
teško mijenjati. Ono pogrešno usmjerava doživljavanja, reagovanja i
ponašanja vozača.
Halucinacije su
uzrokovane nekim patološkim psihofizičkim
stanjima
kao što su
trovanja
koja djeluju na centralni nervni sistem,
poremećaji jasnoće svijesti,
sumanute ideje
,
izuzetna afektivna
stanja
,
pijanstva, umor...
Oni koji haluciniraju mogu se
prepoznati po mimici
,
gestikulacijama, verbalnom reagovanju
i sl. Sve te reakcije ne
odgovaraju objektivnoj situaciji u kojoj se osoba nalazi. Ako se kod vozača
primijete znaci halucinacije, to je znak da će uskoro nastupiti ozbiljna
psihička kriza - poremećenost, te je nužno napraviti prekid vožnje i učešća
u saobraćaju. Pored toga, kod vozača se halucinacije u blažem obliku mogu
pojaviti usljed bolesti (povišene temperature) ili zbog umora ili pak
emocionalnih uzbuđenosti što, takođe, uslovljava prekid učešća u
saobraćaju. Vozače treba upozoriti i osposobljavati da to i sami prepoznaju
tokom vožnje u raličitim saobraćajnim i meteookolnostima.
OPAŽANJE VREMENA U MIROVANJU I POKRETU
73
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Vrijeme je nužan okvir u kome se sve dešava. Na vrijeme često ne
obraćamo pažnju a ponekad i suviše obraćamo pažnju, zavisno od niza
drugih okolnosti. Kod vozača je vrijeme bitno i predstavlja važnu
komponentu u cjelokupnoj dinamici njegovih aktivnosti. Vrijeme
predstavlja i jednu bitnu komponentu u
brzini vožnje
. Ono brzinu podstiče,
često je određuje i kanališe i čini je rizičnom po bezbjednost učesnika u
saobraćaju.
Valjanost i realnost opažanja vremena zavisi od dvije vrste faktora.
Prvo, od
zbivanja u spoljnoj sredini
i
zbivanja u samom posmatraču
.
Spoljna zbivanja koja se odnose na opažaj vremena su zahtjevi za
određenom brzinom uzrokovani potrebama stizanja do cilja u određeno
vrijeme i oteževajućih okolnosti koje uzrokuju drugi učesnici u saobraćaju i
karakteristike puta i oznaka. Ta složena zbivanja uzrokuju gledanja na sat,
pojačavanje buke saobraćaja i dr. U opažanju brzine proticanja vremena
postoje individualne razlike. Utvrđeno je da djeci vremenski intervali brže
prolaze nego kod starijih osoba. Mlađi vozači su nestrpljiviji, češće su u
žurbi, skloni su da brže voze, da čine previde, propuste i da su manje
oprezni na šta ih tokom obuke i vožnje treba upozoravati i valjano
podučavati. Starije osobe - vozači su snažnije. Lakše tolerišu protok
vremena.
Podrazumijeva se da to zavisi i od mentalnog i fizičkog zdravlja i
emocionalne stabilnosti.
Emocije
utiču na opažaj vremena. U
raspoloženju
, osjećaju
ugode
i
opuštenosti
vrijeme brže prolazi dok kod
depresije
,
neugode
i
tenzije
i
nestrpljenja
vrijeme sporije prolazi. Kod
osoba koje su okupirane nekom aktivnošću, koje su u pokretu, znatno brže
prolazi nego kada su u stanju mirovanja. U toku aktivnosti vremenska
perspektiva je znatno uža - manje se misli na sadašnje vrijeme, na prošlost i
budućnost. Vozaču vrijeme brže prolazi nego suvozaču i drugim
saputnicima jer je njegova pažnja usmjerena na znakove, na okolinu, dok
suvozač ima osjećaj sporijeg prolaska vremena.
OPAŽAJI PROSTORNIH ODNOSA
– PROCJENA RASTOJANJA
74
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Npr.,
predstava vozila je mnogo opštija nego percepcija nekad posebnog –
konkretnog vozila koje nas je zaobišlo, susrelo...
Predstava vozila sadrži više opštih karakteristika nego percepcija
određenog pojedinačnog vozila. To upućuje na zaključak da su predstave
prelaz od neposrednog predmeta, pojave... opažanja ka apstraktnom
mišljenju o opštim obilježjima i slike tih predmeta i pojava.
U svakodnevnom životu čovjek ne doživljava izolovano osjete,
percepcije kao ni predstave. One su povezane sa percepcijama i stalno se
dopunjavaju ili postaju nejasnije zavisno koliko su povezane sa
percepcijama i osjetima - pojedinim osjetima tih opaženih predmeta i
pojava.
Povezivanje predstava sa percepcijama naziva se asocijacijom
.
Jedna predstava može izazvati drugu koja nastaje spontano. Taj proces i
pojava (fenomen) je
asocijativna reprodukcija
. Npr.,
vozač opaža kanjon.
To je percepcija. Uz to se sjeti teže saobraćajne nezgode koja se tu
dogodila. To je predstava o ranije opažanom događaju, ali povezan sa
sadašnjim opažanjem i percepcijom.
Klasifikacija predstava
se može prema čulima, prema različitim
drugim psihičkim procesima i funkcijama. Predstave se stvaraju putem čula
vida, sluha, okusa, mirisa, dodira, ravnoteže, toploga i hladnoga.
Osnovne su
dvije grupe predstava:
•
predstave pamćenja
i
•
predstave mašte.
Predstave pamćenja
nastaju reprodukovanjem ranije opaženih
predmeta, pojava, procesa... One su osnove procesa pamćenja. To su slike
opaženog ambijenta u kojem se upravlja vozilom, predstave oznaka na
putevima, predstave intezivnog saobraćaja...
Predstave mašte
mogu predstavljati sliku nekog predmeta ili
pojave koju vozač nije percipirao nego je ona plod mašte. Predstava mašte
je, također, plod nekog iskustva, tj. kombinacija percipiranih i zamišljenih
76
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
elemenata.
Predstave mašte
nastaju izdvajanjem pojedinih dijelova iz
predstave pamćenja i stvaranjem novih predstava procesom sinteze
–
spajanja. Najčešći oblik sinteze je
aglutinacija
, tj. vezanje dijelova neke
predstave sa dijelovima druge predstave. Npr.,
predstava neobičnog –
atipičnog vozila ili njegovo atipično – devijantno ponašanje čiji su nam
elementi nedovoljno jasni te ih vozač po sjećanju dopunjava.
Predstave mašte mogu biti
stvarne i fantastične
. Predstave mašte se
stvaraju i uvećavanjem i umanjivanjem. Npr.,
predstave divova, patuljaka...
Predstave imaju svoj
subjektivni okvir
,
svoj značaj
u ljudskom
doživljavanju stvarnosti. One prate svakog subjekta ma gdje se on nalazio
(zadržava ih), dok percepcija nestaje sa promjenom mjesta (izvora draži). S
obzirom da je osnovna predstava formirana od ranijih čulnih doživljaja,
njihova se osnovna podjela zasniva i na vrstama čulnog doživljavanja
.
Sumorne predstave su produkt svih psihičkih procesa zasnovanih na
senzornim sposobnostima
i funkcijama, na
emocionalnim
doživljavanjima i reakcijama, na fiziološkim reakcijama koji su faktori
efikasnog i/ili neefikasnog reagovanja vozača u složenim opaženim i
zapamćenim saobraćajnim situacijama.
Prema tome
, koliko je čulnih organa, toliko je moguće i vrsta
predstava:
•
predstave vida,
•
predstave sluha,
•
predstave mirisa
•
ravnoteže
•
ukusa
•
dodira
•
temperature...
Predstave su naročito važne za vozača jer omogućavaju kontrolu
upravljanja vozilom (zvučne predstave rada motora, predstave rukovanja
komandnim uređajima, vizuelna predstava okoline i sl.). Na opažajima i
77
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Pažnja je selektivno usmjeravanje ljudske svijesti i aktivnosti na
izvjesne sadržaje - predmete, pojave, zbivanja, procese ... iz neposredne i
dalje okoline.
U procesu percipiranja, ali i u svim drugim procesima (naročito
intelektualnim), pažnja ima značajnu ulogu. Na njoj se zasniva opažanje i
pamćenje. Ona usmjerava i druge psihičke procese i funkcije, reagovanja i
ponašanja. Ona ima i selektivnu ulogu u opažanju i ponašanju. Npr.,
mi
možemo da vozimo automobil dok oko nas pričaju jer smo usmjerili našu
svijest i aktivnost samo na vožnju i upravljanje vozilom.
Sve ono što se zahvata pažnjom naziva se
poljem pažnje
. Izrazitiji
dio u polju pažnje predstavlja
centar polja pažnje
. Pažnja se stalno
pomjera sa jednog polja na drugo. Pažnja je jedan od
osnovnih psihičkih
procesa
koji omogućavaju snalaženje u okolini, u cjelokupnom životnom
ambijentu i u njegovim pojedinim segmentima, npr.,
u saobraćajnim
situacijama u kojima je kvalitet pažnje uslov bez kojeg se ne može opstati i
valjano funkcionisati.
KARAKTERISTIKE PAŽNJE
Pažnja je psihički proces koji ima svoje
karakteristike,
specifičnosti i značaj
u procesu spoznaje. Njene karakteristike su
obim
,
distribucija
,
trajanje
i
pokretljivost
.
Obim pažnje
je maksimalan broj objekata koji se mogu opažati
neposredno u određenom vremenu. Pažnjom se ne može obuhvatiti
neograničen broj predmeta. Obim zavisi od niza drugih faktora – od psiho –
fizičkog statusa, broja i dimenzija podražaja, umora i drugih okolnosti.
U procesu upravljanja motornim vozilom bitno je
koliki obim
pažnje ima vozač
radi potrebe uspješnijeg snalaženja, adaptacije,
koordinacije pokreta i ukupnog efikasnog reagovanja i ponašanja.
Kod djece je obim pažnje manji, najviše do tri predmeta, a kod
odraslih je obim veći, do 6 predmeta.
Distribucija pažnje
je istovremeno usmjeravanje svijesti i
aktivnosti na jedan – dva ili pak više predmeta. Ta karakteristika pažnje je
79
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
bitna u profesionalnoj orjentaciji. Vozači moraju
istovremeno da paze na
put kojim voze
i na
znakove na putu
, moraju
kontrolisati brzinu
,
upotrijebiti svjetla
,
pokazivače pravca
,
vršiti kočenje
i dr.
Optimalna distribucija pažnje se uči i uvježbava. Instruktorima se
preporučuje da u početku obučavanja, pažnju kandidata rasterete
mnogobrojnih situacija i predmeta na koje on mora usmjeriti svoju svijest.
Postupno ga treba opterećivati brojem i dimenzijama opaženih predmeta,
pojava... Instruktor može, na primjer, u početku osloboditi kandidata
gledanja u saobraćajne znake, retrovizor ili nešto drugo u cilju rasterećenja i
postepenog uvježbavanja. S vremenom će, povećanjem stepena
uvježbanosti i smanjenjem stepena angažovanosti kandidatove svijesti na
pedalu gasa, kočnice, kvačila, mjenjača..., pridodavati njegovoj pažnji i
saobraćajne znakove, retrovizor i dr.
Iskusni instruktor će uočiti da u početku kandidat "ne vidi", "ne
osjeća", "ne čuje" sve njegove sugestije jer je pažnju usmjerio ka osnovnim
postupcima upravljanja vozilom.
Sa uvježbanošću vozača, povećava se mogućnost primanja novih
informacija i reakcija na njih. Pogrešno je ako instruktor u početku
prenaglašeno drži "predavanje" za vrijeme vožnje. On ga tako
dekoncentriše i opterećuje. Nakon izvjesne uvježbanosti, instruktor će
kandidata učiti da brzo raspoređuje svoju pažnju na više predmeta, događaja
ili situacija.
Vozač treba držati
široko polje pažnje
i ne treba dopustiti da se
pažnja koncentriše – usmjerava samo na jednu očekivanu situaciju nego da
bude spreman na iznenadne situacije i da na njih adekvatno reaguje.
Otvara se pitanje da li je poželjno sa
vozačem razgovarati
u toku
vožnje. Na osnovu eksperimenta, izvodi se zaključak da se
sa vozačem
može,
a ponekad i
treba razgovarati
u toku vožnje. Pretpostavlja se da
ležeran razgovor održava iskusnog vozača u budnom stanju i raspoređuje
njegovu pažnju na više eventualnih situacija.
Trajanje pažnje –
vrijeme usmjerenosti ka predmetima,
pojavama... je različito pri različitim aktivnostima. Pažnja može biti
stalna
ili trajna
samo ako je vezana za jedan i/ili kontinuirani niz operacija ili
misli.
Gornja granica neprekidnog trajanja pažnje je približno 20
minuta
. Pažnja može trajati i znatno duže ako se kombinuje sa malim
prekidima ili izmjenama u aktivnostima. Na pažnju i njeno trajanje, pored
80
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Pažnja je uslov kvalitetne i uspješne obuke vozača
, a pogotovo
pravilne i bezbjedne vožnje. Ispitivanja su pokazala da (nepažnja) pažnja
ima važnu ulogu u uzrokovanju saobraćajnih nezgoda. Jedno psihološko
istraživanje pri čemu je primijenjen test pažnje kod uzorka vozača koji su
uzrokovali saobraćajne nezgode
i kod onih vozača koji
nisu uzrokovali
nezgode
, je pokazalo da su
vozači koji nisu uzrokovali saobraćajne
nezgode imali bržu pažnju
od onih koji su činili saobraćajne nezgode.
Autor ovog ispitivanja zaključuje, što je i razumljivo, da je mala
vjerovatnoća da će vozač imati saobraćajnu nezgodu ako je stalno pažljiv i
ako posmatra sve što se događa na putu, i ako vrši selekciju draži na koju će
reagovati. To je pažljiv, koncentrisan i efikasan vozač - vozač optimalnih
sposobnosti i funkcija.
VRSTE PAŽNJE
Pažnja može biti
spontana
- nehotična,
namjerna
– hotimična
i
sekundarna
.
Spontana pažnja
nastaje spontanim (neplaniranim,
nenamjernim) djelovanjem vanjskih draži (npr.,
pogled i pažnja na svjetleće
reklame, na prolaznike, okupljene grupe ljudi...
). Svaka pojava koja na neki
način odudara od sredine izaziva spontanu pažnju. Spontana pažnja je
visoko povezana sa potrebama vozača, sa interesima, sa unutrašnjim
psihološkim stanjem. Npr.,
vozač uočava mjesto za odmor, neki novi ili
dopadljivi automobil i dr
.
Namjerna pažnja
je zasnovana na namjeri i odluci da se nešto
opaža. To je upravljenost svijesti i aktivnosti prema nekom cilju. Taj proces
zahtijeva izvjesni napor.
Dok traje napor, traje i pažnja
. Napor je manji
što je cilj lakše ostvariti, odnosno ako je predmet pažnje više poznat, vezan
za potrebe i interese.
Sekundarna pažnja
je emocionalno zasićena i obojena. To je
ustvari, namjerna pažnja kada je visoko povezana sa interesima i
emocijama. Npr.,
brža vožnja povezana je sa potrebama i radošću da se
prije stigne do cilja. Tada je sva pažnja skoncentrisana na brzu i bezbjednu
vožnju. Pažnja se, s radošću, usmjerava na privlačan motel za odmor, na
simpatičnog prolaznika, prijatelja...
82
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
MIŠLJENJE I ZAKLJUČIVANJE
Ljudske psihičke, fiziološke funkcije, aktivnosti i ponašanja su
visoko povezani. Svako opažanje vozača, popraćeno je mišljenjem i
zaključivanjem.
Mišljenje je psihički proces
(mentalna aktivnost)
posrednog
upoznavanja predmeta, pojava, događaja, ljudi i dr.
To je složeniji i viši
psihički proces od opažanja i pamćenja kojim se konstatuju veze i odnosi
među opaženim predmetima, pojavama, događajima i dr. Npr.,
ustajući iz
kreveta, uočavaju se mokri krovovi i zaključuje se da je padala kiša, iako se
to noću nije opažalo. Dakle, posredno (na osnovu mokrih krovova, ulica)
zaključuje se da je noću padala kiša.
Mišljenje ima veliku funkcionalnu vrijednost u saznavanju
stvarnosti koja čovjeka okružuje, u rješavanju problema, u snalaženju u
novim situacijama itd. Mišljenjem čovjek dovodi u funkcionalnu vezu
opažene predmete, pojave, objekte, događaje i drugo, tj. vidi ono što ne
može da vidi i osjeti čulima. To znači da putem mišljenja čovjek saznaje
ono što se i ne može direktno opažati (npr.:
oštete i povrede pri udaru,
skretanje i prevrtanje vozila, kočenje i zaustavljanje vozila...
).
Za vrijeme vožnje, pored ostalih psihičkih procesa, odvija se i
učestvuje i mišljenje. Mišljenje je više izraženo kod neuvježbanog vozača
nego kod uvježbanog. Automatizacija pokreta isključuje dominantnost
procesa mišljenja.
Mišljenje je posebno bitno kod rješavanja problema nastalih u
složenijim saobraćajnim situacijama u toku vožnje.
Tokom sticanja znanja, vještina i navika u vezi sa vožnjom, bitno je
da je maksimalno uključeno mišljenje putem kojeg se vrši uočavanje i
shvatanje veza i odnosa među predmetima i pojavama, stanjima... jer se
takvo znanje više pamti i takvim znanjem se uspješnije rješavaju problemi u
toku vožnje. Time se ističe važnost i vrijednost dobrih pedagoško –
psiholoških metoda kojima se služi instruktor u obučavanju kandidata.
Bitno je osposobljavati kandidata za stvaralačko i kreativno
rješavanje problema
. S tim ciljem se u obučavanju vozača ne preporučuje
zadržavanje na jednostavnoj konstataciji i na navedenom jednom primjeru.
83
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
UČENJE, PAMĆENJE I
ZABORAVLJANJE
85
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
UČENJE
Upravljanje vozilom zahtijeva od vozača mnogo specifičnih znanja,
vještina i iskustva. Upravo zato što nisu dovoljno usvojili znanje, vještine i
86
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
prepreke i sl
. Takve reakcije se uče. Za vrijeme obuke instruktor uči
kandidata da čini ispravne radnje prema instruktorovim signalima
(verbalnim ili neverbalnim). Npr.:
prebacivanje mjenjača u određenu
brzinu, kočenje, upotreba pokazivača pravca i dr.
Dakle, svi pokreti,
postupci, reakcije vezani su(uslovljeni) datim okolnostima. U početku na
okolnosti više ukazuje instruktor, a potom kandidat sve više uočava
složenost saobraćajnih okolnosti i na njih uslovno reaguje (upravlja
navikom).
UČENJE PUTEM POKUŠAJA I POGREŠKI
Ovaj oblik učenja sastoji se u pokušajima da se sa više različitih
reakcija dođe do rješenja problema. Podrazumijeva se da isključivu ulogu u
rješavanju problema ne igraju samo pokušaji i pogreške nego i uviđanje
veza i odnosa u sistemu koji su mogli dovesti do rješenja problema.
Ovaj oblik učenja u procesu obučavanja kandidata vještini vožnje ne
smije biti dominantan oblik, jer može biti skup, dug i opasan, a krajnje je
neracionalan.
Pokušaj u rješavanju problema izaziva zadovoljstvo (uspješno
rješavanje) ili nazadovoljstvo (ako je neuspješno rješavanje problema).
Osjećaj zadovoljstva ili nezadovoljstva nakon nekih radnji je
potkrepljivanje
(podsticanje).
Instruktorove reakcije (verbalne ili
neverbalne) značajan su pedagoško – psihološki faktor potkrepljivanja
.
Npr.
:
"To si dobro učinio", "Ovo obilaženje je dobro", "Odstojanje i brzina
je prilagođena"... itd.
Neverbalne reakcije
(pokazivanje rukama, upotreba duplih
komandi, klimanje glavom, gestikulacije, izraz lica i sl.) izrazito su značajni
kao oblik pozitivnog ciljanog potkrepljivanja.
Primjedbe koje djeluju potkrepljujuće mogu biti pozitivne i
negativne. Instruktor je stalno u situaciji da ukaže kandidatu na greške.
Prihvatljiv način davanja primjedbi je, npr.:
"Dobro ste to izveli, trebalo je
još...", "Bilo bi uspješnije da ste...", "Učinite to ovako ..." i sl.
Neprihvatljiv način
davanja primjedbi je mrzovoljno negiranje
postupaka kao npr.:
"Ovo ništa ne vrijedi...", "Ovo vam nikako ne ide..." i
sl.
88
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Koliko i kada treba davati primjedbe?
Eksperimentalno je utvrđeno da se bolje uči (vježba) ako se
daju
povremena potkrepljenja
nego ako se to čini stalno na svaki pokret i
postupak.
Pretjerano i učestalo davanje sugestija
, naročito pri kraju obuke
ometa kandidata u uvježbavanju pokreta i radnji koje je naučio ili ih
uvježbao, umanjuje samostalnost, samoinicijativu i pasivizira kandidata.
UČENJE IMITACIJOM
Učenje imitacijom
(oponašanjem, kopiranjem, identifikacijom)
je viši stepen učenja. Ovaj oblik učenja se zasniva na posmatranju drugih
vozača (instruktora, drugog kandidata) ili bilo koga kada je kandidat u
programu ili van programa obuke. Tada mu je omogućeno da bez
opterećenja prati pokrete i postupke drugih, da ih analizira, da polemiše i
sam izvodi radnje misaono.
Imitacijom se stiču i kulturne navike i kulturni nivo vozača.
Uspješan instruktor je poželjan uzor kandidatima. Uzori kulturnih,
educiranih, uvježbanih i uspješnih vozača su i osobe s kojima svaki vozač,
bilo početnik i/ili iskusniji vozač, putuje i posmatra, doživljava i stiče nova
saznanja i iskustva u vožnji drugih. Učenje vožnje se produžava i traje
trajno, posebno u složenijim saobraćajnim situacijama.
UČENJE PUTEM UVIĐANJA U SITUACIJU
Ovaj način učenja je
najviši i misaono najsloženiji oblik učenja
.
To je
uočavanje veza i odnosa među predmetima, pojavama i
procesima
. To podrazumijeva stalno i po potrebi
apelovanje
na opažanje,
mišljenje, zaključivanje i razumijevanje sopstvenih postupaka i postupaka
drugih učesnika u saobraćaju.
U procesu učenja vožnje
kandidat se uvodi u situacije
u kojima
uočava veze i odnose vozila i njegovih karakteristika i dijelova, njegove
namjene, funkcionisanja dijelova, uslova za vožnju, vrši predviđanje
ponašanja vozila i drugih učesnika u saobraćaju itd. Ovo je najefikasniji
oblik učenja kojim se stiče viši stepen znanja, vještina i navika vozača.
89
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
•
zaboravljanje
.
Shema
1
. Shematski prikaz metoda učenja
Mnoge učenike, nastavnike, kandidate za vozače i instruktore
vožnje interesuje
kako treba učiti da bi se postigli najbolji rezultati
.
Učenje se ne odvija samo spontano. Ono je većim dijelom organizovano i
usmjereno.
Svako
učenje treba shvatiti kao relativno trajno mijenjanje
individue
.
Instruktore vožnje interesuje kako će kandidate – vozače učiti
upravljanje motornim vozilima. To učenje može biti uspješnije ako se
zadovolje značajni psihološki, fizički i materijalni uslovi.
Pored navedenih oblika učenja i primijenljivih brojnih tehnika i
procedura učenja, potrebno je uvažavati provjerena važnija
pravila učenja
.
Osnovne metode učenja, shema 1, su:
91
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
•
globalna
, shema 1a, koja podrazumijeva učenje nastavnih
sadržaja u cjelini. Npr.,
kontinuirano učenje svih saobraćajnih
znakova;
•
parcijalno
, shema 1b, je postupno učenje nastavnih sadržaja po
segmentima (dijelovima). Npr.,
učenje saobraćajnih znakova
upozorenja, potom znakova opasnosti...
•
progresivna
metoda, shema 1c, podrazumjeva postupno učenje
pojedinih početnih segmenata sa proširivanjem učenja ostalih
segmenata koji će činiti jednu cjelinu.
Treba učiti sa
namjerom
i određenim
ciljem
(motivacija).
Neophodno je odrediti
vrijeme
, odrediti
plan
(učiti sa planom),
maksimalno se skoncentrisati na sadržaje koji se uče.
Potrebno je uvažavati sve
oblike misaone i psihomotorne
aktivizacije
(slušanje, čitanje, zapisivanje, preslišavanje, bilježenje i
podcrtavanje, postavljanje pitanja, uočavanje i rješavanje problema, opšta i
psiho-motorna aktivnost - praksa), shema 2.
Shema
2
. Nivoi aktivizacije pri učenju
Za vrijeme učenja treba
pretpostavljati pitanja
koja se mogu
postavljati na ispitu u vezi s tim, zamišljati pokrete i postupke ili ih pak
izvoditi.
92
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
automobilom. To je
negativan transfer
jer će se kod takvog kandidata
javljati konfuzije pri učenju.
Slična je situacija i sa kandidatima koji su se obučavali kod
nekvalifikovanih ili nedovoljno osposobljenih instruktora. Oni predstavljaju
ozbiljan problem u obučavanju jer su mnoge sadržaje, pokrete, reakcije...
pogrešno naučili ranije. Tada se moraju ulagati dodatne energije radi
preobuke, prevaspitanja i sl.
Bitno je znati da sve predispozicije (mentalne i druge sposobnosti,
obrazovanje...) za uspješnost u učenju pozitivno djeluju i na viši nivo
znanja, vještina i navika tokom obuke vozača.
PAMĆENJE
Osnove svakog učenja
, u cilju zdravog odrastanja, osposobljavanja
za život i opstanak čovjeka je
pamćenje
.
94
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Pamćenje
je psihički proces i/ili psihička funkcija zadržavanja
ranije doživljenih sadržaja koje se ogleda u njihovom prepoznavanju ili
reprodukciji. Zahvaljujući pamćenju, čovjek
prepoznaje
ranije opažene
predmete ili sadržaje.
U svijesti se zadržavaju predstave predmeta,
pojava, procesa, ljudi i sl
. Pamćenje je
osnova sticanja znanja, vještina i
navika
.
Fiziološku osnovu pamćenja čini značajna osobina nervnog sistema
poznata pod nazivom
plastičnost
. Plastičnost nervnog sistema ogleda se u
tome što svaki nervno-moždani proces ostavlja za sobom
trag
koji
omogućava da se on ponovo javi čak i onda kada na čulne organe ne djeluje
nikakva draž. Ovaj
otisak
(trag) koji nastaje kao "
urezivanje
" u moždanom
tkivu pri percepciranju (opažanju) poznat je pod nazivom
engram
.
Ruski fiziolozi Sečenov, Behterev i Pavlov su bili prvi koji su
pretpostavili i najavili svoje mišljenje da pamćenje nastaje nekom vrstom
promjene u vezama
između nerava u centralnom nervnom sistemu, a 1904.
god. francuski naučnik Rišar Semon (Richard Semon) postavio je teoriju
prema kojoj
svaki nadražaj
(stimulans) prenijet putem bilo kojih
čulnih
analizatora
ostavlja
diskretan materijalni otisak
u mozgu i nazvao ovaj
otisak
engramom
. Smatra se da je Semon vjerovao da
osnova engrama
leži u nekim hemijskim promjenama što je uticalo na niz drugih istraživanja
i teorija povezanih sa složenom anatomijom i funkcijom nervnog,
endokrinog i imunološkog sistema čovjeka.
Klasifikacija pamćenja radi njegovog razumijevanja se može vršiti
na razne načine. Najčešća je podjela pamćenja na:
•
namjerno i nenamjerno
i
•
mentalno i motorno.
Kriterij za prvu podjelu je
postojanje ili nepostojanje psihičkog
napora u procesu zapamćivanja
. U namjernom pamćenju se ulaže
psihički napor za zapamćivanje dok se u nenamjernom ne ulaže poseban
psihički napor. Učenje vožnje je pretežno namjerno (hotimično), a često i
nenamjerno (spontano).
Motorno pamćenje
su stečene (naučene) psihomotorne reakcije
pomoću kojih čovjek obavlja razne aktivnosti. Vezane su za psihomotoriku,
odnosno sastoje se od niza koordiniranih pokreta kojima je čovjek (kandidat
95
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
informacija, postoji i
privremeni plato
pri kojem dolazi do privremenog
zastoja u učenju. Privremeni se plato nakon nekog vremena gubi i mi
ponovo počinjemo upamćivati nove sadržaje, odnosno, ako se radi o vježbi,
usavršavanjem izvođenja i radnji dalje napredujemo.
Fiziološka osnova pamćenja jesu engrami
(R. Semon) u nervnim
mehanizmima. Prilikom sticanja novog znanja u nervnim se mehanizmima
brišu neki engrami, tj. izbacuje se jedan dio prijašnjeg, usvojenog
sadržaja
kako bi se "stvorilo" mjesto za "zapis" novog znanja. Ta je pojava više
izražena, što su ta dva sadržaja – prijašnje i novo koje se uči – sličnija.
Dijagram 1
. Krivulja vježbe karakteristična za sticanje
jednostavnih senzomotornih vještina, po fazama
Već je ranije govoreno o gubitku prijašnjeg znanja pri sticanju
novog, naglasivši da je taj gubitak manji ako su sadržaji različitiji. Sadržaji
koji su prenaučeni duže ostaju u sjećanju. To se postiže učenjem i nakon što
su sadržaji naučeni.
97
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Nivo učenja značajno zavisi od
interesa
za učenje određenih
sadržaja, reagovanja, aktivnosti i ponašanja.
Interes
je psihička funkcija
i/ili psihički proces
usmjeravanja svijesti i aktivnosti
uz zadovoljavanje
određenih adekvatnih potreba. Interes je praćen doživljavanjem ugode i
opuštanja.
Interes
omogućava lakše usvajanje sadržaja tj. intenzivniju
usmjerenost mentalnih aktivnosti na određene sadržaje koji u pojedincu
podstiču zadovoljstvo, čime učenje postaje osmišljeno i aktivno.
ZABORAVLJANJE
Zaboravljanje je psihički proces potiranja
(
"brisanja"
)
ranije
doživljenih sadržaja
. To je nemogućnost reprodukcije ili rekognicije
(potpune ili nepotpune). Zaboravljanje ima značajnu i složenu funkciju u
procesu učenja – sticanja i pamćenja znanja, vještina i navika.
98
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
bezbjednost u saobraćaju, odnose se na znanja iz osnova bezbjednosti
saobraćaja i poznavanja zakonitosti kretanja vozila (put kočenja, put
zaustavljanja, prevrtanje vozila, preticanje vozila u krivini, otpori pri
kretanju vozila itd.)
Na dijagramu 3 je prikazana uspješnost u polaganju vozačkog ispita
kandidata u jednoj auto školi. Iako bi krivulja u produžetku prvo počela
stagnirati, a zatim i opadati, ipak suviše veliki broj kandidata polaže vozački
ispit više od četiri puta. Višestruki su uzroci tome, no svakako na to utiče i
postojeći način osposobljavanja vozača.
Poznavanje vlastitih sposobnosti
je jedan od značajnih ljudskih
faktora za bezbjednost u saobraćaju. Vozači – invalidi poznaju svoje
sposobnosti i po pravilu voze
defanzivno
. Oni su obično uzorni u
saobraćaju dok su drugi agresivniji jer ne poznaju svoje sposobnosti.
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
1. put
2. put
3. put
4. i više
puta
broj polaganja vozačkih ispita
b
ro
j
u
če
sn
ik
a
Dijagram 3
. Dijagram uspješnosti polaganja vozačkog ispita
u jednoj auto školi
Istraživanje nivoa postignuća u
učenju
vožnje u auto-školama
prikazane na dijagramu 3 upućuju na potrebu
kvalitetnije
organizacije
učenja i potrebu ponavljanja i uvježbavanja vožnje radi višeg nivoa sticanja
znanja, vještina i navika i neophodne saobraćajne kulture (kulture vožnje).
100
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
VJEŠTINE I NAVIKE
Ponavljanjem i učvršćivanjem određenih znanja
(činjenica,
pravila, zakonitosti, psihomotornih reakcija i pokreta) doći će do
automatizacije
nekih radnji i ponašanja.
Procesom automatizacije sve se
više isključuje učestvovanje intelekta
.
101
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Vještina vožnje sastavljena je od niza integrisanih operacija
(izvođenje radnji volanom, gasom, kvačilom, kočnicom, mjenjačem...).
Učenje vožnje može biti metodički rasčlanjeno na programske i
nastavne jedinice. Npr.:
rješavanje saobraćajnih situacija na putu
(održavanje pravca, kružna vožnja, vožnja unazad, zaustavljanje,
mimoilaženje, parkiranje...).
Međutim vježbanje u
manipulisanju komandnim
uređajima u
vozilu treba da se vrši u cjelini (sinhronizovano, istovremeno).
Pri obučavanju kandidata u vožnji, instruktorima se preporučuje da
uvježbavanja kandidata vrše u više različitih situacija (vožnja unazad na
različitim mjestima, kretanje uz uspon, parkiranje i sl.). Na različite
situacije u vožnji kandidate treba pripremiti i u teoretskom dijelu.
Uspješno formirane
navike i vještina vožnje
treba da se učvrste i
automatizuju. To se upravo postiže uvježbavanjem u različitim situacijama.
Automatizacija usmjerenosti pažnje omogućava "podsvjesno" i/ili
polusvjesno usmjeravanje pažnje na saobraćajne situacije (na vozila
naprijed i nazad, na oznake, na pješake i dr.). Automatizacija pokreta tokom
vožnje oslobađa vozača da pažnju i psiho – fizičku energiju usmjerava na
elementarne postupke upravljanja vozilom – promjena brzine, pokazivače
pravca, rad volanom i sl. Time se štedi energija i zadržava se efikasno
reagovanje u vožnji.
Stečene
poželjne navike
– odnos prema drugim učesnicima, prema
drugim vozačima, pješacima (posebno djeci, starim i/ili bolesnim osobama),
invalidima, biciklistima, soptvenom vozilu, materijalnim dobrima,
putevima, oznakama, životinjama... su osnova opšte i saobraćajne kulture
koja je, pored znanja i vještine vožnje,
značajan faktor bezbjednosti u
saobraćaju.
103
6
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
104
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
EMOCIJE
Ljudi nisu samo racionalna bića koja svoje reakcije, ponašanja i
aktivnosti zasnivaju samo na opažanjima, mišljenjima i zaključivanjima.
Sve što čovjek opaža, on to i emocionalno doživljava i na to emocionalno
reaguje. Stvarnost – pojave, predmete, zbivanja... ljude i njihove postupke,
čovjek
opaža
,
doživljava
i na to reaguje svim čulima i različitim
fiziološkim, endokrinološkim, imunološkim, duhovnim i emocionalnim
106
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
reakcijama. Sve što čovjek opaža ima refleksije (uticaje) na emocionalne,
neurološke, endokrinološke, imunološke i duhovne doživljaje i reakcije.
Čovjek u ulozi vozača opaža složenu stvarnost u saobraćajnim
okolnostima koje
uslovljavaju najviše nivoe svih psiho – fizičkih,
fizioloških i emocionalnih angažovanja.
Upravljanje vozilom u uslovima
intenzivnog saobraćaja u kojem dominira brzina i snaga vozila naročito
uslovljava
snažno emocionalno doživljavanje i reagovanje
koje ima
povratne refleksije (uticaje) na efikasnosti reagovanja - na sopstvenu
bezbjednost u vožnji i bezbjednost drugih učesnika u saobraćaju.
Emocije su psihički procesi koji odražavaju odnos čovjeka prema
objektivnoj stvarnosti – prema predmetima, pojavama, procesima,
zbivanjima, ljudima... Taj odnos uslovljava i određuje određeno
emocionalno stanje.
Emocionalno stanje se odražava na tri načina –
modaliteta
i to kao
:
Emocionalni doživljaj
koji uslovljava da
č
ovjek u nekoj situaciji
može osjećati strah, slobodu, ljutnju, radost, tugu, prezir, ljubav,
zadovoljstvo, nezadovoljstvo, napetost, neugodu, ugodu i druge modalitete
(vrste) emocionalnih stanja;
Emocionalno
reagovanje uslovljava
ponašanje
, tj. reagovanje
koje može biti
neverbalno
(govor tijela),
verbalno
,
fizičko
,
psihomotorno
... i
fiziološko
.
Fiziološke promjene u tijelu
kao posljedica fizioloških reakcija
koji se manifestuju kao bljedilo, crvenilo, premor, psiho –fizička blokada,
pojačane aktivnosti i dr. su posljedice emocionalnih doživljavanja i
reagovanja.
Različite emocije i emocionalna stanja uslovljavaju:
•
osjećaj napetosti
ili
opuštenosti
ili
•
osjećaj ugode
ili
neugode
(hedonistički ton) koje su svojstvene
različitim pozicijama i funkcijama čovjeka u svakodnevnim, a
posebno u saobraćajnim situacijama.
107
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
interakcijama sa vanjskim svijetom (ljudima, zbivanjima, događajima...)
Npr.
uznemirenost pred dug put...
Briga
koja predstavlja strah od onoga što bi se moglo dogoditi.
Povezana je sa nedovoljnom obučenošću vozača i brojnim drugim uslovima
vožnje – karakteristikama saobraćajnica i okoline.
Strah negativno utiče na obuku i kvalitet vožnje. Neophodno je
suzbijanje i kontrola straha kao i svih drugih neugodnih emocija.
Srdžba
je emocija praćena
izrazitom neugodom i napetošću
.
Može biti različitog intenziteta, od lagane zlovolje do "bijesa". Ona
nepovoljno utiče na proces obuke i vožnje. Često ometa intelektualne
funkcije i procese – opažanja, mišljenja i zaključivanja koje su osnova
bezbjedne vožnje.
Ljubav
je emocija praćena ugodom i opuštenošću. Različitog je
intenziteta, od lagane simptomije do intenzivne ljubavi.
Razlikuju se :
•
rodbinska ljubav
,
•
prijateljska
,
•
spolna
,
•
ljubav prema radu, aktivnostima, predmetima
...
Ljubav utiče povoljno na psihičko stanje, psihičke procese i funkcije
vozača tokom obuke i vožnje. Ona je izvor osnaženja volje i motivacije u
vožnji.
Radost
je zasićena ugodom, opuštenošću, ugodnom
uzbuđenošću, nestrpljivošću. Različitog je intenziteta, od blagog
zadovoljstva do neizmjerne sreće. Povoljno utiče na obuku i vožnju.
Tuga
je emocija koja je zasićena i praćena izrazitom neugodom. i
napetošću ili pak patološkom "opuštenošću" – apatijom, depresijom i
sličnim stanjima. Tuga ima nepovoljne uticaje na psihičke procese,
109
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
funkcije, reakcije i ponašanja tokom obuke i vožnje. Zapravo ona isključuje
mogućnosti obuke i vožnje. Predstavlja riziko faktor bezbjednosti u vožnji.
Uz
osnovne
postoje
složene
emocije kao što je ljubomora koja je
praćena neugodom i napetošću i
estetske
emocije koje uslovljavaju
doživljaj lijepoga, koje su praćene ugodom i opuštenošću. One povoljno
utiču na obuku i vožnju koju treba njegovati kao sastavni dio saobraćajne
kulture.
Podjela emocija se može činiti i na osnovu drugih karakteristika
emocija. Prema
jačini
i
trajanju
razliku se:
•
afekti,
•
raspoloženja
i
•
strasti.
Afekti
su emocionalna stanja
velikog intenziteta a kratkog
trajanja
. Nastaju kao "emocionalna eksplozija" a najčešće se manifestuju u
formi srdžbe. Često ometaju pravilne postupke i samokontrolu, pa ljudi u
afektu mogu da čine nešto što izrazito šteti njima i okolini. Npr.,
nekontrolisano i agresivno ponašanje u vožnji ili poslije nastale
saobraćajne nezgode.
U teškim saobraćajnim situacijama najbolje se manifestuje opšta i
saobraćajna kultura i psihološki profil vozača.
Raspoloženja
su emocije slabijeg intenziteta i dužeg trajanja.
Raspoloženja se mogu javiti u formi tuge ili radosti. Raspoloženja se
mijenjaju zavisno od faktora
koja imaju značajan uticaj na vožnju. Treba
ih identifikovati, kanalisati i kontrolisati. U toku obuke to čini instruktor sa
ciljem da se kandidat osposobi za samokontrolu emocija.
Strasti
su emocionalna stanja
velikog intenziteta i dugog
trajanja
. Javljaju se u formi ljubavi i mržnje prema vožnji, otpora prema
vožnji.
Strasti su vezane za interesovanja. Strasti predstavljaju privrženost
nekoj aktivnosti (slikarstvo, automobilizam ...). One su značajan pokretač
aktivnosti.
110
7
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
vozilom. Vozači, nestabilne ličnosti, se neće moći u vožnji osloboditi
pretjeranog uzbuđenja (neugoda i napetosti) koje je uslovljeno teškoćama u
porodici ili na radnom mjestu. To su prenesena nepovoljna emocionalna
stanja iz svakodnevnih životnih uslova u proces vožnje koji ga može
ugroziti.
Istraživanjem je utvrđeno da
vozači sa boljim rezultatima na testu
emocionalne stabilnosti prave u prosjeku manje saobraćajnih nezgoda
od onih koji su imali slabije rezultate na navedenom ispitivanju
emocionalne stabilnosti. Jake emocije slabe i "zasljepljuju" druge psihičke
procese i funkcije što može štetiti u vožnji, bilo da su to ljutnja, afekti ili
euforije i prijatna veselja.
Vozači koji su načinili više saobraćajnih nezgoda češće dolaze u
sukob s organima bezbjednosti, pokazuju strepnje, češće padaju u afektivna
stanja itd. Emocionalno nestabilni vozači su više skloni saobraćajnim
nezgodama.
Dakle
, emocionalna stabilnost ličnosti je jedna od važnih
karakteristika ličnosti dobrog vozača
. Zbog toga je kod selekcije vozača
(kod izdavanja ljekarskih uvjerenja) bitno valjano i pouzdano utvrditi
optimalan stepen emocionalne stabilnosti na šta psiholozi treba posebno da
obrate pažnju.
112
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
ORGANSKE I FIZIOLOŠKE
OSNOVE PSIHIČKOG ŽIVOTA
ORGANSKE I FIZIOLOŠKE OSNOVE PSIHIČKIH POJAVA
NERVNI SISTEM
ENDOKRINI SISTEM
IMUNOLOŠKI SISTEM
113
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
imunološkom sistemu, bavi se posebna naučna disciplina –
psihofiziologija.
Spoznaja o povezanosti nervnog sistema (mozga) i psihičkih pojava
(psihičkih procesa) postala je osnova, ne samo
savremene psihologije
,
nego i medicine, fiziologije i mnogih drugih nauka. Sve do 18. vijeka, veza
između "duše" i tijela" nije bila objašnjena. Ni najveći mislioci antike
(Aristotel, Demokrit, Platon) nisu tada znali da je
psihički život
povezan
upravo sa
funkcijama nervnog sistema i mozga.
Tada je dominirala
religiozna dogmatika koja je zabranjivala i kažnjavala takva shvatanja.
Ipak, već u antičkim vijekovima bilo je genijalnih razmišljanja o
povezanosti nervnog sistema i psihičkih procesa. Među prvima koji je tome
doprinio bio je poznati Alkmeon (iz Krotonona), koji je još u 5 vijeku p.n.e.
(seciranjem leševa ljudi) utvrdio da je
mozak centralni dio osjećanja
i
intelektualnog života uopšte.
Nešto kasnije (na prelazu 4. i 5. vijeka p.n.e.)
grupa naučnika Aleksandrijske škole potvrđuju i utemeljuju vezu između
psihičkih procesa i centralnog nervnog sistema.
Međutim, narednih vijekova (sve do 18. vijeka) predhodne spoznaje
se potiskuju u sjenku i zaborav kao i mnoge druge naučne spoznaje zbog
ponovnih dominacija religioznih dogmi koje se naučne spoznaje "gušile",
zabranjivale i kažnjavale.
Krajem 18. vijeka u nauci se definitivno
učvršćuje spoznaja o
povezanosti psihičkih procesa sa nervnim sistemom.
Tome su značajno
doprinijeli Albrecht V. Haller (1708–1777) i F.J. Gall (1758–1828).
Sredinom 19. vijeka pojedini, prije svega fiziolozi, počinju
egzaktnijim metodama, a posebno putem eksperimenata, da ispituju
psihičke pojava, a time i dalje potvrđuju i učvršćuju njihovu povezanost sa
nervnim sistemom i strukturom organizma u cjelini što je posebno
utemeljenoo i ovjekovječeno formiranjem psihologije kao samostalne
empirijske nauke (W. Vundt, 1879).
Daljim razvojem moderne psihologije sve se više proučavala i širila
spoznaja povezanosti psihičkog života, svih psihičkig pojava i nervnog,
endokrinog i imunološkog sistema i somatske strukture organizma u cjelini.
Poznavanjem organskih – fizioloških osnova psihičkih pojava, više
se zna o psihi čovjeka, svim psihičkim procesima, složenim svojstvima i
drugim psihičkim pojavama, reakcijama, ponašanjima i drugim psihičim
fenomenima čovjeka. Npr.,
nesvjestica
je uslovljena zastojem rada srca ili
drugim poremećajima kardiovaskularnog sistema... stresom... organskom
115
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
povredom... glađu i dr.
Tuga
i
depresija
su uslovljene povredama,
oboljenima ili drugim fiziološkim i/ili socijalnim poremećajima.
Gubitak
pamćenja
–
amnezija
je uslovljena povredama, povišenom temperaturom i
dr.
Halucinacije
su uslovljene povredama, prekomjernim pijenjem
alkohola, drogiranjem, trovanjem i/ili drugim oboljenjima...
ORGANSKI I FIZIOLOŠKI MEHANIZMI
Poznato je da se ljudski
organizam
sastoji od čitavog niza
organa
,
odnosno
fizioloških mehanizama
koji vrše određene funkcije, neophodne
za opstanak i normalno cjelokupno funkcionisanje i život čovjeka.
Prvo, postoje određeni
vezivni mehanizmi
koji služe zadržavanju
oblika (fizionomije) pojedinih organa (glave, ruku, nogu,...) ili organizma u
cjelini. To su kosti, vezivna i potkožna tkiva, tetive, koža,...
Postoji grupa
prehrambenih mehanizama
koji služe
snabdijevanje organizma
materijama
neophodnim za njegov opstanak i
normalne funkcije (kiseonikom, hranom, vodom...). To je kardiovaskulani
sistem (srce, pluća, arterije, kapilari...) i gastrointestinalni sistem (probavni
sistem – želudac, crijeva...).
Dvije su grupe
posebno bitnih mehanizama
direktno povezanih
upravo sa psihičkim životom čovjeka. To su
nervni sistem – centralni
(mozak i kičmena moždina) i
periferni nervni sistem
(neuroni i nervna
vlakna van lobanjaske duplje i kičmene moždine) i
žlijezde sa unutrašnjim
lučenjem.
O funkciji fizioloških mehanizama
direktno zavisi i
psihički
život
čovjeka. Zbog toga je neophodno opširnije objasniti i znati njihovu
strukturu
i
funkcije
. Posebnu pažnju treba posvetiti strukturi i funkciji
nervnog
,
endokrinog
i
imunološkog
sistema
.
116
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
odgovoran je za
odnose
koje održavamo sa spoljašnjom sredinom i
predstavlja centar
intelektualnih aktivnosti.
Nervni sistem
je izrazito
složeni fiziološki mehanizam
kojeg čine
centralni nervni sistem
(mozak i kičmena moždina) i
periferni nervni
sistem
(neuroni i nervna vlakna koje leže van lobanjske duplje i kičmene
moždine, slika 1).
Slika 1
. Nervni sistem
MOZAK
Najvažniji i najsloženiji dio nervnog sistema je
mozak
koji ima
najveći značaj za život i psihu čovjeka. Od mozga se odvaja 12 pari nerava,
a od leđne moždine 31 par. Ti su nervi razgranati po cijelom tijelu i čine
periferni nervni sistem
čiji je zadatak da impulse iz čulnih organa prenosi
u mozak, te iz mozga nazad u mišiće. Čine ga
veliki mozak
,
moždano
stablo
kojeg čine
moždani most
i
produžena moždina
,
mali mozak
i
kičmena
moždina
, slika 2.
118
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Slika 2
. Uzdužni presjek mozga
Mozak čine
nervne ćelije – siva masa
(izvana) i
bijela masa
(iznutra). Siva masa je
kora mozga
koja je sastavljena od nervnih ćelija. Od
ukupno 14 milijardi nervnih ćelija, 10 – 11 milijardi je u kori mozga što joj
daje izuzetnu važnost. U njoj su smješteni brojni
kortikalni centri
. Ostali
veći dio ukupne moždane mase čine
nervni završeci
– bijela masa (iznutra)
gdje su smješteni
supkortikalni centri
.
Po
vanjskom izgledu mozak
je pun raznih
bora
,
brazda
i
vijuga
koje čine izrazito veliku površinu mozga (220 000 mm2) u kojoj su
smješteni brojni
važni kortikalni centri
. Dominantna vijuga, brazda i/ili
duboki kanal koji se nalazi u predjelu od prednje do stražnje strane mozga i
dijeli mozak na
dvije moždane hemisfere
– lijevu i desnu. Druga je
poprečna vijuga – Rolandova brazda koja, s lijeva na desno dijeli sa
uzdužnom brazdom mozak na 4 značajna dijela (režnja) –
čeoni
,
tjemeni
,
zatiljni
i
sljepoočni
, slike 3 i 4.
119
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Slika 4
. Veliki mozak – polovi i glavne vijuge
Dio kore mozga iza Rolandove brazde sadrži pretežno centre
vezane za
senzorne funkcije
, dio kore neposredno ispred Rolandove brazde
sadrži uglavnom
motorne centre
, a ostalu površinu mozga u čeonom režnju
predstavljaju
asocijativna područja
(asocijativni centri ili
zone
).
Veliki mozak vrši mnoge i raznovrsne značajne funkcije – mentalne,
govorne, vizuelne, motorne, čulne, osjećajne... koje su povezane sa
centrima po određenim zonama u mozgu, slika 5.
Slika 5
. Moždane zone
121
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
I.P.Pavlov nazvao je
analizatorom
sve nervne tvorevine u
organizmu pomoću kojih vanjski i unutrašnji podražaji izazivaju različite
refleksne odgovore, shema 3.
Shema 3
. Pojednostavljena shema rasporeda analizatora
(prema I.P.Pavlovu)
Shema 3 prikazuje da je u svaki analizator uključen
periferni dio
, tj.
receptor ili čulni organi
(od 1-7: vidni, slušni, dodirni, mirisni, okusni,
motornog aparata i unutrašnjih organa). U područje leđne moždine (I) ulaze
aferentna vlakna (A) s kojih se impulsi prenose na nervne ćelije u leđnoj
moždini. Iz leđne moždine impulsi se prenose na nervne ćelije u talamusu
(II), a završetci tih ćelija ulaze u koru velikog mozga (III). Na kori velikog
mozga označeni su dijelovi moždanih područja raznih analizatora.
Funkcije mozga se mogu posmatrati u povezanosti sa njegovim
značajnim (glavnim) dijelovima kojeg čine:
zadnji
,
srednji
i
prednji
mozak.
Zadnji mozak
čine
produžena moždina
i
mali mozak
. U
produženoj moždini nalaze se centri za regulisanje disanja i rad srca. Mali
122
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
iznosi oko 220000 mm2. Samo jedna trećina leži uz lobanju, a dvije trećine
se nalaze uz zidove pojedinih brazda (Rot, 1983).
Veliki mozak prima impulse iz svih čulnih organa. Tako npr.
zatiljni
dio kore velikog mozga prima impulse iz oka, sljepoočni dio impulse iz uha,
a tjemeni dio impulse izazvane dodirom i pokretima.
Istovremeno, veliki mozak nervnim vlaknima šalje impulse nižim
nervnim strukturama i leđnoj moždini. Uz ta područja nalaze se anatomske
tvorevine koje omogućuju vezu između pojedinih dijelova velikog mozga.
Dok
potkorni dijelovi mozga
(supkortikalni) kao i kičmena
moždina upravljaju
organiskim promjenama
i
refleksnim pokretima
,
viši
nervni centri smješteni u kori mozga
predstavljaju
fiziološku osnovu
složene reakcije i psiho – fizičke procese.
Moždana kora
je
osnova
najsloženijih oblika ponašanja
čovjeka.
Nervnih ćelija
u organizmu ima oko 40 milijardi od čega 14
milijardi u sivoj masi kore velikog mozga (Ognjenović, 1978). Ogromne su
mogućnosti
nervne ćelije
, tog najsavršenijeg dara prirode, da stvara svjesne
produkcije i senzacije. Broj mogućih veza koje se mogu ostvariti među 14
milijardi nervnih ćelija je ogroman što je značajno i radi promjene
čovjekovih intelektualnih kapaciteta.
Moždana kora
je
nosilac najsloženijih oblika ponašanja čovjeka
.
Pojedini i razni dijelovi moždane kore imaju različite funkcije. Najopštije
prikazano, razlikuju se
tri
oblasti
ili
tri
zone
u moždanoj kori.
Prva zona je
senzorna zona
(
senzorni centri
) gdje se završavaju
senzorna nervna vlakna i nervno uzbuđenje pretvara u
osjete
i
opažaje
(percepcije).
Druga zona se zove
motorna zona
(
motorni centri
) iz koje
polaze motorna nervna vlakna koja prenose nervno uzbuđenje (komandu) u
mišiće.
Treću oblast čine
asocijativne zone
(
asocijativni centri
)
sastavljeni od nervnih ćelija i vlakana koje nisu neposredno povezane ni sa
124
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
čulnim organima ni sa mišićima. One povezuju
različite
dijelove moždane
kore i tako omogućavaju različite složene oblike ponašanja.
Najsavršeniji
i
najsloženiji procesi psihičkog života
(Npr
.
opažaji, mišljenje, pamćenje, emocije...
) značajno su
povezani sa
funkcijom kore velikog mozga
.
NERVNA ĆELIJA I NJENA FUNKCIJA
Osnova čitavog nervnog sistema jesu
nervne ćelije
(
neuroni
).
Nervna ćelija sastoji se od tijela većeg broja kraćih izdanaka koji se
nazivaju
dendriti
a služe prihvaćanju uzbuđenja od drugih nervnih ili
čulnih ćelija, te jednog dužeg izdanka koji se naziva
neurit
i odvodi nervno
uzbuđenje iz tijela ćelije, slika 6.
Slika 6
. Nervna ćelija
125
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Slika 7.
Sinapsa – mjesto indirektnog prelaza
uzbuđenja s jednog nerva na drugi
Sinapse
imaju veliko značenje za čitavu funkciju nervnog sistema.
One predstavljaju svojevrsne „skretnice“ ili „filtere“ za pojedine vrste
nervnih impulsa. Ovdje se neki impulsi pojačavaju, neki zaustavljaju
(inhibiraju) ili pak slabe, a neki se jednostavno propuštaju. Ovaj mehanizam
sinapsa osigurava da se nervno uzbuđenje ne širi difuzno, neselektivno po
svim neuronima, nego se njegovo širenje kanališe u određenom pravcu.
Sinapsa je neurofiziološki spoj dvaju nervnih ćelija (neurona).
Mehanizam rada sinapse je jedan od najsloženijih mehanizama u fiziologiji.
Počinje promjenom elektro-potencijala u samoj nervnoj ćeliji što aktivira
nervni protok, za određeni tip sinapse uvijek u jednom pravcu. Na prelazu,
samoj dodirnoj tačci, dešavaju se
hemijske promjene
koje dalje posreduju
nervni tok.
Supstanca
koja omogućava te hemijske procese i sprovođenje
impulsa naziva se hemijski posrednik ili transmiter – prenosna supstanca
(Krstić, D., 1996).
VRSTE NERVNIH PUTEVA
Već je rečeno da se
nervno uzbuđenje
širi uvijek u jednom smijeru
kroz
neurone
. Međutim, postoji još jedna „specijalizacija“ među nervnim
vlaknima u odnosu na smjer kojim ona provode uzbuđenja. Neka nervna
vlakna vode uzbuđenje od raznih
perifernih osjetnih organa
prema
centralnim dijelovima
nervnog sistema, tj. prema
mozgu
i
kičmenoj
127
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
moždini
. To su
senzorni nervni putevi
. Druga nervna vlakna vode nervno
uzbuđenje iz mozga i kičmene moždine prema raznim mišićima i
žlijezdama u organima. To su
motorni nervni putevi
. Dakle,
senzorni
nervni putevi vode nervno uzbuđenje od periferije prema centru a
motorni
nervni putevi vode nervno uzbuđenje od centra prema periferiji.
Funkcija ovih nervnih puteva je vidljiva i iz kompleksnijeg opisa
funkcija pojedinih organa, npr. organa vida, sluha, dodira, mirisa, okusa i
dr.
Ljudski organizam neprekidno je izložen raznim uticajima iz
vanjskog svijeta koji ga okružuje. Suština funkcije ljudske svijesti je upravo
u odražavanju vanjskog svijeta u njoj. Bez uspješnog i pravilnog
odražavanja svoje okoline, čovjek se u njoj ne bi mogao orjentisati,
adaptirati pa ni održati. Da bi mogao odražavati taj vanjski svijet u svojoj
svijesti, odnosno, da bi ga mogao upoznati i u njemu opstati čovjek
posjeduje posebne
fiziološke mehanizme
(vezivne, prehrambene, nervni,
endokrini i imunološki sistem). O funkciji ovih fizioloških funkcija direktno
zavisi psihički život čovjeka. Posebnu ulogu i značaj u tome imaju razne
nervne strukture.
Npr.:
jedan od najvažnijih odraza svijeta koji čovjeku omogućava
orjentaciju u životnoj sredini je
vidni
,
vizuelni
odraz svijeta. Ljudski
vid
je
jedan od glavnih faktora orjentacije čovjeka u spoljnom svijetu.
Čulom
vida
čovjek stekne približno 80% spoznaja o svijetu u kojem živi i od kojeg
zavisi. Pitanje je, dakle, kako čovjek vidi?
Čitav ljudski organizam neprekidno je izložen djelovanju svjetlosnih
talasa,
elektromagnetnih
talasa određenih dužina. Međutim, organizam
čovjeka nije osjetljiv na te talase nego samo poseban organ –
oko
.
Elektromagnetni talasi su
podražaji
koji djeluju na oko, odnosno na
osjetni
organ
– okrajak
vidnog nerva
,
receptor
za svjetlost. Kada svjetlosni talasi
iz vanjskog svijeta
podraže
oko, u njemu se zbiva niz
fizioloških
procesa
koji izazivaju
uzbuđenje
ili nervni impuls u receptorima vidnog nerva.
Nervno uzbuđenje se širi vidnim nervom (senzornim putem) prema mozgu,
u
senzorni
(vidni)
centar
kore mozga, a potom u
asocijativni centar
, gdje
se nervno uzbuđenje (nervni impuls) pretvara u
psihonervno
uzbuđenje –
impuls
, odnosno u subjektivni doživljaj svjetlosti tj. podražaja koji je
djelovao na oko (receptore).
128
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
KIČMENA MOŽDINA
Osim senzornih i motornih puteva koji predstavljaju
periferni
dio
nervnog sistema, postoji još i njegov
centralni dio
kojeg čine
mozak
i
kičmena moždina
.
Potrebno je napomenuti da je
struktura
cjelokupnog nervnog
sistema
znatno
složenija
u odnosu na prethodni shematski prikaz i izvršeno
objašnjavanje koje je bilo najvažnije za razumijevanje psihičkih pojava.
U tom kontekstu i takvom ekstenzitetu i intenzitetu potrebno je
prikazati i objasniti i kičmenu moždinu.
Kičmenu moždinu
čine
masa nervnih ćelija
i njihovih
produžetaka
koji se nalaze u kanalu kičmenih pršljenova. Sastavljena je od
sive
i
bijele
supstance.
Siva
supstanca
je iznutra koju čine
nervne ćelije
, a
bijela supstanca
je izvana koju čine
produžeci
nervne ćelije, slika 8.
Slika 8
. Presjek kičmene moždine
Kroz kičmenu moždinu prolaze većina nervnih puteva koji spajaju
razne dijelove tijela sa mozgom. Preko kičmene moždine se
sprovode
130
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
nervni impulsi
senzornim nervnim vlaknima od čulnih organa ka centru i
od centara motornim putevima, ka čulnim organima, slika 9.
Slika 9
. Shematski prikaz kičmene moždine sa kičmenim nervima
Kičmena moždina ima dvije glavne funkcije. Jedna je
sprovođenje
nervnih impulsa
između mozga i periferije što je objašnjeno. Druga je
regulisanje
većeg broja
refleksa
.
131
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Periferni dio
nervnog sistema sastavljen je od mnogobrojnih
nervnih vlakana
(neurona i dijelova neurona) koji se nalaze van lobanjskog
prostora (šupljine) i van kičmene moždine i koja centralni nervni sistem
povezuju s čulnim organima iz kojih nervne impulse odvode u više nervne
centre a potom nervne impulse iz viših nervnih centara vraćaju u mišiće i
žlijezde, slika 10.
Slika 9
. Periferni nervni sistem
133
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
U njegovom sastavu su i
nervna vlakna
nekih
motornih i
senzornih
nerava čije se nervne ćelije nalaze u mozgu i kičmenoj moždini.
Nervne ćelije
perifernog nervnog
sistema nalaze se u grupama koje
se nazivaju
ganglijama
. Duž kičmene moždine nalaze se
dva niza takvih
ganglija
. Jedan niz čine
autonomne ganglije
– nervne ćelije iz kojih izlaze
nervna vlakna vegetativnog sistema
. Drugi niz sastoji se iz
senzornih
ganglija somatskog sistema
. Motornih ganglija somatskog sistema nema
jer nervne ćelije iz kojih izlaze motorna vlakna somatskog sistema leže u
centralnom dijelu nervnog sistema.
VEGETATIVNI NERVNI SISTEM
Nervni sistem se može podijeliti i prema
putevima prenosa
nervnih impulsa
u glatke mišiće trbušnih i grudnih organa i u žlijezde ili u
ostale organe i dijelove tijela. Prema ovome nervni sistem se dijeli na
vegetativni
(autonomni) nervni sistem i
somatski
nervni sistem.
Osim
centara
koji se nalaze u
kori mozga
i mnogobrojnih nervnih
mehanizama povezanih sa refleksnom aktivnošću, u kičmenoj moždini, u
mozgu, postoje još neki
centri
, koji nisu smješteni u kori mozga nego u
masi bijele supstance, bliže bazi mozga. To su
manje mase sive supstance
koje su uronjene u bijelu masu. To su
supkortikalni
centri, čija je funkcija,
također, izrazito značajna. Neki od tih centara nazvani su
vegetativnim
centrima
, jer oni upravljaju određenim vegetativnim (vitalnim) funkcijama
organizma – disanjem, radom srca i krvotoka, radom probavnih organa,
funkcionisanjem žlijezda itd. Kako se vidi to su sve
vitalne
funkcije bez
kojih čovjek ne može opstati a pogotovo normalno funkcionisati.
Aktivnosti
kortikalnih centara
su gotovo uvijek praćene i
određenim
subjektivnim doživljajima
(npr.
emocionalne i druge reakcije
na ono što se vidi, čuje, okusi
...). aktivnosti
supkortikalnih
centara nisu
praćene takvom vrstom doživljaja. Oni svoju funkciju obavljaju nezavisno o
znanju osobe o tome, sve dok se nešto u organizmu ne poremeti. Zbog toga
ih nazivaju i
autonomnim centrima
, jer su u svom radu „autonomni“, tj.
134
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Shema 5
. Shematski prikaz vegetativnog nervnog sistema
U sve grupe nervnih ćelija dolaze nervi iz vegetativnih centara u
mozgu i iz kičmene moždine, a iz njih vode nervna vlakna u
žlijezde
– u
ednokrini
i
imunski
sistem,
krvne sudove
– u
kardiovaskularni
sistem
(srce, pluća...) i
organe utrobe
–
gastrointestinalni
sistem (stomak,
želudac, crijeva, jetra, bešika...).
Veliki dio nervnih procesa odvija se a da pri tome osoba nema
nikakvih doživljaja. Npr
., u organizmu se odvija proces probave, rada
žlijezda, krvotoka... a osoba o tome ništa ne zna – nema o tome svijest. Svi
procesi kod čovjeka pri kojima su angažovani samo niži centri mozga
(kičmena moždina, produžena moždina, mali mozak...) nisu praćeni
sviješću.
Da bi neki nervni proces (npr., opažanje) izazvao doživljaj (npr.
uočavanje, reagovanje) i postao
svjesni proces
, on mora da „zahvati“
136
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
moždanu koru jer
ni svi fiziološki procesi u moždanoj kori
nisu uvijek
praćeni svjesnim doživljajima. Po pravilu kada se odvijaju određeni
fiziološki procesi u moždanoj kori, osoba to doživljava kao određenu vrstu
psihičkih procesa
.
U zavisnosti od toga koji dijelovi moždane kore su aktivni, u kome
obimu i na koji način, osoba ima različite vrste doživljaja – različite osjete i
opažaje, različite predstave i misli, različite zaključke, odluke i ponašanja.
Niz okolnosti utiče na tu dinamiku opažanja, doživljavanja, zaključivanja,
reagovanja i ponašanja. Npr., saobraćajne situacije su složene i uslovljavaju
izrazite složene intelektualne, emotivne i voljne efikasne reakcije.
Ništa se u čovjeku ne događa izvan nervnog, endokrino –
imunološkog, duhovnog i psihičkog sistema. Svi psihički su u visokoj
koleraciji sa fiziološko – nervnim, endokrinim i imunološkim sistemom.
ENDOKRINI SISTEM
137
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Endokrini sistem se sastoji od niza žlijezda sa unutrašnjim lučenjem
koje proizvode
hormone
koji, pored ostalih bitnih obilježja i funkcija,
predstavljaju
hemijske
poruke
koje kroz krvotok stižu malim količinama
do odredišta, gdje vrše svoje funkcije.
Neki
hormoni djeluju na specifične organe
tako što
ubrzavaju
ili
sprečavaju
određene reakcije
dok drugi
djeluju na sva tkiva
i
regulišu
,
između ostalog,
metabolizam
i
rast
.
Hipotalamus
ima ulogu mosta između nervnog i endokrinog
sistema. On sadrži nervne centre koji regulišu različite tjelesne funkcije a
takođe, preko svojih hormonskih izlučevina mijenja aktivnost hipotize.
Hipotalamus je centar za regulaciju i kontrolu mnogih reakcija u
utrobi (visceralnih reakcija) – apetita, žeđi, tjelesne temperature, spavanja...
Ima značajnu ulogu u
regulisanju
i
kontroli emocionalnog
doživljavanja i
reagovanja.
Hipotalamus
i
hipofiza
su dvije male strukture koje se nalaze u
bazi velikog mozga i imaju
specifičan anatomski odnos
. S jedne strane,
neki neuroni hipotalamusa imaju produžetke koji dolaze do zadnjeg režnja
hipofize (neurohipofize), s druge strane,
mreža venskih krvnih sudova
ili
hipotalarno – hipofizni portalni
sistem, prenosi hormonalne elemente koje
je proizveo hipotalamus do prednjeg režnja hipofize (adenohipofize).
Hipofiza
je žlijezda koja se nalazi u kori mozga. Čine je prednji i
stražnji režanj.
Prednji režanj
luči hormon koji
utiče na rad ostalih
žlijezda
a i na
rast tijela
. Pojačani rad ove žlijezde uslovljava
gigantizam
,
posebno na pojačan rast udova. Gigantizam je praćen pojačanom
uzbudljivošću (iritabilnošću), slabljenjem pamćenja, opštom apatijom...
Nedovoljno lučenje ovog hormona uslovljava neke forme
pataljustog
rasta
koji mogu biti izrazito agresivni.
Hormoni hipofize podstiču melanocite, kožne ćelije koje proizvode
pigment koji određuje boju kože. Ima
anaboličko
dejstvo
, podstiče rast
kostiju, mišića i svih organa tokom djetinjstva i puberteta (mladalaštva).
Podstiče lučenje hormona tiroidne žlijezde (tireotropin i/ili tiroksin),
podstiče koru nadbubrežnih žlijezda da proizvodu kortikosteroide, izaziva
zadržavanje vode u bubrezima (proizvodi koncentrisaniju mokraću) i
139
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
sužava krvne sudove, podstiče lučenje majčinog mlijeka, izaziva
kontrakcije maternice pri porođaju, reguliše sazrijevanje oplodnih ćelija
(spermatozoida i jajnih ćelija) i proizvodnju polnih hormona...
Tiroidna ili štitna žlijezda
se nalazi na prednjem dijelu vrata i
sastoji se od
dva bočna režnja
koja okružuju početak dušnika i koji su
usko spojena uzanim dijelom tkiva zvanim suženje, a ponekad se javlja i
mali gornji produžetak zvani
piramidalni
režanj
.
Tiroidna žlijezda proizvodi dva hormona,
tiroksin
i
trijod –
tironin
, suštinski važna za
fizički rast
i
mentalni razvoj djece
, koji
podstiču metaboličke reakcije organizma, povećavajući ćelijsku
potrošnju
kiseonika
i
proizvodnju toplote
.
Za metaboličku finu ravnotežu organizma, jednu od bitnih osnova
opšte bio-psihološke i socijalne ravnoteže čovjeka što je uslov za efikasne
reakcije čovjeka u svim životnim situacijama, posebno otežanim
(traumatskim) kao što su i neke saobraćajne situacije, bitno je
regulisanje
funkcije tiroidne žlijezde
.
Proizvodnja tiroidnih
hormona
zavisi od podsticajnog dejstva
hormona tireotropina
(TSH), koji
proizvodi hipofiza
, a čije lučenje, s
druge strane zavisi i od faktora koji oslobađa tireotropin (TRH), koji
proizvodi hipotalamus
. Fina ravnoteža između ova dva hormona
omogućava da tijelo prilagodi nivo tiroidnih hormona u krvi svojim
potrebama. Podsticanje ove žlijezde raste kada dođe do njihovog nedostatka
(pozitivna povratna sprega – pozitivni fit-bek), a umanjuje se kada dođe do
njihovog viška (negativna povratna sprega – negativni fit-bek), shema 6.
140
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
uzbuđenje, zabrinutost, tenziju... Ako štitna žlijezda od djetinjstva
nedovoljno funkcioniše to uslovljava značajno usporenje rasta, umanjuje
energetske potencijale i snagu organizma, uslovljava deficit mentalnih i
drugih sposobnosti do mentalne retardacije.
Ovi i drugi pokazatelji iz oblasti endokrinog sistema obavezuju
eksperte iz oblasti medicine, psihologije, obrazovanja i saobraćaja da to
znaju i da značajne simptome prepoznaju i kod učesnika u saobraćaju.
Tokom ocjene njegove zdravstvene i radne sposobnosti i/ili prilikom
vještačenja u saobraćajnim nezgodama.
Nadbubrežne žlijezde
su dvije male žlijezde piramidalnog oblika
koje su smještene kao „
kapice
“ iznad vrha svakog bubrega (desna i lijeva
nadbubrežna žlijezda). One sadrže dva različita dijela, različitog sastava i
dejstva.
Srž nadbubrežne žlijezde
je srednji dio obrazovan od nervnog
tkiva specijalizovanog za proizvodnju
katelohamina
, kao što su
adrenalin
i
noradrenalin
.
Kora nadbubrežne žlijezde
je spoljašnji dio funkcioniše na
podsticaj hormona hipofize
kortikotropina
(ACTH) i sastoji se od tri sloja
žljezdanog tkiva koji proizvode različite
kortikosteroidne hormone
:
Retikularna zona
proizvodi
androgene
kao što je
dehidroepiandrosteron
, koji djeluju kao muški polni hormoni.
Fascikularna zona
proizvodi
glukokortikoide
.
Glomerularna zona
luči
mineralokortikoide
. Uglavnom,
kora
nadbubrežne žlijezde
luči hormon
kortin
.
Kortin
i
adrenalin
značajno utiču i regulišu metabolizam
organizma čovjeka u povezanosti sa adaptacijom životnoj situaciji u kojoj
se nalazi.
Pomanjkanje kortina
uzrokuje besanicu, opšti zamor, slabljenje
seksualnih nagona, opštu slabost, apatiju...
Pojačano lučenje kortina
uzrokuje pretjerano osnaženje, prerani ili pojačani seksualni nagon kod
dječaka i odraslih muških osoba i muškobanjastih promjena kod djevojčica i
odraslih žena.
Pojačano lučenje adrenalina
pojačava krvni pritisak, ubrzava rad
srca, povećava mišićnu napetost... Djelovanje adrenalina je visoko
142
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
povezano sa funkcionisanjem simpatičkog dijela vegetativnog nervnog
sistema, a i sa poremećajima koji nastaju u organizmu povezanih sa
emocijama. Pojačano lučenje adrenalina uslovljava nervnu i emocionalnu
napetost koja se može manifestovati različitim obrascima nekontrolisanog i
agresivnog, nasilničkog, nekulturnog i destruktivnog ponašanja, pored
ostalih i kod učesnika u saobraćaju.
U
gušterači
(slezini), uronjene u tkivo koje proizvodi
izlučevine
za varenje
, nalaze se
grupe ćelija
zvane
Langerhansova ostrvca
. Ona su
obrazovana od dva tipa ćelija zaduženih da luče i izljevaju direktno u krv
hormone
koji regulišu
metabolizam šećera
i njegovu
koncentraciju
u
krvi. To su
ćelije alfa
koje proizvode
glukogen
i
ćelije beta
, koje
proizvode
insulin
. Nivelacija glukogena i insulina je jedan od uslova
metaboličke i opšte bio-psihološke ravnoteže.
Polne žlijezde
pored stvaranja polnih ćelija, luče i
posebne
hormone
koje regulišu polne i seksualne karakteristike – pol i formu tijela,
boju glasa i drugih obilježja ličnosti. Sa psiho-biološkog aspekta ovi
hormoni su jedan od značajnih faktora koji utiču na formiranje muških i
ženskih crta i složenih svojstava ličnosti.
Postoje i
druge žlijezde
čiji hormoni, takođe imaju značajnu ulogu
u razvoju i funkcionisanju ličnosti.
Poput svih drugih organa u tijelu čovjeka, i endokrine žlijezde su
pod uticajem impulsa koji dolaze iz nervnog i imunološkog sistema.
Podrazumjeva se i njihov uzajamni uticaj. Dakle, ništa se ne događa izvan
povezanosti i međusobnih funkcionisanja nervnog, endokrinog i
imunološkog, duhovnog i psihičkog sistema.
IMUNSKI SISTEM
Istraživanja su pokazala da su
nervni i endokrini sistem
osjetljivi
na
djelovanje činilaca psihološke prirode
i naročito,
emocija
, ali i da
postoji povratna veza i povratni uticaj endokrinog sistema na centralni
nervni sistem, odnosno psihu (Kaličanin, P. et all. 1994; Milić, A., 2004).
Saobraćajne situacije su značajno zasićene različitim
doživljavanjima, emocijama i stresnim situacijama.
Poznavanje
neuroendokrinih mehanizama
i
procesa
kojima se
ostvaruje stresna reakcija, često
u svakodnevnom životu i u saobraćaju
od
143
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Danas su neuroendokrine promjene karakteristične za stres,
uglavnom, poznate. Centralna dilema u ovoj oblasti danas jeste: da li su ove
promjene specifične ili ne, tj. da li su svi stresori povezani sa jednom
opštom reakcijom ili su različiti stresori u vezi sa različitim tipovima
reakcija?
Cannon-ov i Selye-ev model stresa podrazumijeva da su
fiziološke reakcije koje su dio stres-procesa univerzalne
. Novija
istraživanja, međutm, ukazuju na to da postoje razlike u reagovanju, čiji su
izvor individualne karakteristike, kao i razlike koje su u vezi sa tipovima
stresora (Cooper i Payne, 1991; Aldwin, 1994; Milić, A. 2004).
Poremećaji u funkcionisanju
imunog sistema
predstavljaju drugu
kategoriju u organizmu, karakterističnu za stres. Oni su veoma kompleksni i
nedovoljno ispitani. Postoje podaci o većoj učestalosti virusnih infekcija
kod osoba pod stresom. Pretpostavlja se da postoji kauzalna povezanost i
visoka korelacija procjene, doživljavanja događaja i stilova reagovanja na
njih i imunološkog statusa ličnosti.
Dakle,
endokrini
i
imuni
sistem imaju značajnu ulogu u procesu
stresa. Utičući na biohemijske i celularne procese u tijelu, oni predstavljaju,
takođe,
regulatorne i integrativne mehanizme
. Postoje brojne uzajamne
veze endokrinog i imunog sistema sa nervnim sistemom
, a
to znači i sa
psihičkim i nervnim procesima koji se u njemu odvijaju
.
Imunski sistem
je
zadužen za odbranu organizma
od napada
mnoštva stranih sićušnih i potencionalno opasnih elemenata koji nas
okružuju kao što su brojne klice, bakterije i virusi. Da bi uspio u tome,
imunski sistem
zavisi od djelovanja
bjelih krvnih zrnaca ili leukocita,
koji proizvode različiti tjelesni organi i koji se neprestano kreću kroz tijelo
tražeći sve vrste štetnih agenasa da bi ih, kada ih otkriju,
uništili
i
onesposobili
– neutralisali njihova štetna djelovanja.
Imunski sistem
štiti i vrši odbranu i
od svih drugih faktora
koji
slabe i iscrpljuju
adaptivne snage
i
oslonce
organizma ličnosti.
Značajnu ulogu u imunskom sistemu imaju njegovi organi –
timus
ili
grudna žlijezda
,
limfni čvorovi
,
slezina
i
kostna srž
, slika 11.
145
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Slika 11
. Organi imunskog sistema
Podrazumijeva se da je
mozak organ psihe
, i, istovremeno, glavni
regulator i koordinator rada tjelesnih organa. Ovim funkcijama mozak
ostvaruje integraciju psihičkih i somatskih procesa.
Mozgu pripada
centralna uloga u svim psihosomatskim procesima, a i u procesima koji
se odvijaju u stresu
.
Stresori iz spoljašnje i unutrašnje sredine djeluju na psihu, odnosno
mozak, putem osjećanja, odnosno opažanja, kada se ti osjećaji spoje sa
146
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
ukočenost, širenje zjenica itd
.). Jedni uspijevaju da se kontrolišu i
organizuju, dok drugi izbezumljeno bježe, nekontrolisano i dezorijentisano
trče na različite strane (npr.
pretrče na teritoriju suprotne strane u ratu
).
Sve su to moguća ispoljavanja stresne reakcije, tj. niza lančano povezanih
reagovanja u stresu. Važno je napomenuti da i percepcije ovih psihičkih i
tjelesnih promjena i procjene njihovog značenja i značaja, kod sebe ili kod
druge osobe, mogu podsticati ili smirivati dalja reagovanja u stresnoj
situaciji.
Učenje, koje uspostavlja i modifikuje veze između moždanog
“inputa” i “outputa”, nije običan svjesni kognitivni proces. Na njega utiču i
sadržaji nesvjesnog. Ono teče i klasičnim
Pavlovljevim i instrumentalnim
uslovljavanjem
. Pod uticajem je i društvenih i kulturoloških faktora.
Najveći dio naučenog potiče iz ranog djetinstva. Od bitnog značenja je
uvremenjavanje učenja sa razvojem nervnog sistema (i mozga), odnosno
psihološkim razvojem jedinke. Rana iskustva utiču i na hemiju i na
anatomiju nervnog sistema, posebno mozga. Zbog toga je u analizi načina
reagovanja na stresne situacije u svakodnevnom životu pa i u saobraćaju,
neophodno uključiti psihosocijalne karakteristike ličnosti kao nezavisne
varijable.
PSIHONEUROENDOKRINI PROCESI U STRESU
Centralni nervni sistem svoje regulatorne i koordinativne funkcije
obavlja u tijesnoj saradnji sa endokrinim i imunološkim sistemom.
Između psihe, nervnog, endokrinog i imunološkog sistema postoji
međusobna zavisnost i interakcija. Ništa se u procesu opažanja,
doživljavanja i reagovanja na podražaje ne događa izvan navedenih sistema.
Tako je i u stresu. To potvrđuju novija istraživanja koja otvaraju šire
mogućnosti upoznavanja etiologije, prevencije ili liječenja poremećaja.
Početak, tok i ishod stresa povezan je sa psihičkim procesima
(opažanje,
procjena, doživljavanje),
nervnim
(senzorni i motorni nervni putevi,
senzorni, asocijativni i motorni centri…),
endokrinim
(funkcija hipofize,
uticaj na druge žlijezde, lučenje hormona, uticaj na druge psihičke i nervne
procese…) i
imunološkim sistemom
(predisponiranost za stres,
psihofizička otpornost ili pak vulnerabilnost…).
148
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
MEHANIZMI NEUROENDOKRINIH PROCESA U STRESU
Osovina hipotalamus – prednji režanj hipofize – kora nadbubrežne
žlijezde predstavlja veliki endokrini sistem, čiji je izvor u hipotalamusu.
Hormonalna kaskada u njemu pojačava signal koji dovodi do toga da se
kortikosteroidi, kao najvažniji hormoni sistema, oslobađaju iz kore
nadbubrežne žlijezde i ulaze u opštu cirkulaciju. Na svakom nivou sistema
mehanizmi su tipično endokrini. Specijalizovane ćelije oslobađaju svoje
produkte sekrecije, koji dosežu krvnim putem do drugih ćelija, gdje
ispoljavaju specifično dejstvo. Hormoni ne stoje neprekidno na
raspolaganju.
Korteks nadbubrežne žlijezde ne “skladišti”
kortikosteroide, već ih stvara na zahtjev, odnosno na dati signal
. To čini
ovaj sistem u izvjesnoj mjeri inertnim. Potrebno je nešto više od tri minuta
da bi se, poslije doživljenog straha,
povećala koncentracija
kortikosteroida koji cirkulišu u krvi, i odreagovalo
.
U tom se intervalu,
pretpostavlja se, događa emocionalna zaravnjenost
(zbunjenost,
ukočenost, psihička i fizička blokada i dr.). Poslije toga povećana
koncentracija se održava više desetina minuta (akumulacija snaga).
Nasuprot tome, simpatički sistem je tipično neuronski. Relejske
stanice – bulbarna, medularna i ganglijska, po prirodi su sinaptičke, pa se
signal brzo prenosi, a prenosilac poruke (mesendžer) je uvijek na
raspolaganju, sintetizovan na mjestu i prisutan u sinaptičkim vezikulama.
Čitava transmisija se dogodi veoma brzo u hiljaditim dijelovima sekunde.
Postoji, dakle, upadljiva razlika u funkcionisanju osovine
hipotalamus – hipofiza – kora nadbubrežne žlijezde i osovine simpatikus –
medula nadbubrežne žlijezde. Međutim, dihotomija u funkcionisanju
pomenuta dva sistema, od kojih jedan funkcioniše kao hormonski, a drugi
kao nervni, samo je prividna. Moderna neurobiologija pruža sve više
dokaza da svaki od ova dva sistema ima izvjesne karakteristike i onog
drugog. Već dugo se zna da simpatički nervni sistem predstavlja i neku
vrstu endokrine žlijezde, s obzirom na funkcionisanje medule nadbubrežne
žlijezde.
Adrenalin i noradrenalin
medule nadbubrežne žlijezde ulaze u
opšti krvotok, koji ih vodi cijelim organizmom do njihovog odredišta. S
druge strane,
kortikotropna osovina funkcioniše i na endokrini i na
nervni način
. Ćelije hipotalamusa koje sintetišu CRF (kortikoliberin) su
pravi neuroni, čiji aksonski završeci dovode peptid do hipofize. CRF je
dakle,
neurohormon
– hormonski po funkciji, a neuronski po porijeklu
(Kaličanin, P. et all, 1994; Milić, A., 2004).
149
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Najzad, oba načina funkcionisanja pomoću “klasičnih” neuro-
transmitera i neuropeptida mogu da postoje u istim ćelijama i da budu
istovremeno u interakciji. Ovakva organizacija nije izuzetak, već pravilo.
To omogućava jasno razgraničenje između nervnog i endokrinog sistema
(Kaličanin, P. et all, 1994; Milić, A., 2004).
U procesu adaptacije i regulacije metabolizma (ćelija) neophodna je
glikoza
, odnosno
regulacija glikemije
. To je složen proces. Nasuprot
insulinu koji dovodi do hipoglikemije
,
postoji čitava baterija hormona
kontraregulacije koji dovode do hiperglikemije
. Među njima su, na
prvom mjestu,
kortikosteroidi
i
kateholamini
, koji kombinuju svoja
djelovanja, zavisno od uslova, da bi se osigurao
energetski balans
organizma
.
Primarno djelovanje insulina, pored regulacije hipoglikemije,
jeste aktiviranje transporta glikoze u ćelije perifernih tkiva i,
uglavnom, skeletne mišiće, najveće konzumatore energije
. U
regulaciji
insulina
učestvuju i
parasimpatički sistem
(
nervus vagus
) i
ortosimpatički sistem
(
nervus splanchnicus
). Prvi povećava, a drugi
smanjuje sekreciju insulina.
Adrenalin
i
noradrenalin
imaju značajnu ulogu u regulaciji
energetskih potencijala organizma. Adrenalin reguliše
glikogenolizu
–
povećanje glikemije i plazmatskih masnih kiselina. Noradrenalin izaziva
malu hiperglikemiju, utiče na metabolizam i
produkovanje toplote
(angažovanje noradreneričkog sistema u odgovoru na hladnoću). Dakle,
uloga adrenalina i noradrenalina je bitna u procesu adaptacije i u
stresogenim uslovima hladnoće (posebno značajno u ratnim uslovima). U
regulaciji glikemije i energetskog balansa, značajnu ulogu imaju i
glikokortikoidi
. Glikokortikoidi, dakle, orijentišu metabolizam ka stvaranju
energetskih rezervi na račun sinteze proteina. Ove se rezerve oslobađaju
adrenalinom, da bi se dopremili energetski supstrati u tkiva, kao što su
skeletni mišići i mozak ili se konzumirali, pod uticajem noradrenalina, radi
produkcije toplote.
U procesu adaptacije i osiguranja energetskog balansa važnu ulogu
imaju i
kortikosteroidi
. Oni podstiču na uzimanje hrane, posebno ugljenih
hidrata. Smanjeno unošenje hrane aktivira kortikotropnu osovinu. U tim
slučajevima kortikosteroidi osiguravaju održavanje glikemije i energetskih
rezervi.
Redukcija aktivnosti noradrenergičkog sistema ograničava utrošak
kalorija i osigurava čuvanje raspoložive energije. Tako se smanjuje uticaj
151
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
ograničenog unošenja hrane na pad tjelesne težine. Smanjenje
noradrenergičkog tonusa manifestuje se i na kardiovaskularnom nivou,
hipotenzijom. Nasuprot tome, hiperkaloričnu ishranu prati povećanje
noradrenergičke aktivnosti, koja je identična onoj koja se vidi kod izlaganja
hladnoći.
PSIHOLOŠKI MEHANIZMI U PROCESU ADAPTACIJE
Već opisano djelovanje
hormona adaptacije
ukazuje na njihovu
veliku ulogu u regulaciji metaboličkih funkcija u stresu
. Komandni
centar je, prije svega, u hipotalamusu, koji, u zavisnosti od prirode stresa, na
diferentan način angažuje svoje funkcije.
Poznato je da su kortikotropna osovina i simpatički sistem osjetljivi
na psihološke uticaje (
Cannon
, 1911).
Selye
je 1936. opisao sindrom
nespecifičnog odgovara organizma na agresiju, koji se karakteriše
hiperplazijom nadbubrežnih žlijezda, involucijom timusa i pojavom
gastričkih ulcera. Ove promjene, koje uglavnom svjedoče o hiperaktivnosti
kortikotropne osovine, a od kojih je
Selye
načinio osnovu svog “
opšteg
adaptacionog sindroma
” ili
stresa
, definisane su kao
nespecifični
odgovor organizma na sve zahtjeve koji mu se postavljaju
(Kaličanin, P.
et all, 1994; Milić, A., 2004).
Izlaganje jačoj hladnoći praćeno je brzim povećanjem
kortikosteroida u krvi. Ako ovi uslovi ostanu nepromijenjeni, aktivnost
kortikotropne osovine se progresivno smanjuje i poslije nekoliko sati ili
dana plazmatski kortikosteroidi padaju nešto ispod onih vrijednosti koje su
karakteristične za uslove neutralne temperature. Opšti odgovor organizma
ima, dakle, dvije faze: prvu –
inicijalnu
, nespecifičnu, tj. nezavisnu od
prirode stimulusa i
kasniju,
koja je različita i zavisi od fizičkih
karakteristika okoline. Ovu kasniju reakciju određuju čiste potrebe
organizma da se adaptira novoj situaciji. Sekrecija kortikosteroida je
potpuno prilagođena borbi protiv hladnoće. Nasuprot tome, smanjenje
aktivnosti kortikotropne osovine pri izlaganju toploti utiče na termičku
regulaciju, sniženjem produkcije metaboličke toplote.
Inicijalni odgovor je sasvim druge prirode. Brojni eksperimenti, a
naročito radovi
Johna Massona,
pokazali su da taj odgovor izostaje ako
stresogena situacija nije neprijatna. Ova faza, koja, po definiciji
Selye-a
,
jedina nosi s pravom naziv
stres
, odnosno
distres,
jeste, dakle, odgovor koji
152
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
vrijeme i neuroendokrino, zavisno od interakcije brojnih faktora koji su
povezani sa individuom i datom situacijom (Kaličanin, P. et all, 1994;
Milić, A., 2004).
Bez obzira na to da li je neuroendokrina aktivacija emocionalnog
porijekla ili je izazvana fiziološkim poremećajima ravnoteže, ona
predstavlja samo jedan aspekt globalnog odgovora organizma.
Prilagođavanja putem ponašanja omogućavaju najjednostavnije efikasnu
adaptaciju. Ova dva oblika adaptivnog reagovanja nisu nezavisna, već su
tijesno povezana različitim fiziološkim i psihološkim mehanizmima, čija
analiza omogućava razumijevanje nekih aspekata uspješne ili neuspješne
adaptacije.
Razlike u reakcijama u stresogenim situacijama dijelom su i
genetski
uslovljene. Razlike u reagovanju stiču se, djelimično, i u ranom
životnom dobu, po istraživanjima grupe istraživača
Roberta Sapolsky-e
i
Michaela Meaney-a
. Ova grupa istraživača istakla je hipotezu da različiti
doživljaji u ranom dobu mogu da modifikuju, na trajan način,
receptore za
kortikosteroide, koji istovremeno pokreću neuroendokrinu regulaciju i
regulaciju ponašanja
. Značaj ovih istraživanja mogao bi biti ogroman.
Mogla bi se osvijetliti neurobiološka osnova ličnosti, koja je uslovljena
kako nasljeđem, tako i djelovanjem faktora okoline tokom razvoja i,
posebno, učenjem. Svi ovi činioci su u permanentnoj dinamičkoj interakciji.
Mehanizmi psihološke prirode utiču i na doživljaj bola. Oni ga
mogu izazvati, pojačati, ali i smiriti. Doživljaj bola može da se uslovljava ili
razuslovljava.
Beecher
(1956) ističe da doživljaj bola zavisi, između
ostalog, i od opšteg stanja, odnosno situacije u kojoj se osoba nalazi.
Anksioznost
obično pojačava bol. U stersogenim situacijama, posebno u
ratu, kada je opasnost po život veća, bol se slabije osjeća. Dakle, stres može
da analgetično djeluje na bol, a i na način reagovanja na događaje.
Analgezija izazvana stresom, naziva se psihogenom analgezijom
. Ona
može biti
opijatna
i
neopijatna
, odnosno
hormonska
i
nehormonska
.
U stresu analgezija vrši važnu adaptivnu funkciju. Ona omogućava
da organizam usmjeri sve svoje snage na suočavanje sa stresnom situacijom
koju doživljava, a ne na doživljavanje bola. Postoji, u stvari, antagonizam u
funkcionisanju dva sistema koje psiholozi nazivaju
motivacionim
, od kojih
zavisi i reagovanje, odnosno ponašanje u stresu.
U
jednom
motivacionom sistemu, glavnu ulogu ima
doživljaj
straha koji pokreće određenu odbrambenu reakciju u vidu borbe,
154
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
bjekstva ili mobilizacije
, u zavisnosti od situacije i efikasnih rješenja, kada
strah nije suviše visokog intenziteta i ne remeti svrsishodno reagovanje.
U
drugom
motivacionom sistemu, dominantnu ulogu ima
doživljaj
bola
, povezan sa nizom refleksnih ponašanja da bi se zaštitio dio tijela koji
trpi bol. Međutim, u nekim situacijama to može da ugrozi cio organizam, jer
ometa poduzimanje drugih potrebnih aktivnosti.
Utvrđeno je da priroda stresa, kao i priroda analgezije koja je njime
izazvana, zavisi od
udaljenosti
organizma od opasnosti koja ga ugrožava i
od
sposobnosti organizma
da se od te opasnosti odbrani. Kada je opasnost
udaljenija, pa i neizvjesna, i kad organizam ima više mogućnosti da joj se
suprotstavi, analgezija je, po pravilu,
neopioidna
. Kada je organizam već
suočen sa opasnošću i kad ne može da je se oslobodi, analgezija je
opioidna.
Pretpostavka je da će se svi psihološki mehanizmi prepoznati i
identifikovati tokom analize rezultata istraživanja, tj. procjene učestalosti,
značenja, nivoa životne ugroženosti, emocionalnih reagovanja i načina
efikasnog (i neefikasnog) reagovanja, a u korelaciji sa psihosocijalnim
profilom ličnosti (psihosocijalno iskustvo).
PSIHONEUROIMUNOLOŠKI PROCESI U STRESU
Termin
psihoimunologija
upotrijebili su
Solomon
i
Moose
(1964)
u svom radu
Emocije, imunitet i bolest
. Danas se uobičajeno koristi termin
psihoneuroimunologija
, mada bi bilo ispravnije govoriti o
psihoneuroendokrinoimunologiji
jer je riječ o dvosmjernim interakcijama
psihičkih, nervnih, endokrinih i imunoloških procesa.
Psihoneuroimunologija (PNI) podrazumijeva da su sve bolesti po svom
nastanku, toku i ishodu, u većoj ili manjoj mjeri multifaktorske i
biopsihosocijalne
. One se razvijaju interakcijom specifičnih etioloških
činilaca (bakterije, virusi, karcinogeni itd.), kao i genetskih, endokrinih,
nervnih, imunoloških, emocionalnih, bihejvioralnih faktora.
Ovaj pristup
(holistički) jeste neophodna osnova savremene medicine
.
Ljekari su i ranije primijetili da su teške
stresne situacije
praćene
češćim obolijevanjem od raznih somatskih bolesti, što je ukazivalo na
poremećaje imunološkog
sistema. Međutim, zbog teže mjerljivih
imunoloških funkcija, tek su posljednjih petnaestak godina započela
ozbiljnija eksperimentalna i klinička istraživanja uzajamne interakcije
155
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
procese ljudskog organizma, izazvane biološkim i psihosocijalnim
promjenama.
Razmatrajući neuroendokrini odgovor na stres, Borysenko ga
(1984) razlaže na sljedeće faze (Kaličanin, P. et all, 1994):
•
Stresni stimulus se prenosi (senzornim nervnim putem) do
korteksa i dalje do limbičkog sistema;
•
Limbički sistem prenosi emocionalne informacije u
hipotalamus, čiji je primaran zadatak da reguliše homeostazu;
•
Neurosekretorne ćelije hipotalamusa se stimulišu i oslobađaju
male neuropeptide, koji putuju do hipofize i drugih dijelova
mozga;
•
Neuropeptidi, kao prenosioci poruka, modulišu oslobađanje
hormona, kao što je ACTH (adrenokortikotropni hormon);
•
ACTH pojačava neprijatan signal izazvan oslobađanjem
potentnih aktivnih kortikosteroida iz kore nadbubrežne žlijezde;
•
Hipotalamički neuroni istovremeno pojačavaju aktivnost
simpatičkih grana autonomnog nervnog sistema;
•
Pojačana aktivnost simpatikusa izaziva sekreciju kateho-lamina
(tj. adrenalina i noradrenalina) iz nadbubrežne žlijezde;
•
To, takođe, uzrokuje oslobađanje osam dodatnih hormona;
•
Kortikosteroidi i kateholamini smanjuju efikasnost imuno-
loškog sistema putem inhibicije i makrofaga i limfocita;
•
Posljedica navedenog procesa jeste povećana osjetljivost
organizma na bolesti...
Neuroendokrini mehanizmi
, odnosno
procesi u stresu, javljaju se
kao posrednici u interakciji psihe i imunog sistema
.
Stres i sa njime
povezane emocije, udruženi su sa značajnim fiziološkim procesima
. Te
promjene uključuju, prije svega, aktivaciju kortikotropne osovine i osovine
simpatikus – medula nadbubrežne žlijezde, uz druge endokrine sisteme.
Dva pomenuta velika stres – sistema utiču na brojne aspekte imuniteta
(Kaličanin, P. et all, 1994; Milić, A., 2004).
Simpatički nervni sistem
, odnosno osovina simpatikus – medula
nadbubrežne žlijezde, najviše je angažovan u stanjima straha, ljutnje, bijesa,
157
8
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
kao i pri drugim jačim emocijama u stresnim situacijama. Istovremeno
dolazi do aktivacije sistema hipotalamus – hipofiza – kora nadbubrežne
žlijezde, tj.
kortikotropne osovine
, posebno za vrijeme prijetnji i jačeg
ugrožavanja. Aktivacija ove osovine često prati
hroničan stres
i
kliničku
depresiju
. To dovodi do oslobađanja adrenalina i noradrenalina, kao i
drugih kateholamina, u krvotok. Aktivacijom kortikotropne osovine,
oslobađaju se ACTH i kortikosteroidi. Naravno, ovo je krajnje uprošćeni
prikaz, jer obično oba sistema učestvuju u stresnim reakcijama i povezani
su sa imunološkim sistemom.
Proučavanje interakcije centralnog nervnog sistema, ponašanja i
imunog sistema, postaje sve interesantnije, jer omogućava bolje
razumijevanje složenih procesa koji se dešavaju u stresnim situacijama i
procesima koji doprinose nastanku, toku i ishodu bolesti. Time je otvoreno
novo, vrlo perspektivno područje istraživanja, koje se naziva
psihoneuroimunologija
.
Ta istraživanja su neophodna i kod učesnika u saobraćaju s ciljem
da se proširenim saznanjima preventivno utiče na doživljavanja i reagovanja
učesnika u saobraćaju radi opšte, tako neophodne, bezbjednosti.
158
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
LIČNOST
Jedno od najsloženijih pitanja u psihologiji je
ličnost
- njeni psihički
procesi i funkcije, složena svojstva, fiziološki procesi i reagovanja, njegove
160
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
aktivnosti, ponašanja i dr.
Ličnost
je
centralni faktor
i
akter
svih
društvenih događanja. Ličnost je kreator svih socijalnih (tehničkih, naučnih,
kulturoloških, političkih...) nasljeđa. Zbog toga je važno pitanje i preduslov
rada sa ljudima poznavanje i procjena ličnosti – njenih osobina, funkcija,
doživljavanja, reagovanja i ponašanja.
Brojna su i
različita shvatanja o ličnosti
zbog njene
izrazite
složenosti
koja se ogleda u njenoj
dinamičnosti
(promjenljivosti) i
individualnosti
. Zbog toga postoje i
brojne različite definicije ličnosti
.
Sve definicije (Rot ) sadrže tri bitne karakteristike ličnosti -
jedinstvo
ili
integritet
ličnosti
,
jedinstvenost
- individualnost
ličnosti
i
relativna
dosljednost -
konzistentnost u ponašanju
.
Imajući u vidu ove nabrojene karakteristike, N. Rot definiše ličnost
kao "
jedinstvenu organizaciju osobina koja se formira uzajamnim
djelovanjem organizma i socijalne sredine i određuje opšti, za
pojedinca karakterističan način ponašanja
." Jedinstvo ili integritet
ličnosti podrazumijeva skup osobina ili crta ličnosti koje su međusobno
povezane i koje utiču jedna na drugu. Dakle, jedna osobina ličnosti utiče na
sve druge osobine. Npr.:
crte karaktera ispoljavaju se zavisno i u sklopu sa
svim drugim crtama ličnosti (temperamentom, sposobnostima, motivima,
stavovima, shvatanjima...).
Jedinstvenost
(osobenost, individualnost) svake
ličnosti ogleda se u tome da se svaki pojedinac razlikuje od drugog
pojedinca po svojim osobinama. Upravo je to zbog toga što su osobine
(crte) različito strukturirane kod pojedinih ličnosti.
Jedna od bitnih osobina ličnosti je
relativna dosljednost
u
ponašanju ličnosti, odnosno
sličnost u ponašanju
u datim situacijama.
Npr.,:
ispoljena neurotičnost, agresivnost, impulsivnost ili neodgovornost u
svakodnevnoj situaciji, ispoljit će se i u vožnji i drugim načinima učešća u
saobraćaju.
U psihologiji postoje veoma raznovrsne definicije pojma ličnosti.
Sve one ističu više ili manje neke od osobina ličnosti.
Jedna od definicija koja pomaže da se shvati pojam i značenje ličnosti je:
"
Ličnost je skup svih psihičkih osobina čovjeka
koje su kod svakog
161
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Shema 7
. Korespodentnost strukture ličnosti i osnovnih faktora razvoja
Strukturu ličnosti
čine:
•
obilježja fizičke konstitucije (upadljivost i/ili neupadljivost);
•
sposobnosti (fizičke, mentalne, senzorne i psihomotorne);
•
karakter;
•
temperament;
•
potrebe – motivi i motivacija;
•
stavovi i shvatanja;
163
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
•
interesi;
•
volja i dr.
Značajnu ulogu u formiranju ličnosti imaju nasljedni faktori –
predispozicije koje su determinisane
biološkim faktorima
– somatskom
strukturom, nervnim, endokrinim, imunološkim sistemom,
socijalnim
faktorima
– uticajem porodice, škole, crkve, religije, uže i šire socijalne
sredine, aktivizacijom čovjeka tokom odrastanja i njegovo zrenje.
Svaka navedena i druge osobine su značajne u ljudskom ponašanju,
pa i u ponašanju vozača.
Shema 8
. Faktori razvoja ličnosti
164
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
166
9
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
SPOSOBNOSTI
POJAM, ZNAČAJ I GRUPE SPOSOBNOSTI
TJELESNE, ZDRAVSTVENE I FIZIČKE SPOSOBNOSTI
MENTALNE SPOSOBNOSTI
SENZORNE SPOSOBNOSTI
PSIHOMOTORNE SPOSOBNOSTI
167
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
POJAM, ZNAČAJ I GRUPE SPOSOBNOSTI
Sposobnosti su mogućnosti i uspješnost ličnosti da obavi određene
poslove i aktivnosti. O njima se zaključuje posredno na osnovu uspješnosti
određenih aktivnosti. Dakle sposobnosti su osobine ličnosti od kojih zavisi
nivo uspješnosti obavljanja određenih aktivnosti i poslova – izvršenja
određenih zadataka i ostvarivanja određenih ciljeva. Sposobnosti
podrazumjevaju i nivooe zadovoljenja određenih ljudskih i društvenih
potreba.
Sposobnosti su mnogobrojne jer se ispoljavaju brojnim različitim
oblastima ljudske aktivnosti. Njihov broj se može, radi poznavanja i
razvijanja sposobnosti, svesti na ograničen broj.
Engleski psiholog
Spirman
(1904) je prvi ispitivao sposobnosti
primjenivši
metodu faktorske analize
. On je postavio teoriju dvaju faktora.
Uspjeh u svakom poslu, po Spirmanu, zavisi od
dvije grupe faktora
, prvo,
od jednog
opšteg faktora
ili
generalnog faktora
koji je nazvao
G-
faktorom
, i od jednog ili više
specifičnih faktora
važnih za vršenje
određenog posla koji je Spirman nazvao
S-faktorom
.
Generalni faktor predstavlja
opštu sposobnost
–
inteligenciju
koja
učestvuje, u višem ili nižem stepenu, pri obavljanju svih vrsta poslova, ali
pri različitim vrstama manuelnog rada ima manju ulogu, iako i tu učestvuje,
a pri intelektualnom (umnom, mentalnom) radu ima veći značaj i ulogu.
U različitim (brojnim) aktivnostima pored opštih sposobnosti,
značajnu ulogu imaju
specifični faktori – specifične sposobnosti
koje su
međusobno i sa opštim faktorom – opštom sposobnošću u visokoj
koleraciji. I specifični faktori su, više ili manje, povezani i slični koji se
mogu shvatiti kao grupni (specifični) faktori.
Spirmanova istraživanja su provjeravana i potvrđena istraživanjima
i drugih značajnih psihologa. Poseban doprinos tome dao je američki
psiholog
Terston
. Sva istraživanja su potvrdila da je
faktorska analiza
imala naročito uspjeha u
ispitivanju sposobnosti
. Daljnja istraživanja su
ukazala i potvrdila da postoje opši i specifični centri različitih sposobnosti
(mišljenja, govora, vida...) u nervnom sistemu – u kori velikog mozga pri
čemu se mogu izvršiti izrazito precizna lociranja određenih centara i
podcentara što je značajno za psihološki i medicinsko – somatski pristup.
Na osnovu pomenutih drugih istraživanja sposobnosti i putem
faktorske analize i drugim metodama, mogu se razlikovati, pored
tjelesnih
,
169
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
zdravstvenih
,
konstitucionih
i
fizičkih
sposobnosti – osnove svih drugih
sposobnosti, mogu se razlikovati tri grupe sposobnosti. Prvu grupu
sposobnosti čine
intelektualne
ili
mentalne
sposobnosti, drugu grupu čine
psihomotorne
sposobnosti, a treću grupu čine
senzorne
sposobnosti.
Sposobnosti su značajne osobine ličnosti koje su visoko korespodentne sa
drugim osobinama ličnosti – sa drugim složenim svojstvima i kapacitetima
ličnosti. Od sposobnosti zavisi nivo razvijenosti, zrelosti, otpornosti
ličnosti, nivo obrazovanja, kulture, stvaralaštva, uspješnosti, adaptivnosti,
socijalizacije, skripta doživljavanja, procjenjivanja i reagovanja i ukupnog
stila življenja.
Postoje, dakle,
primarne
(osnovne) sposobnosti (tjelesne,
zdravstvene, fizičke, intelektualne – mentalne, psihomotorne i senzorne) i
sekundarne
sposobnosti kao što su sposobnosti za govor, učenje, rad,
vožnju...
Sposobnosti ličnosti imaju značajnu ulogu u sticanju znanja i
vještina vožnje. To su osobine ličnosti od kojih zavisi razlika u uspješnom
obavljanju određenih poslova i vršenju određenih zadataka, postizanju cilja,
efikasnom doživljavanju, reagovanju i ponašanju u različitim životnim
uslovima.
Sposobnosti predstavljaju
važan faktor za bezbjednost u
saobraćaju
. Od opštih sposobnosti zavise i sposobnosti i vještine vožnje i
snalaženja u brojnim novim i složenim saobraćajnim situacijama. Primarne
sposobnosti za vozača i druge učesnike u saobraćaju su:
•
tjelesne, zdravstvene i fizičke
;
•
mentalne – intelektualne
;
•
psihomotorne
i
•
senzorne (čulne) sposobnosti.
Sve sposobnosti su međusobno povezane koje determinišu sva
druga opšta, individualna i specifična svojstva ličnosti koja se različito
manifestuju kod svake ličnosti u sličnim i različitim životnim situacijama.
Poznavanje sposobnosti ličnosti je potrebno radi prevencije i
prognostike i kanalisanja ljudskih ponašanja u saobraćajnim situacijama
TJELESNE, ZDRAVSTVENE I FIZIČKE SPOSOBNOSTI
170
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
MENTALNE - INTELEKTUALNE SPOSOBNOSTI
Pomoću tjelesnih osjetnih organa
čovjek
neposredno
upoznaje
svoju okolinu i tako reaguje na sve promjene koje su značajne za njegov
opstanak.
Mentalnim sposobnostima
kao što su opažanje, mišljenje,
snalaženje, pamćenje, učenje i drugo – dublje, ali
posredno
, čovjek
upoznaje svoju okolinu, a to mu omogućuje uspješnu prilagodljivost u
različitim životnim situacijama.
Mentalne sposobnosti
su opšte sposobnosti za obavljanje složenijih
aktivnosti i izvršavanje složenijih zadataka, obavljanje složenijih poslova,
postignuće viših ciljeva... Mentalne ili intelektualne sposobnosti su
snalaženje, adaptacije i
efikasne konfrontacije
u složenijim životnim
situacijama. Mentalne ili intelektualne sposobnosti su psihičke sposobnosti
u najužem smislu. Mentalne sposobnosti su sposobnosti opažanja,
razumijevanja, pamćenja, mišljenja, zaključivanja... Dominantna
intelektualna (mentalna) sposobonost je
inteligencija
.
To je sposobnost
uviđanja značajnih odnosa među podacima i pronalaženje novih
rješenja.
Inteligencija je snalaženje u svakodnevim i novonastalim
životnim situacijama.
Inteligencija je, nesumnjivo, najvažnija mentalna sposobnost. Ona
dolazi do izražaja u svim ljudskim aktivnostima, pogotovo u onima u
kojima čovjek stiče nova znanja, vještine i navike.
Katkad ljudi pojam inteligencije zamjenjuju s pojmom znanja i
obrazovanja, pa je za njih "inteligentan čovjek" onaj koji mnogo zna ili onaj
koji je završio određeni nivo obrazovanja. Zapravo,
inteligencija je
sposobnost snalaženja u novim situacijama, snalaženje pred novim i
nepoznatim problemima
, odnosno –
inteligencija je osjetljivost za
probleme
. Tačno je da će čovjek s većim stepenom inteligencije lakše i
brže sticati znanje, ali ona nije
jedini
faktor koji na to utiče. Nepismen
čovjek može biti vrlo inteligentan, baš kao što vrlo učen i visokoškolovan
pojedinac može imati relativno skromnu inteligenciju. Koliko će
znanja
neko steći na temelju svoje inteligencije,
bitno
zavisi o prilikama u kojima
je živio, tj. o tome koliko je imao mogućnosti da uči, da se školuje itd., te o
njegovoj marljivosti.
Prilikom rješavanja problema mogu postojati neke razlike između
brzine
rješavanja i njegove uspješnosti s obzirom na
težinu
problema, iako
je to najčešće povezano. Tako oni koji su
sposobniji
za rješavanje težih
172
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
problema te probleme ujedno i
brže rješavaju
. Čini se da se sa starošću
prije gubi brzina rješavanja nego mogućnost da se problem riješi. U mlađem
zrelom dobu dominira
brzina
inteligencije, a u pomnom i starijem dobu
dominira
jačina
inteligencije.
Može se potom reći da inteligencija nije jednostavna sposobnost.
Ona je složena sposobnost. Naime, iako postoji i "opšta inteligencija",
postoje i pojedini oblici specifične inteligencije vezani uz specifične
sadržaje. Tako npr.
neko bolje rješava apstraktne, a drugi konkretne
probleme; neko je snalažljiviji u misaonom, a neko u praktičnom radu.
Granice
do kojih se inteligencija može razviti određuju nasljedni
faktori. Međutim, na to hoće li se ona razviti do, nasljeđem određenog,
maksimuma ili će pak nasljeđene mogućnosti ostati neiskorištene do kraja,
utiče okolina, odnosno vaspitanje i aktivnosti.
Inteligencija se razvija u djetinjstvu, a njen razvoj prestaje između
16. i 20. godine. Zatim inteligencija zadržava svoju približno maksimalnu
vrijednost do 30. godine, a onda počinje lagano slabiti, da bi nakon 60. to
slabljenje postalo očitije, dijagram 4. Naravno, to je samo opšte pravilo.
Iako ima i znatnih individualnih odstupanja, ono ipak vrijedi za većinu. Već
je spomenuto da slabljenje inteligencije počinje prije slabljenja njezine
snage. Međutim, stariji ljudi svojom istrajnošću, ozbiljnošću prilaženja
poslu i većim životnim znanjem i iskustvom, nadoknađuju slabljenje
sposobnosti. Istovremeno sa slabljenjem brzine inteligencije, slabe i
senzorne sposbnosti – opažanje, pažnja, koncentracija i psihomotorne
sposobnosti što stanje osobe čine osjetljivijim (ranjivim) za učešće u
složenim životnim situacijama pa i u saobraćaju. Nivo njihove sposobnosti
za vožnju se utvrđuje vanrednim ljekarskim pregledima i postupnim
produžavanjem 1-3 godine.
U savremenom saobraćaju
vozač
se susreće s mnogim oznakama,
signalima i znakovima i dolazi u vrlo zamršene situacije u kojima mora brzo
i tačno reagovati, odnosno predvidjeti njihove posljedice i posljedice svojih
postupaka. U svemu tome uspješnije se snalazi onaj vozač koji ima
dovoljno razvijene mentalne sposobnosti, naročito inteligenciju.
Ovakvo mišljenje potvrđuju brojna ispitivanja. U jednom takvom
ispitivanju testirano je 6000 vozača koji su vozili 15 i više godina a da nisu
173
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
U ispitivanju opštih mentalnih sposobnosti (inteligencije) utvđeno je
(faktorskom analizom) da inteligenciju sačinjavaju nekoliko nezavisnih
faktora kao specifične intelektualne sposobnosti (opšti, numerički, verbalni,
specijalni i dr.).
Inteligencija je složena mentalna sposobnost
. Čine je opšti (G)
faktor i više specijalnih (posebnih, specifičnih) faktora: M – faktor
memorisanja; P – faktor percipiranja; R – faktor rezonovanja i
razumijevanja; W – faktor rječitosti ili verbalni faktor; V – faktor
razumijevanja riječi; N – numerički faktor; S – specijalni faktor, faktor
prostornih odnosa (Spirman – faktorska analiza).
Za vozača su značajne, pored ostalih, parcijalne sposobnosti:
▪
sposobnosti shvatanja mehaničkih odnosa
(tzv. tehnička
inteligencija) – veća sposobnost i spretnost u razumijevanju rada motora,
uočavanje grešaka i njihovo otklanjanje,
▪
sposobnosti ocjenjivanja odnosa u prostoru
(specijalna
vizualizacija) - sposobnost zapažanja predmeta (iznenadnih prepreka i dr.)
koji se nalaze u kretanju, zapažanje sopstvene udaljenosti od nekog
predmeta, brzina i smjer kretanja svog i tuđeg vozila. Ova sposobnost dolazi
do izražaja prilikom preticanja, mimoilaženja, parkiranja i manevrisanja
vozilom
.
Inteligencija ima posebno značenje u svim procesima učenja.
Inteligentan čovjek brže uči, pravilno i racionalno primjenjuje stečena
znanja, vještine i navike. Inteligencija se razvija aktivnošću, intelektualnim
naporima...
Inteligencija se mjeri i izražava
količnikom inteligencije
(IQ).
Inteligencija je jednaka omjeru – odnosu mentalne dobi (MD) i hronološke
dobi (HD). IQ = MD/HD. Npr.,
osoba od 18 godina rješava
standardizovane zadatke primjerene inteligenciji od 16 godina. Na osnovu
toga, IQ = 16/18, IQ = 0,88. Da bi se izbjegli decimali, ovaj količnik se
množi sa konstantom 100. Po tome, IQ = 88
. U starijim istraživanjim to se
nije uvijek činilo. Opseg količnika od 90 do 110 se smatra prosječnim ili
normalnim. Količnici inteligencije (IQ) preko 120 su klasifikovani kao
175
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
iznadprosječni ("superiorni"), a ispod 90 su ispodprosječni ili "inferiorni".
U ocjeni i tumačenju nivoa inteligencija potrebna je opreznost zbog uticaja
brojnih faktora koje treba uvažavati pri testiranju inteligencije.
Po preciznijim kriterijima mjerenja (testiranje inteligencije)
primjenom najmanje 3 mjerna instrumenta zasićena različitim faktorima
inteligencije i uvažavajući sve situacione faktore postignuća na testovima
kao i eksplorativni intervju, senzitivne osobe se mogu razvrstati na slijedeće
grupe:
•
znatno visoka inteligencija (iznad 140);
•
visoka inteligencija (od 120-139);
•
nešto iznad prosjeka inteligencija (od 110-119);
•
prosječna inteligencija (od 90-110);
•
nešto ispod prosjeka (od 80-89);
•
niska inteligencija (od 71-79);
•
zaostala inteligencija – laka mentalna retardacija (od 50-70);
•
teška mentalna retardacija (od 0-49).
Niska inteligencija podrazumjeva otežano učenje i osposobljavanje
za samostalan život, laka mentalna retardacija podrazumijeva otežano
osposobljavanje za osnovna zanimanja, uglavnom jednostavne i manje
rizične aktivnosti i poslove. Teška mentalna retardacija podrazumijeva
trajnu brigu o tim osobama koje se ne mogu osposobiti za samostalni život.
One su smještene u posebne ustanove sa specijalnim uslovima življenja.
Inteligencija, kao i grupe drugih sposobnosti, u opštoj populaciji
stanovništva je raspoređena pravilno, u obliku Gausove krivulje, dijagram
broj 5.
176
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Senzorne sposobnosti, pored P-faktora (faktora percipiranja) i S-
faktora (specijalnog faktora) koji, prema Terstonu, čine i sastavne dijelove
inteligencije,
podrazumijevaju i sposobnosti za razlikovanje intenziteta i
kvaliteta različitih vrsta jednostavnih draži.
Mogu se
razlikovati
senzorne sposobnosti u oblasti vida, u oblasti sluha, u oblasti mirisa, u
oblasti statičkih, u oblasti kinestetičkih i drugih osjeta
.
Senzorne sposobnosti su visoko povezane sa radom osjetnih organa
i od izrazitog su značaja i interesa za psihologiju, a posebno za većinu granu
primijenjene psihologije. Tako je npr.,
oštrina vida – sposobnost
razlikovanja raznih struktura na određenim udaljenostima izrazito važna
pri ocjeni podobnosti kandidata za razna saobraćajna zvanja – pilote
aviona, vozače autobusa, mašinovođe u tramvajskom i željezničkom
saobraćaju, za vozače automobila i drugih prevoznih sredstava
.
Oštrina sluha, mirisa, dodira i osjeta ravnoteže, bitna je za neka
specifična zanimanja, oštrina ukusa bitna je za zanimanja degustiranja
hrane, pića...
OSJETI VIDA
Osjeti vida
su produkt (rezultanta) djelovanja specifične draži na
čulo vida – oka
i sastavni dio – segment
vidne percepcije – opažaja
okoline u kojoj se čovjek nalazi i/ili se kreće. Čovjek čulom vida znatno
više opaža (približno 90%) u odnosu na druga čula. Time je ono
najznačajnije u opažanju svih ljudi, a posebno u opažanju vozača u
značajno složenim uslovima saobraćaja. Npr.
brza prohodnost vozila,
oznaka, drugih učesnika u saobraćaju...
Vidne osjete čine dvije velike grupe osjeta:
•
osjeti o hromatskim bojama
i
•
osjeti o ahromatskim bojama
ili
ahromatski osjeti
.
178
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Glavne hromatske boje su: crvena, žuta, zelena i plava
. One
nisu i jedine. Njih je mnogo veći broj. Mnoge nastaju prilikom prelamanja
sunčeve svjetlosti kroz prizmu ili kroz kapljice kiše (dugine boje). Boje koje
nastaju takvim prelamanjem nazivamo
spektralnim bojama
. Čovjek –
vozač opaža okolinu (njene predmete, pojave, zbivanja...) koja je složena od
spektra različitih boja i drugih osjeta koje
doživljava
u cjelini kao opažaj ili
percepciju. Vidni osjeti (crveno, crno, plavo...) su samo segment opažaja.
Osjeti se rjeđe opažaju izdvojeno, a čećše u cjelini opažaja. Npr.
bijeli
automobil, žutna putna traka...
Razlike u šarenilu boja čine
kvalitet ili ton boje
(bijela, zelena,
žuta, plava...).
Kvalitet boje zavisi od dužine elektromagnetskog
talasa
.
Hromatske boje imaju
još dvije osobine
:
•
zasićenost
boje česticama koje joj daju ton – razne nijanse
(tonovi) crvene boje, plave, sive, žute... i
•
otvorenost
ili
svjetlinu
boje koja označava
stepen sličnosti
boje bijeloj boji
. Svjetlina čistih boja zavisi od intenziteta
draži. Boja je svjetlija ukoliko je draž intenzivnija. Žuta boja je
najsvjetlija među hromatskim bojama.
Druga grupa boja su
ahromatske boje: bijela, crna, siva i razni
prelazi među njima
. Miješanjem dviju ili više boja dobivaju se nove boje.
Ispitivanjem je utvrđeno da za svaku hromatsku boju postoji određena boja
s kojom pomiješana boja daje neutralnu boju.
Izričit je značaj boja kao i njenih različitih
vrsta
, tonova, zasićenosti
i svjetline zbog
kvaliteta
podražajnosti, uočljivosti i reagovanja vozača na
oznake, na uočljivost i reagovanje i odnos prema drugim učesnicima u
saobraćaju, na opuštanje – odmor, na prijatnost, na dinamičnost, budnost,
kvalitet pažnje i druge senzorne funkcije. Čulo vida je, kako je već rečeno,
glavno čulo opažanja i funkcionisanja ljudi u svim životnim uslovima, pa i
u vožnji.
179
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Slika 13
. Uzdužni presjek oka
Za optimalno opažanje vozača u složenim saobraćajnim uslovima
bitno je nekoliko
posebnih sposobnosti
vidnog analizatora
(oka, nervnih
puteva i centra).
Sposobnost zahvatanja okoline
u vidnom polju što čini
širinu
vidnog polja
:
•
sposobnost
adaptacije
na svijetlost i tamu;
•
sposobnost
razlikovanja
boja;
•
oštrina
vida i
•
sposobnost
stereoskopskog
uočavanja.
Sposobnost uočavanja
okoline u vidnom polju zapravo je granica
do koje uočavamo predmete i pojave izvan, lijevo i desno od pravca
gledanja. Ta sposobnost osjetnog organa vida zove se
vidno polje
.
181
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Vidno polje jest prostor
koji vozač zahvata pogledom oba oka.
Širina vidnog polja razlikuje se u svakog čovjeka, a kreće od
140 do 200
stepeni u stanju relativnog mirovanja. Širina vidnog polja, što je za
regulaciju i bezbjednost saobraćaja značajno, zavisi i o relativnoj brzini
kretanja predmeta koji vozač vidi s obzirom na brzinu kretanja vozila, slika
14.
Slika 14
. Zavisnost širine vidnog polja o brzini kretanja vozila
Ako pomoću brzine izrazimo nivo psihološke angažovanosti vozača,
onda će sužavanje vidnog polja izgledati kao što je prikazano na slici 14.
Kad vozač velikom brzinom vozi kroz saobraćajno složene situacije
koje zbog suženja vidnog polja nedovoljno kontroliše, dolazi do pojave tzv.
vidnog tunela
, pa se može dogoditi da i ne opazi neki saobraćajni znak.
Vidno polje, slika 15, dijeli se na:
•
oštro
vidno polje – do 3° od simetrije;
•
jasno
vidno polje – do 10° od simetrije;
•
dovoljno jasno
vidno polje – do 20° od simetrije;
•
periferno
vidno polje – više od 20° od simetrije.
182
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Ograničavanjem oštrog vidnog polja na samo šest stepeni značajno
se smanjuje sposobnost vozača da uoči predmete u cijelom vidnom polju,
pored i iza vozila. Manevri s vozilom u gustim saobraćajnim tokovima ne
mogu se izvesti ako vozač nema potpunu prostornu preglednost. Vanjski i
unutrašnji retrovizori na vozilu te pokreti oka, glave i tijela treba da
omoguće da se pomoću njih centar vidnog polja mijenja i tako zahvata
prostor pored vozila, tzv. mrtvi ugao, prostor iza vozila.
Budući da je registrovanje vidnog podražaja, najbolje u oštrom
vidnom polju, vozač nastoji sve predmete na putu tokom vožnje dovesti u
takvo vidno polje.
To je moguće postići na tri načina:
•
pokretima
oka,
•
pokretima
glave
i
•
pokretima
tijela.
Najveća brzina prebacivanja oštrog vidnog polja na neki predmet
postiže se pokretanjem oka. Budući da se pokretima oka ne može zahvatiti
široki prostor, to se može pospješiti pokretima glave, a još više pokretima
tijela.
Slika 16
. Granice koncentracije vidnog polja vozača:
a) rasprostranjenost tačaka fiksiranog pogleda,
b) granice polja koncentracije pažnje pri različitim brzinama
(20, 40, 60, 80 km/h)
184
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Važnost je pokreta oka veća što je brzina vožnje veća i što su
složenije saobraćajne situacije kroz koje se vozač kreće svojim vozilom.
Pokret oka sastavljen je od tri odvojene radnje, slika 16:
Prebacivanje
pogleda na drugi predmet. Za pokret do 20 stepeni
vrijeme skoka je 0.10 sekundi, a za više od 20 stepeni 0.15 sekundi.
Fiksiranje
predmeta prosječno traje 0.15 sekundi i zavisi o
pogrešci pri zaustavljanju pogleda na nekom predmetu. Ta će pogreška biti
veća što je veći kut prebacivanja pogleda.
Binokularna
koordinacija jest proces usklađivanja pogleda oba
oka na isti predmet i akomodacija sočiva oka. Vrijeme potrebno za
koordinaciju oba oka i akomodaciju sočiva zavisi o razlici između
udaljenosti predmeta koji smo gledali i novog predmeta na koji
prebacujemo pogled. Prosječno se utroši 0.40 sekundi.
Ukupno vrijeme pokreta oka, dakle, iznosi 0.15 + 0.15 + 0.40 = 0.70
sekundi. U to vrijeme nije uključeno i vrijeme potrebno za shvatanje slike.
Za potpuni psihički doživljaj potrebno je još i dodatno vrijeme. Da to
vrijeme nije malo, vidjet ćemo iz sledećeg primjera.
Vozilo koje se kreće brzinom od 60 km/h proći će za 0.7 sekundi put
od 11.66 m.
Taj put nije beznačajan, naročito u vožnji na ulicama ili na
raskrsnicama, pogotovo kada se zna da vozač mora u isto vrijeme pokretima
oka pratiti još i vertikalne saobraćajne znakove.
Sposobnost adaptacije
oka na svjetlost i tamu sastoji se u
postupnom poboljšanju vidnog uočavanja nakon promjene intenziteta
osvjetljenja.
Kada čovjek naglo dođe u tamu iz nekog jako osvijetljenog prostora,
u početku ništa ne vidi. Tek nakon nekog vremena provedenog u tamnom
prostoru, on počinje razlikovati neke detalje predmeta. Kažemo da se oko
„prilagodilo” na tamu.
Brzina prilagođavanja ili adaptacije zavisi o intenzitetu svjetla
kojem je oko bilo prije izloženo. Što je svjetlost bila jača, potrebno je više
vremena da se oko potpuno prilagodi na tamu. Nakon intenzivnog
osvjetljenja, potrebno je da prođe 40-60 minuta da bi se oko potpuno
adaptiralo u tami, dijagrami 6 i 7.
185
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Bolesti oka i nedostatak vitamina A u organizmu mogu poremetiti
sposobnost adaptacije oka na svjetlost i tamu.
Sposobnost razlikovanja boja
jest osjetljivost organa vida na
hromatske kvalitete podražaja.
Ljudsko oko razlikuje boje zato što je osjetljivo na različite talasne
dužine svjetlosti.
Dijagram 7
. Adaptacija oka na bljesak i tamu
Međutim, od svih talasnih dužina svjetlosnih zraka čovjek može
vidjeti tek njihov mali raspon, dijagram 8.
Ako relativnu vidljivost boja mjerimo u rasponu između 0 i 1, onda
žuta boja, kao najuočljivija, ima relativnu vidljivost 0.972. Znatno se slabije
uočavaju plava (0.0380) i crvena (0.107). Noću se sposobnost uočavanja
donekle mijenja, pa se tada najbolje vidi „petrolej boja“ (zelenoplava).
Da bi čovjek dobro vidio i dobro razlikovao, treba još spomenuti
koje su boje kontrastne:
187
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
•
plava – bijela,
•
zelena – bijela,
•
plava – žuta,
•
žuta – crna i
•
žuta – crvena.
Dijagram 8
. Vidljivost boja prema njihovoj talasnoj dužini
Zbog toga se u saobraćajnoj signalizaciji i koriste kombinacije ovih
kontrastnih boja.
Sposobnost razlikovanja boja omogućava brže opažanje saobraćajne
signalizacije, ali ona nije nužna za „čitanje“ znakova, jer se svi znakovi
mogu prepoznati prema obliku, sadržaju (simbolu na njima) ili prema
položaju. Na semaforu je npr.
zeleno svjetlo uvijek postavljeno najniže
.
Problem je kad je semafor u magli ili mraku, pa se vidi samo svjetlo, a ne i
položaj svjetla na semaforskoj kutiji.
Kao što smo prije naglasili, viđenje boja nastaje fotohemijskim
procesom u čunjićima. Poremećaji u funkcionisanju čunjića mogu
uzrokovati potpuno ili djelimično sljepilo za boje -
daltonizam
188
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
DNEVNO I NOĆNO VIĐENJE
Preko 80% svih podataka koje vozač dobija u vožnji dolaze preko
čula vida (oka). Zato je sposobnost vida vozača od primarne važnosti.
Oko djeluje po istom principu kao fotografski aparat. Ono ima oblik
nepravilne lopte (očna jabučica), a sastoji se od tri dijela:
beonjače,
sudovnjače i mrežnjače
. Da bi došlo do osjeta vida, potreban je svjetlosni
podražaj, koji djeluje na oko, koje potom putem nerva prenosi nastali
impuls u centar za vid u mozak. Svjetlost ulazi u oko kroz otvor - zjenicu
koja se širi ili sužava pod uticajem jačine svjetlosti.
Otvor zjenice je uži
pri jačoj svjetlosti
(vožnja danju, pri jakom suncu i jakom noćnom svjetlu),
a
veći je pri slabijoj svjetlosti
(vožnja noću, po magli, pri slabom svjetlu).
Svjetlosni zraci prilikom dolaska u mrežnjaču nadražuju neke od
važnih vidnih ćelija (čepiće i štapiće).
Čepići
se nalaze u srednjem dijelu
mrežnjače i služe za
gledanje danju
, služe za raspoznavanje boja (dnevno
viđenje).
Štapići
se nalaze na periferiji mrežnjače i služe za
gledanje noću
,
služe za raspoznavanje crno-bijele boje – noćno viđenje. Kod nekih osoba
štapići su slabije razvijeni te takve osobe otežano vide noću, stvaraju im se
tzv. "mračne zavjese".
Širenje i sužavanje zjenice je bitno za adaptaciju vozača pri nagloj
promjeni jačine svjetlosti (iznenadna osvjetljenja i prekid istih noću, ulazak
i izlazak iz tunela).
OSNOVNE FUNKCIJE I KARAKTERISTIKE VIDA
190
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Osnovne funkcije čula vida u saobraćaju su:
•
oštrina vida,
•
širina vidnog polja,
•
raspoznavanje boja,
•
procjena rastojanja
i
•
adaptacija oka.
Oštrina vida je sposobnost diferenciranja malih razlika u
veličini i obliku predmeta
. Može se definisati i kao najmanje moguće
rastojanje između dvije (svijetle) tačke koje oko može da vidi odvojeno.
Vozač mora jasno i oštro vidjeti predmete i na većoj udaljenosti,
posebno kada je brzina kretanja veća.
Oštrina se mijenja zavisno od količine
osvjetljenja, kontrasta
između predmeta i pozadine, od
kvaliteta
elemenata čula vida kao i od
eventualnih
patoloških svojstava
čula vida. Npr.
teže se uočavaju vozila
čija je boja bliska okolini (zelena vozila na putu koji je obrastao rastinjem -
ljeti, siva vozila na asfaltu, bijela vozila na snijegu i sl.).
Zbog toga su
funkcionalne jače i različite boje na vozilima.
Širina vidnog polja – vidno polje
predstavlja prostor koji se
zahvata pogledom oba oka. Ono nam omogućava periferni vid, tj. viđenje
lijevo i desno od pravca gledanja.
Širina vidnog polja iznosi 180 stepeni lijevo i desno te 50 stepeni na
gore i 60 stepeni na dolje.
Širina vidnog polja je izuzetno važna u svim situacijama vožnje, a
posebno pri povećanoj brzini jer se vidno polje tada smanjuje.
Da bi se predmet vidio (npr.
na raskršću, u koloni i sl
.), potrebno je
da bude u vidnom polju.
Širina vidnog polja se smanjuje kod slabljenja
ili gubitka
(nefunkcionisanja)
jednog oka
(za oko 30%), posebno ako se
izgubi funkcionalnost desnog oka.
191
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
svjetlost (traje nekoliko sekundi), nego adaptacija oka od svjetlosti na
mrak (traje nekoliko minuta).
Za vozača je bitna adaptacija noću. Veoma je važna sposobnost oka
da se brzo i uspješno prilagodi na gledanje i viđenje u tami (noćna vožnja).
Naime, pri vožnji noću, vozač je često u situaciji zasljepljivanja
jakim svjetlima (farovima) nailazećeg vozila. Zbog toga je adaptacija bitna
poslije noćnog zaslepljivanja. Kod svih vozača je oštrina vida smanjena u
lošim svjetlosnim uslovima, i u tami, a posebno kod kratkovidih osoba –
vozača.
Vozači sa dioptrijom, noću moraju imati naočare sa jačom
dioptrijom.
Zaslepljivanje djeluje fiziološki - smanjuje oštrinu vida,
smanjuje vidno polje, smanjuje sposobnost procjene rastojanja,
zamara vozača i sl. i psihološki - smanjuje ugodnost gledanja, uzrokuje
naprezanje, napetost, nesigurnost i strah.
UTICAJ FUNKCIONALNIH NEDOSTATAKA
I ANOMALIJA VIDA NA EFIKASNOST
UPRAVLJANJA VOZILOM
Najteže oštećenje vida je
smanjena oštrina vida
(
kratkovidost i
dalekovidost
). Posljedice su funkcionalnih nedostataka i anomalija u
samom oku.
Kratkovidost
je smanjena oštrina vida na daljini. Takve osobe
imaju i slabiji periferni vid pa je smanjena i sposobnost adaptacije na
viđenje u tami. Ovaj nedostatak se može, i kod vozača, djelimično
kompenzovati naočalima.
Dalekovidost
je smanjena oštrina viđenja na blizini što kod
vozača ne stvara smetnje u vožnji jer su svi predmeti opažanja udaljeniji od
kritičnog polja.
Druga patološka pojava kod čula vida je
sljepilo za boje
. Češći
su slučajevi djelimičnog sljepila –
daltonizam
, nesposobnost razlikovanja
193
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
crvene i zelene boje. Vrlo su rijetki slučajevi totalnog sljepila za boje. U
slučaju takvog sljepila za boje sve se vidi crno – sivo – bijelo.
Ljudi slijepi na boje poznaju njihove nazive i samo operišu njima,
ponekad ih samo pogađaju. Neke osobe se snalaze i na osnovu nekih drugih
znakova koji su brojni. Npr., vozač
koji je slijep na boje zaustaviće vozilo
na raskrsnici iako ne razlikuje crveno i zeleno svjetlo. On će pravilno
krenuti sa vozilom jer je zapamtio redoslijed boja na semaforu razlikujući
njihove nijanse (crno – sivo – bijelo).
Istraživanjem je utvrđeno da je u svijetu
bilo sasvim malo nezgoda
prouzrokovanih daltonizmom
. Vozač daltonista se snalazi u saobraćaju
putem brojnih drugih znakova (oblik znaka, redosljed, veličina...). Iz ovih
razloga psiholozi smatraju da su preoštre norme pri ljekarskom pregledu
vozača na Stelingovim tablicama kojima se utvrđuje sposobnost opažanja
čistih boja.
AUDITIVNE SPOSOBNOSTI I OSJETI SLUHA
194
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
•
slušnog kanala
kojim prolaze zvučni talasi
i
•
bubne opne
(membrane), koja dijeli spoljašnje uho od srednjeg,
slika 16.
Slika 16
. Presjek čula sluha – uha
Na
bubnoj opni
počinje prvi proces draženja.
Srednje uho
je jedna
komora koja u donjem dijelu ima kanal,
eustahijevu trubu
, koja kod
čovjeka ulazi u ždrijelo.
Bubna opna
pod dejstvom vazdušnih talasa treperi, a za nju je
prikačena vrlo fina mala kost -
čekić
, pa
nakovanj,
pa
uzengija
koja te
udare prenosi na tzv.
ovalno prozorče unutrašnjeg uha
. Zatim se
treperenje preko tečnosti prenosi na
puž u kom se nalaze čulne ćelije koje
bivaju nadražene
. Sve ostalo se odvija u čulnom nervu.
Kod čovjeka je čulo sluha
manje osjetljivo nego čulo sluha
životinja
.Čovjek može da čuje zvuk koji ima bar 16 do 18 treptaja u
196
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
sekundi, pa do 23000 treptaja.
Ovaj opseg se smanjuje sa starenjem
. Tako
je kod čovjeka od
30 godina granica 15000 treptaja, a od 60 godina samo
5000 treptaja u sekundi.
Mjerenje slušne osjetljivosti se vrši pomoću
audiometra
, a grafički
se predstavlja
audiogramom
. Na apcisu se unosi
frekvencija
zvuka, a na
ordinatu gubitak slušne osjetljivosti izražen u
decibelima
(
db+
), dijagram
9.
Dijagram 9
. Audiogram slušne osjetljivosti
Decibel
je jedinica za mjerenje jačine zvuka. On se odnosi na
subjektivnu čujnost, polazeći od donjeg praga čulnosti kojem odgovara
zvuk od 1000 oscilacija u sekundi. Npr.
glasnost sasvim tihog ljudskog
šapata iznosi 10 decibela, običnog govora 50-60 decibela a buka tramvaja
100-120 decibela
. Ispitivanja su pokazala da je slušna osjetljivost najveća u
intervalu od 500-5000 herca koji odgovara govornom komuniciranju. Zvuci
od 130 decibela predstavljaju
gornji
,
maksimalni prag draži
koje ljudsko
uho može da čuje.
Prejak zvuk zamara i dekoncentriše vozača
.
Na
slušni umor vozača
utiču
jačina
,
učestalost
i
vrijeme
izloženosti
zvuku.
197
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
neefikasno reaguju i predstavljaju opasnost po sebe i druge učesnike u
saobraćaju. Čujna (slušna) sposobnost se procjenjuje na ljekarskim
pregledima vozača.
KOŽNI OSJETI
199
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Utvrđeno je da postoje različite vrste kožnih osjeta. Čulne
osjetljivosti nisu ravnomjerno raspoređene. Koža je tačkasto osjetljiva
(tačkasto perceptivna). Čulne ćelije se nalaze ispod pokožice.
Postoje najmanje č
etiri vrste kožnih osjeta
:
•
dodira,
•
toplog,
•
hladnog i
•
bola
.
Osjeti dodira
se javljaju kad se nekom mehaničkom draži
nadraže organi za dodir (tačke za dodir) koji se nalaze na površini ili u
dubljim slojevima kože.
Čulni organi za dodir
raspoređeni su u sloju kože različitom
gustinom. U pojedinim dijelovima kože, kao što su vrhovi prstiju,
raspoređeni su
veoma gusto
, a na drugim dijelovima kože, kao na leđima
raspoređeni su
znatno rjeđe
.
Kad je
mehanički pritisak i/ili udar
- povreda
intenzivniji
, dolazi
do doživljaja pritiska i/ili bola izazvanog djelovanjem na dublje smještene
nervne ćelije osjetljive na dodir i/ili bol.
Pri manjem intenzivnom pritisku i/ili udaru - povredi aktivirane su
ćelije na površini kože što uzrokuje slabiji osjećaj dodira (pritiska) i/ili bola.
Jako je
izražena adaptacija kože prilikom dodira
. Čovjek se brzo
privikne na dosta jak pritisak i postaje neosjetljiv na njega. Tokom duže
vožnje, gubi se osjećaj za komandne uređaje i/ili psihomotornu koordinaciju
- dolazi do zamora zbog čega je potreban odmor.
Osjeti temperature
su
osjeti na toplo i osjeti na hladno
. Za
svaki od ova dva osjeta postoje i posebni čulni organi - receptori,
provodnici i centri. Osjeti temperature javljaju se kad je
okolna
temperatura viša ili niža od temperature kože
, koja obično iznosi 32 do
33 stepena.
Ova temperatura kože naziva se fiziološkom nulom.
Subjektivni doživljaji toplog i hladnog znatno mogu uticati
na
ponašanje vozača. Zbog toga je
podešavanje optimalne temperature
klima uređajima
obaveznost
pri pripremanju vozila za upotrebu. Osjećaji
200
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Osjete mirisa
uslovljavaju draži – određene
osobine materija
koje
se zovu
mirisom
. To su osobine vezane za prisustvo materijalnih čestica
koje se putem vazduha prenose do čula mirisa (nosa).
Mirisi mogu biti
neprijatni i prijatni
, odnosno
mirišljivi i
smrdljivi
. Prijatni i/ili mirisi uslovljeni prilagođenim izvorima tih mirisa –
različitim dezodoransima (privjescima, inhalatornim bočicama...) i/ili opšta
urednost i svježina u automobilu, osnažuju vozača i njegove ukupne
sposobnosti i funkcije.
U današnjim uslovima, vozačima se razvija viša saobraćajna
kultura, pored ostalog, kultura održavanja i stvaranja povoljnih
(osvježavajućih) uslova vožnje. Neprijatni mirisi, zagušljivost i neurednost,
destimulišu vozača, obesnažuju ga, umanjuju njegove sposobnosti i
funkcije. Često vozači i sami narušavaju svježinu i urednost prostora
automobila - otpatcima, pušenjem, neurednošću... To su maniri vozača niže
opšte i još niže saobraćajne kulture.
Postoji adaptacija na mirise koja nije univerzalna - nije ista za sve
mirise istovremeno.
Prisustvo mirisa ima određeno dejstvo na vozača otežavajući vožnju
- stvarajući umor ili olakšavajući vožnju utičući na relaksaciju u vožnji.
U toku opšte saobraćajne edukacije i obuke vožnje, kandidati treba
da nauče da sami uređuju uslove u vozilu koji omogućavaju prijatnost,
opuštenost i osvježenje.
OSJETI UKUSA
202
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Draži za osjete ukusa su
ukusne materije
najčešće zastupljene u
vidu tečnosti, a mogu biti i u čvrstom, tečnom ili gasovitom stanju.
Čulo ukusa
je smješteno u
usnoj šupljini
. Čulnih ćelija ove
osjetljivosti ima najviše na jeziku, a na nepcima ih je manje. Četiri su
osnovna kvaliteta osjeta ukusa:
•
slatko,
•
slano,
•
kiselo i
•
gorko.
Svi ostali ukusi se javljaju kao kombinacija ova četiri kvaliteta.
Ćelije koje se nalaze na
vrhu jezika
,
osjetljive su na slatko, na
dnu jezika na gorko, a na rubovima jezika na kiselo
. I kod ovog čula
postoji
adaptacija što zavisi od koncentracije i vrste ukusnog rastvora i
trajanja draženja.
Čulima i osjetima ukusa
vozači obezbjeđuju odgovarajuće
energetike – hranu, vodu i druga osvježavajuća jela i pića koja im osnažuju
psiho - somatske procese, funkcije i sposobnosti bitnih za efikasno
funkcionisanje vozača. Unošenjem tih energetika, prvenstveno
ukusnih
,
kompeziraju
se (nadoknađuju)
istrošene kalorije i snage,
neutrališe se ili
sprečava
umor
i slabljenje sposobnosti i funkcija, a istovremeno se
značajno osnažuju. Unošenjem tih energetika stvara se biološka, fiziološka i
psiho – socijalna ravnoteža vozača.
OSJETI KRETANJA I RAVNOTEŽE
203
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Ova grupa sposobnosti odnosi se i na
adaptaciju na tamu
(vožnja
tunelom), oštrinu vida i širinu vidnog polja.
Kod vozača je, u okviru senzornih sposobnosti bitna osjetljivost na
boje (osjetljivost na crvene, zelene i plave boje i njima slične nijanse),
osjetljivost na niske, srednje i visoke tonove.
PSIHOMOTORNE SPOSOBNOSTI
205
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
U brojnim aktivnostima
uspjeh zavisi od psihomotornih
sposobnosti
koje pojedinac posjeduje. Većina radnji koje obavlja
vozač
za
vrijeme vožnje odnose se
na psihomotorne sposobnosti,
na
navike
i
automatizaciju
tih aktivnosti (pokreti ruku, nogu, prstiju, koordinacija
pokreta ruku, nogu, očiju...).
Na osnovu ispitivanja, moguće je razlikovati
psihomotorne
sposobnosti tijela u cjelini i
psihomotorne sposobnosti ograničenih
dijelova tijela
(trupa, nogu, ruku, prstiju...).
Moguće je razlikovati
jačinu (snagu) pokreta, impulsivnost
(tempo kojim se vrši pokret),
statičku preciznost
(tačnost i sigurnost
održavanja položaja tijela ili pojedinog organa),
dinamičku preciznost
(tačnost), koordiniranost
(skladna kombinacija pokreta),
fleksibilnost
(sposobnost brzog mijenjanja i zamjenjivanja pokreta). Npr.,
impulsivnost
određuje trajanje reakcionog vremena tj. vremena koje je potrebno da
prođe od pojave i uočavanja prepreke na putu do psihomotorne reakcije
vozača.
Čest je uzrok saobraćajnih nezgoda na putu slaba ili oslabljena
psihomotorika vozača
(veliko reakciono vrijeme – kasne reakcije).
Psihomotorne sposobnosti se mogu mjeriti
pomoću testova koji se izvode
na test – aparatima.
Navedene sposobnosti (fizičke, intelektualne, čulne i psihomotorne)
nisu međusobno odvojene.
Sve sposobnosti su istovremeno povezane i
djeluju u svim situacijama vožnje
. Npr.,
da bi se izbjegla prepreka, vozač
mora da je opazi (senzorna sposobnost), da brzo donese odluku što treba
učiniti (intelektualna sposobnost) i da stisne kočnicu i kvačilo, napravi
zaokret volanom (psihomotorna sposobnost).
Svemu je preduslov fizička
psihomotorna sposobnost.
Pored temperamenta, karaktera, motiva i sposobnosti, psihološki
profil dobrog i sigurnog vozača čine i druge bitne osobine (crte) ličnosti,
kao npr.,
interesi, stavovi, shvatanja, socijalna i emocionalna zrelost i
otpornost, vaspitljivost i prilagođeni (poželjni) oblici ponašanja
.
Činjenica je da izvjestan broj ljudi nije sposoban za vozački poziv niti za
vozača amatera. Određeni stepen selekcije kod nas se vrši psihološkim i
zdravstvenim pregledima. Međutim, zbog stalne ekspanzije putnog
saobraćaja, potrebno je primijeniti viši kriterij pri selekciji i
osposobljavanju vozača.
206
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
•
od
dobi dana
;
•
od
brzine kretanja vozila
...
Što je
brzina reagovanja veća,
to je
vrijeme reakcije manje.
Uzimamo kao primjer tabelu 1 s podacima eksperimentalnog snimanja
vremena na zvučne i svjetlosne signale i tabelu 2 s vremenima reakcije
prema dobi vozača.
Način
kretanja
Vrsta signala
Položaj prije
primljenog signala
Vrijeme
reakcije
(s)
u mjestu
zvučni signal
noga na pedali
kočnice
0,24
u mjestu
svjetlosni signal
noga na pedali
kočnice
0,26
u mjestu
stop-svjetlo
noga na pedali
kočnice
0,36
u mjestu
zvučni signal
noga na pedali gasa
0,42
u mjestu
svjetlosni signal
noga na pedali gasa
0,44
u mjestu
stop-svjetlo
noga na pedali gasa
0,52
u kretanju
zvučni signal
noga na pedali gasa
0,46
u kretanju
stop-svjetlo
noga na pedali gasa
0,68
u kretanju
stop-svjetlo
normalna vožnja
0,82
u kretanju
na usporenje
bez stop svjetla
vozač pripreman
1,34
u kretanju
na usporenje
bez stop svjetla
normalna vožnja
1,65
Tabela
1
. Dužina vremena reakcije u zavisnosti od određene situacije
Dob vozača
(u god)
Vrijeme reakcije
(u sekundama)
208
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
20-24
0,437
30-34
0,446
40-44
0,463
50-54
0,476
60-64
0,497
65-69
0,522
Tabela 2
. Primjeri prosječnog vremena
reakcije prema dobi vozača
Vrijeme reakcije u pravilu je između 0.5–1.8 sekundi onda
kada:
•
vozač
očekuje razlog kočenja i spreman je odmah kočiti, 0.5–
0.7 sekundi;
•
vozač
rukuje
komandama vozila i saobraćaja - kretanje ostalih
učesnika
0.9–1.1 sekunda;
•
vozač
je pažnju usmjerio na događaj
pored puta, razgovara
ili je
zamišljen
,
1.4–1.8 sekundi.
Za bezbjednost u saobraćaju važno je pri tome cijeniti
značenje
brzine psihičke i brzine motorne reakcije.
Pretpostavlja se da manje
nezgoda imaju vozači u kojih je brža psihička reakcija.
Ponekad vrijeme reakcije nazivaju i
"sekundom straha".
Međutim,
u tako kratkom vremenu,
nema vremena za strah
, on nastupa kasnije.
Važnost psihomotorne reakcije ili vremena reagovanja vidimo u
strukturi vremena zaustavljanja vozila. Pojedina su vremena ("f") u funkciji
ili zavisnosti od određenih faktora:
•
vrijeme
opažanja
("fo") je u zavisnosti od preglednosti, boje,
veličine znakova, osvijetljenosti puta, klimatskih uslova i sl.;
•
vrijeme
prepoznavanja
("fp") je u zavisnosti od znanja, iskustva i
psihičkog stanja vozača;
209
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
automobila ili prilikom traženja prostora za parkiranje. Okulomotorna
koordinacija dolazi takođe do izražaja u gustom gradskom saobraćaju.
Zavisnost vremena reakcije o brzini vožnje prikazuje grafikon na
dijagram 10.
Vrijeme reakcije vozača sastavni je dio vremena zaustavljanja
vozila.
Dijagram 10.
Odnos između trajanja reakcije i brzine vožnje
Vrijeme i sposobnosti reagovanja se mjere, pri izdavanju ljekarskih
uvjerenja vozaču,
reakciometrom
. Sposobnosti reagovanja se uvježbavaju i
vrednuju tokom vožnje.
VJEŠTINE, NAVIKE I AUTOMATIZACIJA POKRETA
Radnja koja se u početku učenja izvodila uz dosta neuspjelih
pokušaja i pogrešaka, vježbanjem se postupno izvodi sve savršenije te
postaje
automatizovana
. Nakon sistematskog ponavljanja postiže se brzo i
211
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
tačno izvođenje radnje, a to se naziva
vještina.
Među ljudima postoje
razlike u
stepenu vještine
obavljanja jedne te iste radnje.
Upravljanje motornim vozilom složena je vještina
koja se sastoji
od niza istovremenih i usklađenih pokreta. U početku se ti pokreti usvajaju
pojedinačno, a kasnije prelaze u cjelovite radnje. Takve cjelovite radnje
vježbanjem postaju
navike
.
Iako se
navike izvode uz manje angažovanje svijesti,
one nikada u
cjelini
ne postaju refleksni pokreti.
Iskusni vozač za vrijeme vožnje može
razmišljati ili razgovarati o drugim temama obavljajući i pri tome
automatski i, reklo bi se,
"nesvjesno" obavljati sve pokrete u vezi s
upravljanjem vozilom
. Ali čim nastupe nove okolnosti, čim je na pomolu
opasna situacija, sve misli u trenutku se vraćaju vožnji, u sve se
angažuje
svijest
i on donosi odgovarajuće svjesne odluke. Naravno da svijest pri
tome mora biti neopterećena umorom, alkoholom i dr., jer svako kašnjenje
u reakciji može biti kobno.
Treba istaći
da automatizovani pokreti nisu refleksni pokreti
,
iako se obavljaju gotovo istom brzinom. Automatizacijom se iz pokreta sve
više isključuje svijest premda ona u njima uvijek postoji. Katkad pogrešne
radnje mogu biti loše navike koje s vremenom izvodimo automatizovano.
Takvi vozači koji usvoje loše navike najčešće su rizični vozači, a
odstranjivanje loših navika zahtijeva veći napor nego sticanje novih.
TEMPERAMENT
Temperament
je skup specifičnih osobina koji određuju
emocionalna doživljavanja i reagovanja čovjeka prema zbivanjima,
događanjima, predmetima, ljudima.
212
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Kolerik
brzo, snažno i burno reaguje, lako pada u afekt,
pesimističan je, mrzovoljan je, ispoljava to na sredinu. Teško je vaspitljiv i
često je u otporu. Sklon je nasilju i agresiji. Nepoželjna je osobina kod
vozača.
Flegmatik,
sporo reaguje, emocije su slabog intenziteta, duže traju,
optimista je, slabo ili pak ne ispoljava emocije ka sredini. Nedovoljno je
komunikativan i usporeno vaspitljiv. Sporo reaguje u vožnji i nije sklon
uznemiravanju, agresiji i nasilju. Flegmatičnost je poželjna kod vozača,
nedostaje brzina i adekvatnost reagovanja u datoj situaciji.
Melanholik
jako emocionalno reaguje, sporo i teško ispoljava
emocije ka sredini, pesimista je. Otežano vaspitljiv, često nezainteresovan,
mrzovoljan je i pasivan. Nepoželjna osobina kod vozača.
U praksi se rijetko mogu identifikovati čisti tipovi temperamenta.
Češće se nailazi na
konstrukt i kombinaciju različitih osobina navedenih
tipova
što je uslovljeno brojnim drugim faktorima razvoja ličnosti i životne
situacije. Najčešće se situaciono reaguje i prilagođeno datoj situaciji.
Ekstremno senzibilne situacije (npr.,
traumatske i stresne... kao što su
saobraćajne nezgode
...)
značajno uslovljavaju emocionalno
doživljavanje
i reagovanje - temperament. Temperament je u osnovi
nasljedna osobina. Navedeni oblici reakcija su očekivani. Međutim oblik i
jačina draži bitno određuju način emocionalnog reagovanja. Dakle, bitna je
adekvatnost reagovanja u datoj socijalnoj situaciji. Npr.:
vozač je u
različitom stepenu obučenosti izložen preprekama, suočen sa složenim
situacijama, te će na njih reagovati zavisno od složenosti i težine situacije
.
Uočavanje tipa temperamenta omogućit će instruktoru lakšu komunikaciju i
obuku vozača. Na putu je moguće prepoznati i odrediti kakvog je
temperamenta vozač. Npr.
sangvinik je na putu živahniji, vozi brže,
pokušava da pretiče, nedovoljno kontrolisan, više razgovara, povremeno
neozbiljan i neoprezan. Kolerik brzo vozi, pretiče, agresivan je, gunđa,
stavlja primjedbe, gubi strpljenje, psuje i sl. Flegmatik lagano vozi, oprezan
je, spor, ne uzbuđuje se, nije agresivan, inertan je i sl. Melanholik je spor,
mrzovoljan, inertan, nedovoljno oprezan...
Na ponašanje vozača ne utiče
samo tip temperamenta nego i mnoge druge osobine ličnosti.
214
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Temperament je urođena (nasljedna) trajna osobina ličnosti koja se
mijenja i prilagođava procesom vaspitanja, obrazovanja, odrastanja, zrenja,
i sticanja iskustva. Učenjem se mijenja. Temperament vozača, posebno
profesionalnog, trebalo bi da se manifestuje u prilagođavanju i kontrolisanju
brzine doživljavanja i reagovanja. To je povezano i sa brzinom vožnje i
drugim reakcijama
tokom komunikacija
sa drugim učesnicima u
saobraćaju - putem znakova i signala.
KARAKTER
Pod karakterom, uopšte, se smatraju psihičke osobine ličnosti koje
su uglavnom vezane za
moralnu
stranu ličnosti. Kod poimanja karaktera
215
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Poseban zadatak instruktora je da u metodičkom pristupu obuci u
okviru vaspitnih i funkcionalnih ciljeva uočava i razvija pozitivne
osobine
, a korektivno djeluje na uočene negativne osobine vozača.
Odnos prema radu, upornost i marljivost
, su crte koje mogu
imati pozitivne i negativne krajnosti.
Upornost i marljivost znatno ubrzavaju proces obuke i sam kvalitet
te obuke,
a ako su kod vozača trajne, tada ga čine nespretnim, sporim i
štetnim po druge u saobraćaju. To se odražava u održavanju vozila,
njegovoj pripremi za vožnju, rukovanju, u odnosu prema drugim
učesnicima itd.
Jedan
od vaspitnih i obrazovnih ciljeva za instruktora je razvoj i
korekcija poželjnih crta ličnosti vozača.
Svaki pojedinac ima određene karakterne osobine koje mogu biti
pozitivne ili negativne. Pozitivne su karakterne osobine: poštenje,
pristojnost, hrabrost, savjesnost, marljivost, skromnost, otvorenost,
društvenost, itd, a negativne: sebičnost, lažljivost, plašljivost, hvalisavost,
dvoličnost, prevrtljivost, neodgovornost i sl.
Karakter je gotovo isključivo rezultat vaspitanja, odrastanja i stila
življenja pojedinca, pa se adekvatnim metodama može uticati ne njegovo
mijenjanje.
Različita su ispitivanja pokazala da osobe s negativnim karakternim
osobinama imaju više nezgoda. Utvrđeno je da ljudi koji su
nemarni,
površni i dekoncentrisani u aktivnostima
znatno češće imaju nezgode od
drugih. Ispitivana je urednost, odnosno neurednost pojedinaca i broj
nezgoda, te je utvrđeno da je u grupi "urednih" bilo prosječno 7.55%
nezgoda, dok je u grupi "neurednih" bilo 17.22% nezgoda (Pintar, B.,
1976).
U definiciji karaktera istaknuto je da je to moralna strana ličnosti
koja se manifestuje u poštovanju društvenih normi života i rada, odnosno u
kulturnom ponašanju.
Saobraćajna kultura danas je jedan od najvažnijih faktora
u
međuljudskim odnosima u toj važnoj i složenoj ljudskoj djelatnosti - u
saobraćaju. S pravom se kaže da za života jedne generacije možemo
promijeniti tehničku civilizaciju, uvesti nekoliko puta brža i snažnija vozila
i sl., ali da ćemo za to isto vrijeme vrlo malo promijeniti čovjekovo
ponašanje i njegov odnos prema drugim ljudima, prema tim sredstvima itd.
217
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Kulturnog vozača
karakteriše poštovanje saobraćajnih propisa i
pravila, bez obzira na vanjsku kontrolu. On je svjestan koliko je za sigurno
učešće u modernom saobraćaju značajno da se pridržava pravila. On zna da
je
sa svojim vozilom uvijek potencijalna opasnost za druge
i zato je
obazriv i ozbiljno se odnosi prema svim učesnicima u saobraćaju. Svjestan
je granica ljudskih odnosa, svojih sposobnosti i nesposobnosti, te
mogućnosti da se griješi nesvjesno i nenamjerno, odnosno da ima mnogo
elemenata koje u dinamičnom saobraćaju, kakav je današnji, ne možemo
uspješno kontrolisati. On se trudi da se ne nameće drugima, nego da im
pomogne, trudi se da unaprijed otkloni sve uzroke eventualne saobraćajne
nezgode. Samo ponašanje koje otklanja a ne izaziva opasnost u saobraćaju,
možemo smatrati dobrim i savremenim.
Ima, međutim, drugačijih, karakterističnih i tipičnih ponašanja
vozača u saobraćaju. Tako, npr.,
neki vozači stalno nekoga prate i ne
dopuštaju im da se "odlijepe" od drugih. Drugi se naročito ističu u
"iskakanju" u preticanju na raskrsnicama.
Kad ugledaju zeleno svjetlo, oni
pojure prvi, naglo, velikom brzinom, prije svih. Neki se vozači nastoje
držati sredine puta i onda kada je to zabranjeno i kad smetaju ostalim
učesnicima u saobraćaju. Nazivaju ih "ježevima". Ima vozača koji nikako
ne mogu podnijeti da ih neko pretekne, a, ako se to ipak dogodi,
doživljavaju to kao pad vlastite vrijednosti, napad na svoju ličnost. Oni svoj
društveni i lični prestiž neposredno nastoje dokazati brzinom, brzom
vožnjom, kršeći pri tome saobraćajne propise i uzrokujući katkad i
saobraćajne nezgode.
Ustanovljeno je da čovjek kada se nađe za upravljačem, svojim
ponašanjem otkriva prave osobine svog temperamenta. Često se vozači
identifikuju sa svojim vozilom, njegovom snagom, brzinom, ljepotom
linije
i sl. i to pokazuju svojim bezobzirnim i bahatim ponašanjem. Neki su
vozači upravo "zaljubljeni" u svoje vozilo i mogu biti i agresivni prema
drugim licima koja dodirnu i/ili minimalno oštete njihovo vozilo.
Pojedinci tek u svom automobilu stiču osjećaj sigurnosti ili
uspijevaju kompenzovati osjećaj inferiornosti. To je simptomatičan
fenomen i zato ga je nužno psihološki ispitati. Neki autori takve tipove
ponašanja upoređuju vrlo uspješno - s ponašanjem našeg pretka koji je na
isti način bio emocionalno vezan za svog konja, o čijoj je snazi i energiji
često zavisio i njegov prestiž. Naš je predak, kažu oni, takođe volio da
"razigrava" konja, da s njim preskače prepreke, da juri na njemu, da s njim
odlazi po djevojku, da se ne odvaja od njega, i sl. Ljudi i kod nas, da bi
218
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
•
primjećujemo
i
pamtimo
u prvom redu samo ono što se
poklapa
s našim već prihvaćenim shvatanjima;
•
izbjegavamo kontakt
sa svim onim što se ne poklapa sa stavom
koji već imamo.
Teško promjenjivi stavovi i emocionalno obojeni su
predrasude
koje se teško mijenjaju. One su perzistentni ("okamenjeni") stavovi.
Sve veće značenje za bezbjednost u saobraćaju danas imaju
pozitivni stavovi
prema vožnji i uopšte prema saobraćaju.
Stav prema vožnji reazultat je različitih uticaja:
•
vaspitanja u porodici;
•
vaspitanja i obrazovanja u školi;
•
uticaja društva – socijalne sredine;
•
učenja u auto školama.
Za vožnju su presudni shvatanja, stavovi, navike i saobraćajna
kultura vozača instruktora – nastavnika vožnje.
Trebalo bi da upravo ti različiti uticaji stvore pozitivne stavove
prema vožnji. Među vozačima kojima se češće događaju nezgode, iako su
najboljeg zdravlja i nadprosječno inteligenti, mnogo je onih s lošim
navikama i lošim stavovima.
Nekritičan stav prema vožnji i prema saobraćajnim nezgodama,
rezultat je naše samouvjerenosti da možemo vladati vozilom u svim
situacijama na putu.
Upravo je to čest uzrok saobraćajnih nezgoda.
Potrebno je, zbog toga,
stvoriti pozitivne stavove
prema
korektnoj
i
defanzivnoj
vožnji
, prema
pridržavanju saobraćajnih propisa
,
poštovanju saobraćajnih znakova
i sl. Zbog toga saobraćajni znak treba:
•
vjerno označavati
saobraćajnu situaciju
na koju vozač nailazi.
Ako nedopušteno ograničavamo brzinu, vozač neće povjerovati
ni znaku koji je na nekom mjestu opravdano postavljen i
220
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
•
biti
vidljiv
za svakog učesnika u saobraćaju.
Izgrađivanje pozitivnih stavova prema kulturi i higijeni vožnje,
kao i
tehničkoj ispravnosti vozila
, temelji se na razvijanju pozitivnih
stavova prema:
•
apstinenciji od
alkohola i droga
, posebno prije vožnje i za
vrijeme vožnje;
•
pravilnoj
prehrani.
Jesti manje ali češće;
•
smanjenom
pušenju
i ne pušiti za vrijeme vožnje;
•
odmaranju.
Ne takmičiti se ko će duže izdržati u vožnji;
•
kritičnosti u procjeni vlastitih mogućnosti u
noćnoj
vožnji;
•
poštovanju saobraćajnih
propisa;
•
kulturnom
ponašanju
u saobraćaju, što je povezano sa opštom
kulturom i mentalitetom. "Ljudi voze onako kako i žive". Opšta
kultura življenja se odražava na kulturu vožnje i saobraćajnu
kulturu. Važan zadatak instruktora vožnje i drugih učesnika u
vaspitanju i obuci učesnika u saobraćaju posebno djece kao
pješaka i biciklista je razvijanje opšte kulture, kulture življenja i
saobraćajne kulture;
•
kritičnosti u procjeni vlastitih mogućnosti u stanju
bolesti;
•
tehničkoj ispravnosti
vozila
(održavati vozilo tehnički ispravno
radi vlastite i tuđe bezbjednosti na putu).
POTREBE, MOTIVI I INTERESI
Za održavanje života i normalnog stanja, biološke i socijalne
ravnoteže (homeostaze), neophodno je da čovjek zadovoljava određene
potrebe (potreba za hranom, za vodom, za sigurnošću, za odmorom, za
afirmacijom, za društvom i dr.).
221
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Instruktor treba upoznati motive kandidata kako bi pretpostavio
ponašanja u kompleksnim situacijama i kanalisao ih u poželjnom obliku.
Motivi su, što je bitno i za poznavanje ličnosti vozača, povezani sa svim
drugim osobinama ličnosti što će, pored ostalog, uticati i na saobraćajnu
kulturu.
Spontano će upoznati želje, stavove, shvatanja, interese i namjere
kandidata. Neophodno je obratiti pažnju na
svjesno ponašanje
u skladu sa
izjavama i
nesvjesno ponašanje
koje izbija u frustriranim situacijama
(teškoćama u vožnji, asociranim kritičnim situacijama). Tada će vozač
ispoljavati različite karakteristične oblike ponašanja koje treba tokom obuke
uočiti, razumjeti i mijenjati. Važan zadatak u obuci vozača je, pored sticanja
znanja, vještina i navika, razviti potrebe za bezbjedno i kulturno
saobraćajno ponašanje.
MOTIVACIJA VOZAČA
Čovjekova aktivnost ne nastaje sama od sebe već je za nju potrebna
draž
ili
podsticaj
. Draž ili podsticaj pojavljuje se kada je narušena bio-
socijalna ravnoteža na temelju koje nastaje potreba.
Potreba dovodi do
aktivnosti, odnosno do određenog ponašanja usmjerenog prema cilju
kojim možemo zadovoljiti određenu potrebu.
To je ponašanje rezultat
određene
motivacije
. Skup faktora koji iniciraju, održavaju i usmjeravaju
aktivnosti vozača i/ili drugih učesnika u saobraćaju je
motivacija vozača.
Budući da je
bio–socijalna ravnoteža
neprekidno narušena,
ponašanje pojedinca usmjerena je prema tome da se ona djelimično ili
potpuno uspostavi. Taj stalni proces naziva se
motivacioni ciklus
,
shematski prikaz na slici 18.
Potreba je nedostatak nečega
(što treba nadoknaditi) i višak
nečega (čega se treba osloboditi). To su biološke potrebe
. Potrebe su izvor
motiva koji usmjeravaju ponašanje.
U čovjeku se istovremeno pojavljuje
više motiva
i
više želja
. Oni se sukobljavaju, aktivira se čovjekov
organizam, poduzima se
akcija
usmjerena ka
cilju
, zadovoljava se potreba i
napokon, postiže se
bio–socijalna ravnoteža
.
223
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Kao što je naglašeno, na temelju narušene bio–socijalne ravnoteže,
oblikuju se potrebe koje se mogu posmatrati i shvatiti u dvije grupe:
1.
primarne
ili
biološke
potrebe
i
2.
sekundarne
ili
socijalne
potrebe.
Slika 18
. Shematski prikaz motivacionog ciklusa
Narušena bio-socijalna stabilnost stvara potrebu koja se u našoj
svijesti odražava kao osjećaj.
Osjećaj izaziva jednu ili više želja, što
dovodi do borbe motiva. Na slici 18 je označena strelicama. Jedan motiv u
toj borbi pobjeđuje i postaje neposredni psihološki pokretač akcije
usmjerene prema nekom cilju. Postizanjem cilja privremeno se ponovo
uspostavlja bio-socijalna stabilnost, da bi odmah bila i narušena i čitav
ciklus počinje iznova (Zvonarević, M., 1968).
224
10
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
226
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
AKTIVNOSTI I
PONAŠANJA
227
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
duhovne egzistencije. Sve što se u organizmu događa, zahtijeva utrošak
određene energije.
Aktivnost
je pojam koji znači
funkcionisanje
organizma,
uključujući tu i fiziološko i kao psihološko ma kako se ovo dvoje
razlikovalo. Aktivnost je
sve što jedan organizam radi
ili
što se dešava
unutar jednog organizma
. Aktivnost je i grupa odgovora koja ima znake
organizacije prema jednom specifičnom rezultatu, npr.,
aktivnost stavljanja
jela na sto, priprema vozila za vožnju, organizacija na prevenciji od
nezgoda u saobraćaju
. Kao kolektivna imenica (pojam), aktivnost često uza
se ima i neku kvantitativnu odrednicu, npr.,
intenzivna, slabija, brža,
efikasnija... aktivnost
(Ingliš – Ingliš, 1972).
Riječ
aktivnost
potiče od riječi (imenice)
akt
koja ima značenje
psihološke jedinice u
neprekidnom djelovanju
između živog organizma
(čovjeka) i njegove okoline.
Akt znači i jedninu psihološke aktivnosti,
konkretan slučaj onog što jedan organizam ili jedno lice čini.
Neprekidno
djelovanje
može se opisati ili kao
svjestan proces
ili kao
ponašanje
.
Akt
znači i skup ponašanja sa
odlikom jedinstva
koje određuje
vrstu učinka
na spoljni svijet
. Npr.,
jedenje se sastoji iz zasebnih
ponašanja kretanja vilice na razne načine, lučenje pljuvačke i gutanja, ali
ono se odlikuje jedinstvom ukoliko vodi unošenju hrane u stomak
– u
organizam.
Različiti načini uzimanja hrane (jedenja) se smatraju
ekvivalentnim aktima. Teško je utvrditi kako da se „
učinci
u spoljnom
svijetu“ jedan od drugoga razlikuju ako se ne podrazumjeva da oni
vode
nekom cilju
.
Svaki akt
(djelovanje, interakcija, transakcija... između živog
organizma i njegove okoline) je
integracija kognicije
(razumskog
osjećanja – emocionalnog) i
kognacije
(voljnog) kao
nedvojivih
aspekata,
a ne zasebnih dijelova, u ličnoj interakciji sa sredinom.
Za mnoge psihologe
akt je osnovni pojam psihologije
. Akt je
jedinica ponašanja, vladanja onog što lice čini. Zbog ovoga mnogi psiholozi
kad govore o obliku radnje govore o
moralnom ponašanju
naglašavajući
skup povezanih ponašanja.
Ako se odustane od napora da se
akt definiše
jednom potpunom
definicijom i okrene njenoj stvarnoj upotrebi u kontekstu,
akt
se razlikuje
od niza drugih sličnih termina. Oni se mogu odrediti i o njima raspravljati u
odnosu na
akt
.
229
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Akcija
je u pravom smislu jedno apstraktno ime (pojam) za
činjenicu djelovanja (rada). Akcija je često samo
netehnički termin za akt
.
Katkad nosi u sebi i smisao
namjere
. Takođe se upotrebljava za čitav slučaj
akata, npr.,
hodanje je akcija sastavljena iz
akata stupanja
.
Aktivnost
je, dakle, opšte ime za psiho- fiziološko funkcionisanje
organizma. Aktivnost podrazumijeva više i/ili
niz akata organizma
.
Ponašanje
, prvobitno,
kolektivni termin za akte
i još uvijek tako
upotrebljivan, dobio je naročito ograničeno značenje u
bihejviorizmu
.
Naglasak na integraciju kognicije, osjećanja i konacije bio je odstranjen kao
besmislen. Pretpostavljala se
istovjetnost ponašanja
sa
fiziološkom
aktivnošću
. Ipak
konkretno
,
specifično
ponašanje odnosilo se na isti
doživljaj kao na jedan akt. Ponašanje je determinisano brojnim činiocima
koji određuju
skript
(specifičan obrazac) ponašanja koji je značajan dio
identiteta i individualnosti ličnosti. Ponašanja su
intergracija akata
,
integracija više obrazaca ponašanja (integrativna ponašanja). Brojni faktori
čine
dinamiku
ponašanja
– uzročno posljedični odnos potreba, motiva,
nagona.
Ponašanje je često povezano sa predmetima ponašanja, npr.,
sa
knjigom, olovkom, vozilom, učionicom...
Ponašanja podrazumijevaju
relativnu normalnost – konstruktivno, efikasno... i brojne poremećaje –
destruktivno, neefikasno...
Pokret
je promjena položaja jednog tjelesnog dijela kao rezultat
organskog funkcionisanja. Tu nije nužno smišljeno (osmišljeno) odnošenje
prema sredini. Nasuprot tome,
akt
uvijek podrazumijeva izvesno mijenjanje
odnosa između organizma i sredine, i
akt
se obično
imenuje
prema
njegovim posljedicama van organizma. Pokreti su povezani i inkorporirani
u akt, ponašanje i aktivnosti.
Vladanje
je
akt
ili
akcija
ocijenjena društvenim mjerilima, posebno
moralnim
mjerilima. Sva ponašanja su visoko povezana sa moralnim
vrijednostima.
Reakcija
je takođe jedan sinonim za akt i/ili ponašanje.
Akt
podrazumijeva i, u izvjesnoj mjeri, naglašava
ulogu organizma
, a
reakcija
naglašava da je akt izazvan događajem van organizma,
stimulisan
. Reakcija
češće podrazumijeva prostije (manje složene) akte.
Odgovor
se odnosi katkad na cijeli akt, a katkad i na dijelove akta
što podrazumijeva da se takvi dijelovi mogu razdvajati i da su bar relativno
nezavisni, npr.,
motorni ili žlezdani odgovor, opažajni odgovor, misaoni ili
230
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
RADA I PONAŠANJA
Za održavanje osnovnih psiho-fizičkih funkcija organizma potrebna
je
energija
. Putem
aktivnosti
,
rada
i različitih obrazaca ponašanja čovjek
održava svoju egzistenciju i egzistenciju (opstanak) drugih.
Rad
ili bilo
koja druga aktivnost je fiziološki proces pri kome se troši energija. Što su
rad i aktivnosti intenzivniji, povećava se psiho-fizički napor i potrošnja
energije, a time i njeno slabljenje i nestajanje što značajno utiče na
ishod
ili
učinak (efekat) rada.
Radni učinak ili efekat rada zavise od
sposobnosti
pojedinca,
njegove
motivacije za rad
i vrste aktivnosti – različitih oblika, dimenzija i
učestalosti fizičkih i mentalnih aktivnosti koje su međusobno povezane.
Iako se čovjek
prilagođava
raznovrsnim aktivnostima, njegova uspješnost
(efekat) u aktivnostima i radu zavise od brojnih činilaca, pored ostalog, od
intenziteta, složenosti i trajanja aktivnosti i rada. Tome doprinose i
okolnosti pod kojima se aktivnosti i rad obavljaju (spoljnji izvori slabljenja
otpornosti čovjeka, njegovih oslonaca i adaptivnih snaga), dodatnih
opterećenja koja proističu iz uslova i organizacije rada, rasporeda rada,
rasporeda rada i odmora i dr.
Učinak ili efekat rada značajno zavisi i od
jačine
(otpornosti)
individue – njegovih unutrašnjih izvora otpornosti i njegovih
unutrašnjih
oslonaca
i adaptivnih snaga.
Značajan faktor učinka i efekta (efikasnosti) aktivnosti i rada je nivo
stečenog znanja, vještina i navika. I najsloženije aktivnosti postaju
jednostavne kada se nauče i uvježbaju. "Sve je teško dok ne postane lako."
Učešće u saobraćajnim aktivnostima i specifičnom radu (vožnji) je
složeno i uslovljava izraziti napor i utrošak energije, posebno u početnom
učenju i početnom učešću. Napori i rizici su permanentno prisutni pod
uticajem različitih otežavajućih faktora – brzine kretanja, neprilagođenim
putevima, intenzivnim saobraćajem – pojačanim učešćem drugih učesnika u
saobraćaju, slabija i nedostatna organizacija i regulacija saobraćaja, niska
opšta i saobraćajna kultura, ignorisanje saobraćajnih pravila i propisa,
neispravna vozila, opterećenost saobraćajnica, ranjivim učesnicima
(pješacima, djecom, starijim i invalidnim osobama, biciklistima,
saobraćajem u ruralnim područjima...)
Svi otežavajući – riziko faktori povećavaju umor u vožnji,
dekoncentraciju, iritabilnost, agresivnost, nestrpljivost, opasnost i
232
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
katastrofičnost koji uslovljavaju saobraćajne nezgode. Dakle, posebna
pažnja u okviru saobraćajne psihologije usmjerena je na aktivnosti i modele
ponašanja vozača i drugih učesnika u saobraćaju.
AKTIVNOSTI I MODELI PONAŠANjA VOZAČA
Svaki vozač je ličnost sa svim opštim i individualnim
karakteristikama i posebnim karakteristikama koje uslovljava njegova
aktivnost
(upravljanje motornim vozilom, učešće u saobraćaju, specifični
oblici aktivnosti i ponašanja). Vozač se konstantno nalazi u
složenim
situacijama
u kojima je
izrazito mentalno i psihomotorno aktivan
.
Konstantno ima potrebu (nekog intenziteta) da počne, nastavi ili pak
prekine vožnju kako bi ostvario neki cilj. U tome može naići na
subjektivne
(opšta slabost, strah, nesigurnost, srdžba, žalost, tuga,
neodlučnost i sl.) i
objektivne teškoće
(prepreke na putu, kvar na vozilu...).
U psihologiji je to poznato kao
frustraciona
ili
stresna situacija
.
FRUSTRACIJONE I STRESNE SITUACIJE U SAOBRAĆAJU
Ako pojedinac dugo ne uspijeva zadovoljiti neki od svojih motiva,
može doći do posebnog stanja emocionalne napetosti, nemira i
nezadovoljstva i traumatizacije – specifičnih dimenzija
frustracija
i
stresnih situacija.
Frustraciona ili stresna situacija je izrazito složeno stanje
odnosa individue i okoline koje se manifestuje na doživljajnom području
(napetost, neugoda, tjeskoba), na fiziološkom području (pojačan puls,
napor, povišen krvni pritisak i sl.), na području opšteg ponašanja (gubitak
strpljenja, iritabilnost, agresivnost, afekt) te na području odnosa s drugim
ljudima (sukob, poremećenih kontakata s drugim osobama). Izvori su
frustracije u preprekama koje vozaču onemogućuju ostvarivanje nekog cilja
– brzine kretanja, bezbjednosti...
U frustracionoj i stresnoj situaciji pojedinac se može ponašati
prilagođeno
ili
neprilagođeno
.
233
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
biopsihosocijalnu stabilnost
(otpornost) ili pak
osjetljivost
(vulnerabilnost), odnosno poremećaj ličnosti. Ma koji faktori djelovali na
bilo koju strukturu ličnsti, ništa se ne događa izvan
psihoneuroendokrinoimunološkog i duhovnog sistema i statusa ličnosti.
Brojne naučne discipline proučavale su različite aspekte stresa, od
bioloških nauka (fiziologija, biohemija, neurofi-ziologija i dr.), preko
psihologije i njenih disciplina (klinička i socijalna psihologija,
psihopatologija, socijalna patologija, mentalna higijena i dr.) i drugih
društvenih nauka (antropologija, sociologija i dr.), do medicinskih nauka
(socijalna psihijatrija, neurologija, imunologija i dr.).
Pojam stres se u svim naučnim disciplinama koristio i proučavao sa
različitim značenjima održavajući konfuziju, ali preciznu definiciju stresa
čime su doprinijeli multidisci-plinarnom pristupu poimanju i definisanju
stresa.
Stres se najčešće definiše na jedan od sljedećih načina:
•
kao određeni događaj u spoljašnjoj sredini;
•
karakteristično stanje organizma;
•
posebna vrsta iskustva koje proizilazi iz transakcije (odnosa)
između osobe i njene okoline.
Najprihvatljivije je posljednje određenje stresa (Mason-ova
definicija).
Stres je proces, a ne stanje spoljašnje sredine ili stanje
organizma.
Najvažnije komponente stresa, prema posljednjem određenju, su:
•
određeni događaji ili situacija (frustraciona, traumatska,
stresogena) u spoljašnjoj sredini;
•
karakteristična subjektivna procjena događaja i
•
izmjene u psihološkom i fiziološkom funkcionisanju čovjeka.
Sve definicije stresa podrazumijevaju
interakciju
i
transakciju
ličnosti i događaja u sredini što se može i shematski prikazati, shema 9.
235
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Shema 9
.
Transakcionistički model stresa
Predmet proučavanja, prema ovom modelu stresa, su načini
(strategije i stilovi) na koje se transakcije između osobe i okoline dešavaju.
Ovaj model stresa ukazuje na potrebe i mogućnosti povezivanja različitih
gledišta o porijeklu duševnih bolesti. Duševne bolesti, prema ovom modelu,
ne mogu se posmatrati isključivo kao "greške" individue ili samo kao
funkcija nepovoljnih životnih okolnosti. Za pojam duševnih poremećaja
odgovoran je veći broj faktora.
Transakcionistički model stresa omogućava kompleksnije
objašnjenje veze između stresa i psihosomatskog zdravlja. To je put kojim
se može steći uvid u funkcionisanje veze između tijela i psihe sa okolinom
(životnim događajima). Tome veliki doprinos daje i holistički pristup stresu
u kojem se naglašava veza, interakcija i transakcija između psihološkog,
neurološkog, endokrinog, fiziološkog, imunološkog i duhovnog statusa
ličnosti.
U osnovi se razlikuju
dvije vrste stresa
(Selye):
•
eustres
(prijatan, ugodan – doprinosi zdravlju) i
•
distres
(neprijatan, neugodan – narušava zdravlje).
Koncept stresa podrazumijeva proučavanje opštih – nespecifičnih i
specifičnih reakcija organizma na dugotrajno djelovanje raznih stresora
(prijatnih i/ili neprijatnih). Rezultat tih reakcija je prilagođavanje
(adaptacija), ličnosti novonastaloj situaciji.
U centru pažnje je
adaptacioni sindrom
, odnosno
stabilnost
–
otpornost
i/ili
osjetljivost – neotpornost
(
vulnerabilnost
) ličnosti.
OKOLINA
LIČNOST
STRES
236
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
•
traumatski životni događaji – različitog trajanja i intenziteta -
hronična opterećenja (npr.
česti konflikti u porodici
);
•
dnevni mikrostresori – događaji kratkog trajanja i slabijeg
intenziteta (npr.,
nesporazumi, konflikti, nezadovoljstvo,
strah
...).
UTICAJ STRESORA NA STRESNU REAKCIJU
U SAOBRAĆAJU
Brojne karakteristike stresora i ličnosti uslovljavaju intenzitet i
ishod stresne reakcije. Stresori visokog intenziteta i dugod trajanja izrazito
nepovoljno djeluju na stresnu reakciju, njen ishod, slabljenje ili slom
adaptivnih snaga ličnosti. Posebno nepovoljno djeluju iznenadni –
neočekivani stresori (udar na neadaptirani imunološki sistem) koji su česti u
saobraćaju zbog njegove specifičnosti i složenosti.
Ishod stresa, u bilo kojoj situaciji, zavisi od niza faktora
neutralisanja, ublažavanja, izbjegavanja ili konfrontiranja sa stresom.
Konfrontacija sa stresom podrazumijeva izbor, organizaciju i
realizaciju efikasnih i/ili neefikasnih načina na stres na relacije "borba" ili
"bijeg". Konfrontacija, stilovi reagovanja i ishod stresa zavisiće i od odnosa
između komponenata stresa, tabela 3.
Stanje organizma
Značenje
Emocionalne reakcije
Fiziološke
Reakcije
238
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Bezazlenost,
nejasnost (dvosmislenost),
dosađivanje,
rizik,
prijetnja,
opterećenje,
izazov,
šansa,
ugrožavanje drugih,
opasnost,
životna ugroženost,
gubitak i
katastrofa.
Negativne
emocije
Emocionalna zaravnjenost
Pozitivne
emocije
Simpatičke aktivacije
Parasimpatička inhibicija
Ostale neuroendokrine
reakcije
Tabela 3
. Komponente stresa
Reakcije, odnosno načini (stilovi i strategije) reagovanja ljudi u bilo
kojim stresnim situacijama zavisiće od subjektivne i objektivne procjene
stresa.
Iz opšte prihvaćene definicije i modela stresa, proističu načini
subjektivne procjene stresa. U tom cilju značajna pažnja je usmjerena
vrstana stresora, procjeni značenja, jačine, težine, nivoa životne ugroženosti
i drugih karakteristika stresa. Podrazumijeva se da će procjena i
doživljavanje stresora zavisiti od individualnih kapaciteta i oslonaca
(resursa) ličnosti.
Stres je upravo rezultat procjene da postoji nesklad između zahtjeva
u određenoj situaciji i nemogućnosti osobe za ispunjavanje tih zahtjeva.
Pet je osnovnih načina na koje je moguće procjeniti neku stresnu
situaciju:
•
štetna, životno ugrožavajuća ...
•
predstavlja prijetnju ...
239
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
karaktera, motiva, interesa, shvatanja i stavova... kao i psihosocijalnog i
biološkog statusa – pola, uzrasta, obrazovanja, sociokulturnog nivoa...
Osobine ličnosti su pretpostavka za otpornost i/ili osjetljivost
(vulnerabilnost), uopšte, a posebno u stresnim situacijama. Osjetljivost
ličnosti na stres je determinisana unutrašnjim i spoljnjim izvorima
osjetljivosti.
Sve bolesti slabe otpornost na stres i utiču na slabljenje i pad
adaptivnih snaga. U novije vrijeme razvijen je koncept ličnosti sklone
obolijevanju (ispoljavanju anksioznosti, depresivnosti i hostilnosti). To su
anksiozne osobe sklone neurozi; zavisne, izbjegavajuće ličnosti koje su
sklone depresiji; "meke" ličnosti koje su sklone somatizaciji (npr.
opsesivnoj
), ili hipohondrijskoj elaboraciji ( npr.,
pasivno-agresivne i
narcističke ličnosti
).
Po nekim autorima, postoje ličnosti sklone stresu. To su ličnosti sa
neprekidnom kompetitivnošću – rivalstvom, kompulzivnošću –
ponavljanjem postupaka, nemogućnošću opuštanja, sklone konverzaciji po
tipu monologa, ljutnji, hostilnosti prema uspješnijima (Kaličanin, 1994). To
je stil življenja ličnosti, tipa stresogenog ponašanja.
Osjetljivije su ličnosti iz narušenih, razorenih, disfunkcionalnih i
necjelovitih porodica, socijalno neprilagođene ličnosti, ličnosti bez ljubavi,
sigurnosti – nedostatak adaptivnih snaga i oslonaca. Osjetljive osobe češće
procjenjuju stresne situacije kao ugrožavajuće i češće nepovoljno,
neadekvatno i neefikasno reaguju.
Ličnosti negativnog afektiviteta su osjetljivije na stres. Kod njih je
dominantno negativno raspoloženje sa elementima anksioznosti,
depresivnosti i agresivnosti. Negativni afektivitet je podloga svih drugih
bolesti, alkoholizam, depresija, suicid ...
Eksplanatorni stil je značajan faktor osjetljivosti (vulnerabilnosti),
posebno pesimistički. Pesimista je sklon vidjeti uzroke stresnih događaja u
sebi i teško to mijenja, nema samopouzdanja niti izlaza iz stresne situacije.
U vezi s tim je povezan neuroticizam koji pogoduje osjetljivosti na stres.
Neurotik je sklon neefikasnim stilovima i strategijama reagovanja u
stresnim situacijama. Oni su pasivni, skoloni samookrivljivanju,
okrivljivanju drugih i osjećanju ugroženosti.
241
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Lokus kontrole
(interni i eksterni) je, takođe, visoko korespodentan
sa osjetljivošću (vulnerabilnošću) ili otpornošću ličnosti.
Interni lokus
kontrole predstavlja uvjerenje da se događaji nalaze pod sopstvenom
kontrolom što ga čini jačim i otpornijim. Obiluje samopouzdanjem,
odlučnošću, snagom i akcijom.
Eksterni lokus
kontrole predstavlja
uvjerenje da se događaji nalaze pod kontrolom drugih osoba, više sile,
sreće, zle sudbine, što znatno slabi adaptivne snage i čini osobu osjetljivom
i slabom – vulnerabilnom. Nedostatak sigurnosti, samopouzdanja i
samopoštovanja je unutrašnji izvor vulnerabilnosti (osjetljivosti). Postoji
opšta, posebna i specifična predisponiranost ka vulnerabilnosti koju treba
prepoznati, razumjeti, predvidjeti, a strategije i stilove osnažiti i kanalisati
(ciljano usmjeravati).
Spoljašnji izvori osjetljivosti
podrazumijevaju nedostatak i
neblagonaklonost socijalne sredine, nedostatak njene podrške i pomoći.
Opšte, posebne i specifične karakteristike stresnih događaja utiču na
osjetljivost ličnosti, kao i njihova učestalost, vrijeme trajanja, značenje i
životna ugroženost ličnosti. Svakodnevni mikrostresori dodatno otežavaju
ishod stresa. Nedostatak psiho-socijalne, informacione i duhovne podrške
slabi otpornost ličnosti u stresnoj situaciji. Nedostatak iskustva i spoznaja o
traumatskim događajima, nedostatak materijalne podrške slabi otpornost na
stres, čine osobu osjetljivijom i slabijom.
Otpornost ličnosti na stres
je, takođe, determinisana unutrašnjim i
spoljašnjim izvorima otpornosti.
Povoljan psiho-socijalni status tj. odsustvo bilo kakvih aberacija ili
tendencija ka patološkom prostoru – anksioznosti, depresije, hostilnosti ...;
povoljan bioneurološki, endokrinoimunološki i duhovni status –
psihosomatsko zdravlje, dobra socijalna prilagodljivost, izraženije psiho-
socijalne adaptivne snage, su osnova otpornosti ličnosti. Otorna ličnost ima
sposobnost vladanja sobom u stresnim situacijama, kontinuirano je
angažovana u aktivnostima, slijedi životni put, posjeduje elastičnu
adaptaciju neočekivanim promjenama u životu – prihvata ih kao izazov i
šanse, a ne kao prijetnje.
242
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Spoljašnji izvori otpornosti
su: povoljno socijalno okruženje u
stresnim situacijama – sigurnost, podrška; povoljne prostorne i vremenske
okolnosti; psihosocijalna podrška profesionalnih lica (socijalnih radnika,
psihologa, ljekara, radnika) i neprofesionalnih osoba – roditelja, braće,
sestara, prijatelja (ventilacija, abreagovanje), njihova emocionalna i
duhovna podrška. Treninzi – kndicioniranje (psihičko i fizičko...) su
značajna pretpostavka očuvanja i jačanja otpornosti ličnosti, uopšte, a i u
stresnim situacijama.
STILOVI (NE)EFIKASNOG REAGOVANJA
U STRESNIM SITUACIJAMA
Ponašanje ljudi u stresnim situacijama često je od presudnog značaja
za tok i ishod stresne situacije. Ponašanja podrazumijevaju sve načine
(stilove, strategije) reagovanja u cilju prevladavanja stresa. Riječ je o, manje
ili više, (ne)efikasnim strategijama ponašanja pri konfrontaciji sa stresom
(tzv. coping strategie).
Istraživanja pokazuju da ljudi najčešće koriste
dvije grupe
načina
reagovanja u prevladavanju stresa:
prvo
, usmjerenje na problem sa
aktivnim psiho-fizičkim naporima
da se ublaži – prevlada stres i
drugo
,
regulisanje (kontrola, kanalisanje, abregovanje) emocionalnih reakcija
karakterističnih za stres.
Daljim istraživanjima, utvrđeno je da se ljudi koriste različitim
strategijama – stilovima, različitim obrascima reagovanja i ponašanja
koji mogu biti neefikasni i efikasni.
Neefikasni ili štetni stilovi
reagovanja
su loša i nerealna procjena,
neadekvatne emocionalne reakcije, neefikasni postupci, neuredan stil
života, negiranje realnosti, minimiziranje ili distanciranje od stresne
situacije, nekontrolisano i nesvrsishodno konfrontiranje i bježanje od ili iz
stvarne situacije. Neefikasne strategije, koje treba preventirati, ublažavati ili
suzbijati, dovode do maladaptivnih odgovora, autodestruktivnog ponašanja,
kompulzivnog rada, hiperaktivnosti ili pak povučenosti, nepromišljenih
postupaka, pretjerane upotrebe hrane, alkohola, lijekova, cigareta, kafe i
psihoaktivnih supstanci, lošeg raspoloženja, agresivnosti, straha, ljutnje,
nesigurnosti, panike, te slabljenja ili sloma maladaptivnih snaga. Ovaj slom,
dalje, dovodi do tjelesne i psihičke iscrpljenosti, gubitka entuzijazma i
244
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
depresije, koji uz genetsku predispoziciju, mogu, preko
psihoneuroendokrinoimunoloških mehanizama, dovesti do psihosociološke
reakcije i raznih somatskih i duševnih poremećaja – bolesti. Bolesti, nastale
kao karajnji ishod maladaptivnog ishoda u stres procesu, predstavlja novi
stresor, čime se začarani krig događaja zatvara (Kaličanin, 1994).
Efikasni stilovi
reagovanja
su brza i raelna procjena situacije;
ovladavanje sobom; procjena sopstvenih mogućnosti i postupaka;
osmišljavanje, planiranje, povećanje napora i sprovođenje efikasnih
aktivnosti usmjerenih ka traženju i prihvatanju adekvatne psihosocijalne i
druge podrške, te uspješno konfrontiranje sa stresnom situacijom, na relaciji
borba ili racionalno povlačenje.
Efikasne strategije se mogu učenjem razvijati, jačati i/ili podsticati,
posebno kod osoba predisponiranih uspješnoj konfrontaciji, primjenom
raznih metoda i postupaka. Efikasno (adaptivno) reagovanje na traumatske
događaje – stresore, koje podrazumijeva psihosociobiološku svjesnost u
stresnim situacijama, uz primjenu adekvatnih strategija, dovešće do brzog
oporavka i harmonizacije funkcija, odnosno uspostavljanja nove
psihosociobiološke ravnoteže, ponekad, ravnoteže višeg reda. Ovo djeluje
stimulativno na self-koncept i samopoštovanje, povećava efikasnost i ugodu
u aktivnostima (uslovljava zadovoljstvo, nadu, snagu, elan, volju...).
Istovremeno to jača buduće adptivno reagovanje ličnosti sa iskustvom,
odnosno, otpornost za buduće stresore.
Na osnovu većeg broja istraživanja, koncipiran je model stres
procesa, shema 10, koji uključuje
lične
(unutrašnje) i
spoljašnje
(socijalne)
izvore otpornosti ili osjetljivosti (kao
moderatori
); načine prevladavanja
stresa (kao
medijatore
) i ishod stres procesa –
posljedice
(manje ili više
izraženi
posttraumatski stresni poremećaji – PTSP
(DSM-III-R, 1987,
DSM-IV, 1992 – treće i četvrto izdanje klasifikacije mentalnih bolesti)) i
drugih oboljenja udruženih sa stresom.
UNUTRAŠNJI
IZVORI
OSJETLJIVOSTI
ILI
OTPORNOSTI
SPOLJAŠNJI
IZVORI
OSJETLJIVOSTI
ILI
OTPORNOSTI
DOGAĐAJ
PROCJENA
DOGAĐAJA
PREVLADAVANJE
POSLJEDICE
SOCIJALNA
PODRŠKA
245
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
su različiti stepeni somatičnosti (psihosomatskih poremćaja), prisile
(opsesivno – kompulzivnih poremećaja),
nesigurnosti u socijalnim
komunikacijama i kontaktima, depresivnosti, straha, agresivnosti
(neprijateljstvo, fobični strah, paranoidne misli, psihoticizam, ukupne
psihičke tenzije-GSI, indeks pozitivnoh distresa, napora, opterećenja, bola,
patnji, "oskudica", iscrpljenosti, nevolja, osjećaja opasnosti, sabijenosti –
tjesnaca, izmorenosti...).
Akutni PTSP
– simptomi traju do 6 mjeseci, a
hronični PTSP
–
simptomi traju više od 6 mjeseci i mogu da perzistiraju veoma dugo, poslije
saobraćajne traumatizacije.
Neophodna je psihosocijalna podrška, kako profesionalnih tako i
neprofesionalnih lica i psihoterapija, kao i drugi oblici liječenja osoba sa
PTSP-a i drugim oboljenjima udruženih sa stresom u saobraćaju (Milić, A.,
2004).
Frustracione situacije mogu biti teški trenuci u kojima se vozači
različito ponašaju. Npr.,
ispred vozača se kreće teretno vozilo koje je zbog
uskog, krivudavog i nepreglednog puta otežano preticati
.
Vozaču iza tog
vozila se neobično žuri (frustraciona situacija). Pitanje je kako se
posmatrani vozač može ponašati?
Permanentni pokušaj preticanja teretnog vozila iako je preticanje u
datom momentu nemoguće. Teretno vozilo i loš put su frustrirali
posmatranog vozača koji je pokazao nizak stepen frustracione tolerancije.
Na ponašanje vozača za vrijeme vožnje, pored brojnih faktora,
značajno utiče
stepen aspiracije
(dostupnost i težina ciljeva koje pojedinac
želi ostvariti). Brojne su situacije u kojima instruktor može ocijeniti stepen
aspiracije nekog kandidata. Jedan od načina je samoprocjena kandidata
broja potrebnih moto - časova za polaganje ispita (manji broj časova - visok
stepen aspiracije, adekvatan broj časova (30) - adekvatan stepen aspiracije i
veći broj moto - sati - nizak stepen aspiracije).
Psihološka je tvrdnja da nije dobra ni previsoka ni preniska
aspiracija.
247
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Previsoka aspiracija
(veće želje i ciljevi od sposobnosti)
uslovljava precjenjivanje mogućnosti i izazivanje nezgoda
, uslovljava i
druge nerealne oblike ponašanja pri čemu ne ispuni ciljeve koje je
pretpostavio za vrijeme obuke (nalaženje krivice u drugoj osobi ili situaciji,
neurotično ili depresivno ponašanje, odustajanje i sl.). Niske aspiracije
dovode kandidata u situaciju da odgađa polaganje vozačkog ispita što je za
njega neracionalan postupak a za instruktora neuspjeh u obuci.
Niske
aspiracije
uslovljava i kolebanje i neodlučnost vozača u saobraćaju što
ometa i druge učesnike u saobraćaju.
Ekstremne aspiracije
(želje) uslovljavaju
neadekvatne reakcije
u
frustracionim situacijama.
Poseban problem kod vozača su
konfliktne situacije
(sukobi
motiva u samoj ličnosti) što je uslovljeno ekstremnim aspiracijama,
neodlučnošću, nesigurnošću, fluktuacijom pažnje i drugim faktorima. U
psihološkoj literaturi poznata su
tri tipa konflikata.
Konflikt dvostrukog privlačenja
(+ i +) je takva konfliktna
situacija gdje na ličnost djeluju dva motiva, oba privlačna. Npr.,
vozač na
ispitu može birati jedno od dva prihvatljiva vozila, odabrati jedan od dva
vremenska termina za kretanje na put i sl
. Ova vrsta konflikata se lako
razrješava birajući jedan, trenutno jači motiv.
Konflikt privlačenja i odbijanja
(+ i -) je najlakša vrsta konfliktne
situacije koja se rješava zadovoljavanjem motiva koji je privlačan (odabrati
ispravno vozilo za ispit, izbor bezbjednijeg pravca kretanja) i odbacivanjem
nepoželjnog motiva (neispravno vozilo, rizično kretanje i sl.).
Najteža konfliktna situacija je kada je u pitanju
konflikt
dvostrukog odbijanja
(- i -). Na ličnost djeluju
dva motiva, oba
neprivlačna
a jedan se mora odabrati. Npr.,
u vožnji se pojavi opasna
prepreka koju bi trebalo izbjeći rizičnim postupkom (naglo kočenje,
skretanje u nedozvoljenom i opasnom pravcu i sl.).
Teže konfliktne i češće situacije izazivaju
neugodu i napetost,
strah, tjeskobu, agresivnost, nezadovoljstvo, ljutnju, viku i destruktivne
postupke
.
248
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Saobraćajna psihologija proučava, determiniše i utiče na
faktore
socijalne i fizičke sredine
koji mogu značajno uticati na aktivnosti vozača.
To su, prvenstveno,
drugi učesnici u saobraćaju
i drugi faktori koji
čovjeka destabilizuju u saobraćaju.
Bitno je istaći i druge
faktore sredine
koji mogu negativno uticati
na vožnju. To su, prije svega,
konzumiranje alkohola
,
pušenje
za vrijeme
upravljanja vozilom i u vozilu,
upotreba medikamenata
,
nepravilna
ishrana
prije i za vrijeme vožnje,
neadekvatne suvišne aktivnosti
za
vrijeme vožnje, neprilagođena i nepropisna vožnja i dr.
Saobraćajna psihologija proučava i
spoljne
, odnosno
fizičke
faktore
socijalne sredine
koji mogu povoljno ili nepovoljno uticati na
aktivnosti vozača.
Česti uzroci rizične i nesigurne vožnje i saobraćajnih nezgoda su
neefikasne reakcije vozača, posebno
agresivnost
,
nasilje
i
destruktivno
ponašanje
.
U
proučavanju saobraćajnih nezgoda
polazi se od činjenice da su
izazvane brojnim činiocima koji uzajamno djeluju i da ne postoje
neposredni vidljivi uzročni odnosi između nezgoda i činilaca. Najveće
greške koje se čine odnose se na jednostrano usmjeravanje pažnje ka
pojedinačnim uzrocima ili jednostavnim kombinacijama činilaca. Međutim,
da bi se shvatili uzroci nezgoda, potrebno je da se otkriju i analiziraju
međusobni odnosi raznih činilaca. Ako bi se pojednostavilo, svi ti
mnogobrojni uzroci bi se mogli svrstati u
dvije najšire kategorije
; na
one
koje potiču od čovjeka
,
njegovog ponašanja
i
osobina
i na
sredinske
činioce
, koji se odnose na
put
,
osvijetljenost
,
karakteristike
vozila
i
saobraćaja
i sl. što značajno utiče na ljudski faktor.
Istraživanja pokazuju da su
stilovi ponašanja
, bilo efikasni i/ili
neefikasni, posebno
neprilagođene emocionalne reakcije
kao što su
agresivnost
, visoko korespodentne sa strukturom ličnosti koja je
determinisana brojnim faktorima
nastajanja
,
odrastanja
,
složenim
svojstvima, nivoom zrelosti
i
otpornosti
i
skriptom ponašanja
.
Skript ponašanja
vozača i drugih učesnika u saobraćaju
,
posebno
agresivnih
i
nasilnih
, značajno je povezan i determinisan brojnim
osobinama kao što su:
250
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
•
vaspitna nedostatnost i neodgovornost (opšta nekultivisanost);
•
psihopatske tendencije (
agresivni impulsi
...);
•
nezrelost koja uslovljava niz neadekvatnih i neefikasnih reakcija
posebno infantilnu iritabilnost i regresivno agresivno ponašanje;
•
nedostatak i nemogućnost samokontrole, samoposmatranje i
samodisciplina;
•
impulsivnost i bezosjećajnost prema drugima, prema vozilu,...;
•
nizak nivo samosvjesti i razuma, oslabljen ljutnjom, agresijom,...;
•
neuravnoteženost, nestabilnost, povredljivost;
•
neurotične i nekontrolisane, nesvjesne samoubilačke tendencije;
•
konfliktnost, neprilagođenost, loša integrativnost...;
•
pogrešan percepcija, procjena i neadekvatno emocionalno
doživljavanje;
•
opšte i trenutno nezadovoljstvo;
•
prenesena agresija na vožnju i druge učesnike u saobraćaju;
•
tendencija suprostavljanja i opozicijalnosti;
•
suviše izraženo samopouzdanje i borbenost – agresivnost;
•
sebičnost;
•
neopreznost i iritabilnost na stimuluse u toku vožnje (ljutnja na
oznake, prepreke, razgovori telefonom u toku vožnje i druge draži);
•
glad, žeđ, umor i dr.;
•
spoljni uslovi (put, meteo uslovi...);
•
nesvrsishodno ponašanje
•
neefikasne i neprilagođene reakcije...
Oblici agresivnog ponašanja vozača i drugih učesnika u saboraćaju su:
•
brza vožnja izvan propisa, nedozvoljena preticanja;
251
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
kojima čovjek
podsvjesno kanališe
i
neutrališe tenziju
koju uzrokuju
frustracione i stresne situacije u sauobraćaji.
Osnovna je svrha
odbrambenih mehanizama
prebacivanje
osjećaja krivice na nešto ili nekog drugog
.
Ličnost nesvjesno štiti sebe
od osjećaja napetosti i neugode i/ili krivnje
. Brojni su karakteristični
odbrambeni načini reagovanja vozača na frustracione situacije –
kompezacija, identifikacija, sublimacija, racionalizacija, regresija,
projekcija, reakciona formacija, maštanje, sanjarenje, represija, imitacija...
Sublumacija
je odbrambeni mehanizam koji se sastoji u zamjeni
cilja koji je teže ostvariti sa nekim lakše ostvarljivim ciljem. Često dolazi do
sublimiranja energije usmjerene na socijalno zabranjane ciljeve pa se ona
troši na neke druge, socijalno dozvoljene ciljeve. Npr.
brza vožnja na auto-
trkama
.
Regresija
(primitivno ponašanje) je vraćanje na nivo ponašanja
ispod nivoa zrelosti i kulturnog statusa. Npr.,
vozač koji psuje, viče, pretiče,
gubi strpljenje i plače u frustracionim situacijama i sl.
Prenesena agresija
se manifestuje kod vozača koji je grub prema
vozilu ili drugim učesnicima zbog frustracije koju je izazvao neko drugi (na
radnom mjestu, u porodici i sl.).
Maštanje
(sanjarenje) se ogleda u zamišljanju ostvarivanja cilja.
Npr.,
vozač zamisli da vozi na trkama gubeći realnost o vozilu, o putu i
drugim učesnicima u saobraćaju.
Represija
(potiskivanje) je nesvjesna tendencija ličnosti da se
zaboravi, potisne iz svijesti neki nepoželjan (neugodan) sadržaj. Npr.,
greške u vožnji, nedozvoljena preticanja, presijecanja krivina, nepravilno
rukovanje vozilom, vozač potiskuje, nerado se prisjeća ili analizira.
Kompenzacija
(nadoknada) je odbrambeni mehanizam kojim se
brani ličnost od osjećaja manje vrijednosti. Npr.
vozač slabije fizičke
konstitucije brže i agresivnije voze, ističu svoje vrijednosti... (hvale se).
Identifikacija
je usmjerena na suzbijanje osjećaja manje
vrijednosti. Vozač se zbog inferiornosti identifikuje sa nekim uvaženim
vozačem, instruktorom... Često ističe vještinu u vožnji njemu bližih,
srodnih osoba (brata, prijatelja).
253
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Projekcija
je pripisivanje sopstvenih grešaka drugim učesnicima u
saobraćaju. Npr.,
pri udesu nastaju međusobna optuživanja sa uvjerenjem
da su oba vozača u pravu.
Racionalizacija
je opravdanje vozača za neadekvatne doživljaje,
reakcije i ponašanja. To je čest odbrambeni mehanizam kojim se nesvjesno
traži i izmišlja dobar razlog umjesto pravog za sopstveni neuspjeh. Npr.,
za
udes je kriv "klizav" put, greška drugih, vozač može biti spretniji, brži ali
mu nije stalo do toga, ne osjeća se dobro, morao je obratiti pažnju na nešto
drugo i sl. Tri su forme racionalizacije.
Prva
je
forma
okrivljavanje drugih
što je vidljivo iz navedenog primjera. Npr.,
u svim saobraćajnim
nezgodama, krivi su drugi učesnici – iako to nije tačno.
Druga forma
racionalizacije je omalovažavanje drugih vozača ili vještina vožnje ("kiselo
grožđe"). Npr.,
"Ne želim voziti kao...".
Treća forma
je uljepšavanje
sopstvenih vještina i nedostataka ("slatki limun"). Npr.,
"Izbjegao sam
nezgodu..." (iako ju je i uzrokovao).
Najracionalniji, najprihvatljiviji i najuspješniji način reagovanja
na frustracione situacije je
reorganizacija aktivnosti
. To je iznalaženje
najuspješnijih načina prevazilaženja frustracione situacije. Npr.
prilagođena vožnja, pravilno kočenje, sačekivanje...
Reorganizacija aktivnosti u permanetno složenim – često
frustracionim i stresnim situacijama podrazumijeva zdravu i prilagođenu,
zrelu, otpornu, vaspitanu i obučenu ličnost za učešće u saobraćaju koje, za
takve osobe, često predstavlja opuštanje, ugodu, izazov i uspjeh. U vožnji
čovjek projektuje sve svoje osobine, navike, vještinu i kulturu.
Neprilagođenost u vožnji uslovljava umor, pospanost, neefikasne reakcije,
rizik i opasnost.
UMOR VOZAČA - STANJE ORGANIZMA KAO MOGUĆI UZROK
NEEFIKASNOG REAGOVANJA U SAOBRAĆAJU
U ovom dijelu opisati će se i objasniti
različita specifična stanja
ljudskog organizma, stanja organizma vozača koja utiču na
efikasnost
254
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
•
prirodu
rada – organizacija saobraćaja, upravljanje motornim
vozilima i okolnosti pod kojima se upravlja vozilima, puteve i
njihova obilježja;
•
vrstu
i
karakteristike
vozila;
•
ostale učesnike u saobraćaju...
Faktori koji uslovljavaju umor mogu se posmatrati i kao
vanjski
i
unutrašnji
.
Na vozača mogu više ili manje negativno djelovati
nepogodna
svjetlost (tama – vožnja u tunelu, u magli, noću i sl.) velika buka, razni
gasovi, neugodni mirisi, dim, zagušljivost, vibracije, nepogodan
prostor, nepodesan položaj tijela, smetnje na putu
i dr. (vanjski faktori).
Pojavu umora uslovljava i
trenutna ili trajnija psihička
nestabilnost
,
monotonija i jednoličnost u vožnji, organske smetnje
(bolesti), glad, žeđ, osjećaj hladnoće ili vrućine, napetost i neugoda
(unutrašnji faktori).
Tri su biohemijska objašnjenja nastanka umora:
Istrošena rezerva materija
(izvora energije) nužnih za stezanje i
opuštanje mišića.
Materije nisu iscrpljene ali
u organizmu nema dovoljno
kiseonika.
U toku rada u organima su se stvorili
otpadni produkti
–
materije koje opterećuju organizam i uslovljavaju umor.
Faktori koji izazivaju umor vozača, pored ostalih, su:
● Trajanje rada
je značajan faktor iscrpljivanja psiho – fizičke
energije za rad
.
Pokazalo se da poslije osam časova rada ima relativno više
nezgoda i nesrećnih slučajeva. U početku – do 10 časova – neznatno, a
zatim od 10 do 11 časova, mnogo više. Zbog toga se kontroliše dužina rada
– vrijeme vožnje vozača.
256
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
● Neispavanost i opterećenje vozača
prije početka vožnje faktor je
koji znatno utiče na povećanje umora. Potrebno je da vozač, naročito prije
dugih putovanja, spava najmanje 8 časova.
● Narušavanje prirodnog dnevnog bioritma
je
rizikofaktor
umora
.
Čovjekov organizam prilagođen je i naviknut na dnevnu aktivnost i
noćni san. Poremećaj tog ritma i noćni rad mnogo prije umaraju čovjeka.
Posebno je to izraženo u noćnoj vožnji koja, zbog slabije vidljivosti,
iziskuje od vozača povećano naprezanje i napetost u vrijeme kada se
organizam sam po sebi želi opustiti i usporiti funkcije.
● Jedan od faktora koji povećava umor
i opasnost od spavanja za
volanom jeste i
smanjenje količine krvi u mozgu
zbog toga što poslije
obilnijeg obroka više krvi odlazi u probavne organe.
Umor takođe pospješuju:
•
neoodgovarajuća mikroklima u kabini,
•
nedovoljna ventilacija u kabini,
•
nepravilno osvijetljen put,
•
ugljen monoksid,
•
uzimanje alkohola i pušenje,
•
dosada,
•
nepravilna prehrana i način života (čak i dan-dva prije dugog
putovanja) i dr.
●
Velika
toplina
ili
hladnoća
u vozilu uzrokuju nelagodnost kod
vozača. Osim toga, normalno funkcionisanje našeg organizma vezano je uz
neku konstantnu unutrašnju temperature, te
svako jače smanjenje ili
povećanje topline tijela nepovoljno djeluje na radne sposobnosti.
Dokazano je da je radni učinak u hladnim zimskim danima veći nego što je
ljeti.
Visoka temperature
nepovoljno djeluje i na vozačevo zdravlje te na
njegovu sigurnost u vožnji.
Ni vrlo
niske temperature
nisu povoljne za rad, ali je djelovanje
visokih temperature ipak znatno opasnije. Tome je bar djelimično uzrok i
257
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
● Umor i pospanost
uzrokuje i
alkohol
(o čemu je opširnije
napisano u posebnom dijelu udžbenika)
koji negativno djeluje na vozača.
Alkohol usporava reakcije te uzrokuje pogreške u percepciji, u procjeni
kritičnosti i u motorici.
● Monotonija
ili
dosada
kompleksan je subjektivni doživljaj,
osjećaj zasićenosti nekim radom. Jedan od najvažnijih uzroka dosade jeste
nedostatak interesa
za posao koji čovjek obavlja, što negativno utiče na
njegovu opštu motivaciju. Poznato je da monotonije i duga vožnja auto
putevima dovode do
dosade
,
zasićenosti
i
umora
. Monotonija
dolazi do
izražaja na
otvorenim, dugim i pravim putevima
. Uslovljava je
dugotrajna jednolična vožnja. Više dolazi do izražaja noću, po kiši, magli,
pri visokoj vanjskoj temperaturi (bez klima-uređaja) i u samoći. Posebno se
javlja kod manje iskusnih vozača. Češća je kod vozača koji su već umorni,
neraspoloženi, zamišljeni i pospani. Manje se manifestuje kod iskusnih
vozača, vozača koji mogu da razgovaraju sa suvozačem, saputnikom ili da
slušaju adekvatnu muziku.
Upravljanje motornim vozilom jeste aktivnost u kojoj čovjek
svjesno i planski obavlja određene zadatke. Pravilno upravljanje vozilom
zahtijeva čovjekovo prilagođavanje toj aktivnosti. Takvo prilagođavanje
ostvaruje se funkcijom različitih organskih sistema te psihonervne
aktivnosti koja organizuje, kontroliše i usmjerava cjelokupnu aktivnost.
Organizmu je za obavljanje rada
potrebna energija.
Tu energiju
organizam ne stvara već je
oslobađa razgradnjom određenih hemijskih
materija
koje sadrži hrana (proteini, masti i ugljeni hidrati).
Prehrana vozača, odnosno sastav hrane
,
značajan je i bitan
faktor
koji utiče
na sposobnost upravljanja vozilom. Budući da se o tome
vodi premalo računa, treba se pridržavati sljedećih uputstava:
•
Ne sjedajte za upravljač vozila ni gladni ni presiti!
•
Izbjegavajte masnu i tešku probavljivu hranu!
•
Doručkujte obilno i dobro!
•
Imajte na umu da bjelančevine i vitamini povećavaju elastičnost
i sposobnost reakcije!
259
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
•
Ne ručajte suviše obilno!
•
Večerajte ranije, 2-3 sata prije spavanja!
•
Jedite polako!
•
Ne sjedajte odmah poslije jela za upravljač vozila, nego prije
toga prošetajte!
I agencije javnog prevoza i svaki vozač morali bi veću pažnju
posvetiti zdravoj ishrani. Neredovno uzimanje dnevnih obroka i upotreba
suve hrane i bez dovoljno vitamina, velika je opasnost za bezbjednost u
saobraćaju što je do sada premalo uvažavano.
SUBJEKTIVNI I OBJEKTIVNI ZNACI UMORA
KOD VOZAČA
U stanju umora
povećava se potrošnja energije
po jedinici radnog
učinka. Zbog povećanog napora kojim se radni učinak nastoji održati na
konstantnom nivou i zbog primjene – u tu svrhu – mehanizama koji nisu
najbolje prilagođeni zadatku, troši se više energije nego što je za taj rad
potrebno. Veličina utrošene energije u nekom radu mjeri se količinom
izdahnutog ugljen-dioksida u jedinici vremena, svedeno na jedinicu
površine tijela (Zvonarević, M. 1964).
U produženom radu nesrazmjerno se povećava i rad srca a nakon
prestanka rada puls se na normalan ritam vraća znatno sporije nego onda
kad smo relativno svježi pristupili nekom poslu. Ponekad se mijenja i sastav
krvi.
Kad je vozač umoran poremećuje se i psihomotorna spretnost, a to
se odražava suvišnim pokretima, drhtanjem te različitim vremenima
reakcija. Zbog tih poremećaja i otežane misaone – perceptivne kontrole
vozač često postaje nesiguran, nesnalažljiv i nepažljiv, a tada je i redosljed
izvođenja radnji u nekoj operaciji poremećen.
Umor utiče i na brzinu reakcije. Ponekad vozač u umornom stanju
reaguje i brže nego obično, a ponekad i sporije. Osim toga vozač može
pogrešno reagovati.
Za bezbjednost u saobraćaju naročito su značajne
promjene u
koncentraciji pažnje.
U umornom stanju, čovjek ponekad opaža promjene
260
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Odmaranje
se često vrši
spontano.
Vozači često i bez svjesne
namjere da odmaraju, povremeno nakratko prekidaju vožnju (pregledaju
gume, uzimaju vodu, osvježavaju se, gibaju se, kraće prošetaju i sl.).
Da bi se značajnije umanjile negativne posljedice umora,
potrebno
je planirati odmor
,
svjesno prekinuti vožnju
. Bitno je planirati odmor
prije nego što dođe do jačeg zamaranja. Umor se u blažim formama obično
javlja
poslije 90 minuta neprekidne vožnje
, a
poslije 180 minuta vožnja
dostiže zadnju granicu tolerancije
.
Odmaranje treba izvršiti na pogodnom mjestu (moteli, uredna
parkirališta, ugodnom prirodnom ambijentu pored izvora i sl.).
Odmor može biti u vidu mirovanja ili blažeg kretanja (malo
gimnastike), objedovanja, osvježenja umivanjem ili napicima (kafa, čaj,
sokovi i sl.).
Najpotpuniji oblik odmora
je spavanje. Spavanjem dolazi do
obnavljanja energije. Podrazumijeva se redovno noćno spavanje i, po
potrebi, dnevno sa određenom dužinom trajanja (sa prekidom vožnje) ili
spavanje na pomoćnom ležaju u toku vožnje dok suvozač vozi. Međutim,
često i naspavan vozač i fizički odmoran nije sposoban dalje bezbjedno
voziti. Uzrok tome je često
psihološki faktor
. To se može ublažiti laganim
razgovorom sa suvozačem, slušanjem ugodne muzike, podizanjem
motivacije (pretpostavljanje cilja vožnje) i sl.
Saobraćajnim propisima su određene obaveze vozača i suvozača
koje podrazumijevaju pravovremenu smjenu i odmor.
Osim
odmora,
kao
glavnog i jedinog prirodnog načina za
potpuno odstranjenje umora,
ima i drugih sredstava za sprečavanje,
odnosno suzbijanje umora. U tu svrhu služi uzimanje deficitarnih tvari (tj.
tvari koje organizam u radu intenzivnije troši) te korištenje različitih
stimulatora (farmakoloških, fizioloških i psiholoških).
Farmakološki su stimulatori sredstva koja samo privremeno a
ponekad i prividno smanjuju osjećaj umora. Takva sredstva štetna su za
organizam jer ga, smanjujući osjećaj umora, pretjerano i štetno iscrpljuju.
Kao blaži stimulator ovog tipa djeluju crna kafa i čaj. Zabluda je da cigareta
usporava nastajanje umora.
262
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Fiziološki stimulatori mogu biti laka gimnastika, kratkotrajno
duboko disanje, umivanje hladnom vodom i sl. Ti stimulatori nisu štetni ali
njihovo djelovanje nije ni veliko ni dugotrajno. Ipak, kontinuirana
gimnastika po nekoliko minuta poslije svakog časa vožnje duže održava
organizam svježijim i sposobnijim za vožnju.
Psihološki stimulatori pokušaj su da se povećanjem motivacije i
interesa za vožnju postigne efikasnije i "ekonomičnija" ta aktivnost, a time i
kasnije nastupanje umora. U vožnji ti stimulatori malo pomažu.
Ipak, kao što je već spomenuto, najuspješniji i
najbolji način borbe
protiv umora jeste odmor.
U dijagramu 12 prikazano je kada se treba
odmoriti da bi radne sposobnosti bile na zadovoljavajućem nivou.
Pravovremenim odmorom (I, II, III) utiče se na zaustavljanje pada radnih
sposobnosti. Isprekidana linija pokazuje kako odmorima održavamo radne
sposobnosti na najvišem mogućem nivou.
Dijagram 12
. Sprečavanje slabljenja radnih sposobnosti
pravilnim odmaranjem u radu
Svaki vozač koji unaprijed planira odmore za vrijeme vožnje mora
predvidjeti:
•
vremenski
raspored
odmora,
•
trajanje
odmora,
263
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
PONAŠANJE VOZAČA POD
UTICAJEM ALKOHOLNIH
PIĆA, PUŠENJA, DROGA I
BOLESTI
265
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
UTICAJ ALKOHOLA, NIKOTINA I DRUGIH
MEDIKAMENATA NA VOZAČA
UTICAJ ALKOHOLA
266
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
sentimentalne
. Svaki čovjek pri uzimanju alkohola dovodi sebe u veoma
nepovoljno stanje. Pijan se čovjek lako primjeti na osnovu njegovog
ponašanja.
PSIHOFIZIOLOŠKI EFEKTI ALKOHOLA
NA SPOSOBNOSTI VOZAČA
Alkohol djeluje na čovjekov organizam i na njegovu psihu. U prvom
redu oštećuje:
1. mozak (oko 90 % slučajeva);
2. oštećuje zubne desni;
3. oštećuje pluća;
4. slabi ruke (upala nerava);
5. jetra (50 % slučajeva);
6. crijeva;
7. polne žlijezde (oko 85 %);
8. uzrokuje zamor i premor ruku
(drhtanje);
9. slabljenje nogu;
10. bolove u stomaku i smetnje;
11. povećanje slezene;
12. oštećuje bubrege (64%)
13. želudac (45%);
14. srce (70%)... (Slika 19).
Slika 19
. Dijelovanje alkohola na
tjelesne organe
čovjeka
Alkohol na ličnost djeluje
postepeno i razorno
.
Najprije parališe
psihičke funkcije
(kritičnosti
i samokontole). Paralisanje ovih funkcija
oslobađaju se od kontrole niže funkcije ličnosti (nagoni). Ponašanje
postepeno počinje da se mijenja. Osoba pada na niži, emotivniji nivo
ponašanja. Rezultat toga je nerealno procjenjivanje okoline, pa i svojih
268
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
sposobnosti i mogućnosti. Gubi se osjećaj odgovornosti i mogućnosti
predviđanja posljedica ponašanja.
Primjenom raznih testova (psiho–motorne sposobnosti, sposobnosti
koordinacije, ravnoteže, sposobnosti računanja, pisanja, čitanja, reagovanja,
orjentacije i dr.) i analizom krvi lako se
može ustanoviti intoksikacija
alkoholom
. Stepen opijenosti se može posmatrati u tri kategorije opijenih
osoba (
laka opijenost, opijenost i teža opijenost
). I veoma male količine
alkohola u krvi izazivaju vidljive poremećaje ponašanja, posebno kod
vozača.
Pod uticajem alkohola su
negativno stimulisane sve vitalne
funkcije
.
Krvni pritisak i puls
pri koncentraciji od 0,1 promila (0,1%
o)
će
biti povišen, disanje ubrzano a govor otežan.
Senzorne funkcije su značajno izmijenjene (kod 0,4 promila). Mišići
gube elastičnost, psihomotorne sposobnosti slabe, refleksne aktivnosti se
obavljaju bez učešća svijesti, automatizovane radnje su usporene i
"isprekidane", usporava se tzv. reakciono vrijeme. Vidno polje se sužava,
slabi oštrina vida, slabi opažanje dubine, javlja se tzv. dvostruko viđenje,
otežano se raspoznaju boje, slabi sposobnost adaptacije pri noćnom
zasljepljavanju, sposobnost sluha se mijenja.
Sve anomalije se događaju pri trenutnom opijanju zavisno od
stepana opijenosti, ali one se mogu trajno zadržati kod dugotrajnog pijenja.
Zbog toga za bezbjednost saobraćaja poseban problem predstavljaju vozači
alkoholičari.
UTICAJ ALKOHOLA NA PONAŠANjE VOZAČA
I UPRAVLjANjE VOZILOM
269
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Na dijagramu 13 je prikazana koncentracija alkohola u krvi kad se
ista količina alkohola popije, jednom natašte (gornja krivulja), a drugi put
poslije obroka (donja krivulja) – Hudolin, V., 1972.
0
0,1
0,2
0,3
0,4
0,5
0,6
0,7
0,8
0,9
0
1/2
1
2
3
4
časovi
k
o
n
c
e
n
tr
a
c
ija
a
lk
o
h
o
la
u
k
rv
i
u
p
ro
m
ili
m
a
ujutro i na gladan
stomak
Dijagram 13
. Pijenje alkohola poslije jela i natašte
I brzina uzimanja alkoholnog pića utiče na resorpciju. Ako se
određena količina alkohola popije naglo, koncentracija će biti veća nego
kad se ista količina popije u manjim količinama kroz određeno duže
vrijeme, slika 19 (Hudolin, V., 1072).
poslije jela
271
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Slika 19
. Odnos koncentracije alkohola u krvi prema načinu uzimanja
U čovjekovom organizmu
nema nikakvog organizma koji bi
spriječio da koncentracija alkohola u krvi poraste do opasne granice.
Alkohol – u konstantnim količinama s obzirom na koncentraciju u krvi –
izlazi iz tijela u
vazuhu
koji izdišemo i u
urinu
. Stoga alkoholisanost
možemo ispitivati analizom tog vazduha odnosno na temelju njegove
koncentracije u urinu odrediti njegovu koncentraciju u krvi.
Alkohol se iz tijela odstranjuje razgradnjom.
Jetra
razgrađuje oko
90 % ukupne količine alkohola, a ostalih 10 % izlazi izdisanjem i
mokrenjem. Razgradnja alkohola odvija se dakle, u jetri i ovisi o
sposobnosti enzimnog sistema jetre da metabolizira alkohol. Premda
količina koja se u jetri razgrađuje može razgraditi u određenom vremenu
zavisi od mnogih različitih individualnih faktora, ipak se uopšte može reći
da u jednom satu jetra može preraditi količinu alkohola koja po prilici,
odgovara količini od 0,1 promila alkohola u krvi. To znači da bi organizmu
koji u sebi ima minimalnu u saobraćaju dopuštenu koncentraciju
od 0,3
promila za potpuno otrežnjenje trebalo oko tri sata.
Nakon višednevnih
novogodišnjih "terevenki" organizmu treba i desetak dana da bi se povratilo
u prijašnje kondiciono stanje.
272
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Slabija je adaptacija vida pri noćnoj vožnji i/ili tunelu. Ovo stanje znatno
remeti vožnju. Kod nekih vozača laka opijenost se manifestuje u opuštanju
tijela, malaksalosti, bezvoljnosti, iscrpljenosti i pospanosti. Dogodi se da
vozači zaspu i uzrokuju saobraćajnu nezgodu
. Ovo stanje dovodi do
nepoštovanja etičkih normi (psuju, viču, vulgarni su, neumjesno se šale –
primitivno se ponašaju) i saobraćajnih propisa, ne tolerišu prepreke
stvarajući nepovoljne (rizične) saobraćajne situacije.
Stanje teže pripitosti (opijenosti)
je od 1,00 – 1,49 promila.
Simptomi teže opijenosti su uočljivi. Intelektualne funkcije i koordinacija
vidno slabe. Jače su izražene greške pri pokretu i hodanju. Sposobnost
upravljanja vozilom je smanjena.
Pijano stanje
je od 1,50 – 2,49 promila. U pijanom stanju, vozači
su znatno upadljiviji zbog vidno oslabljenih intelektualnih funkcija, pokreta
i upadljivih razdražljivih reakcija. Vidno je izražena pospanost što izrazito
otežava vožnju. Slabe osjeti ravnoteže koji uslovljavaju teturanje. U tom
stanju vozači često uzrokuju saobraćajne nezgode.
Teži oblik pijanstva
je od 2,50 – 3,49 promila. Teže pijanstvo je u
potpunosti upadljivo i primjetljivo. Vozači nejasno izgovaraju riječi,
izraženije teturaju, posrću pa i padaju. Orjentacija je poremećena, vide
dvostruko, često haluciniraju, otežano dišu i nerazumno se ponašaju. Za
vožnju su nesposobni i gotovo uvijek uzrokuju saobraćajne nezgode.
Komatozno stanje je od 3,50 – 4,00 promila.
Komatozno stanje se
manifestuje izrazitim slabljenjem i gubitkom svijesti, radnje se odvijaju
usporeno i nekontrolisano. Slabo reaguju na vanjske podražaje – na svjetlo i
druge draži. Osoba se preznojava i gubi tjelesnu temperaturu. Za vožnju
nema baš nikakvih sposobnosti.
Da bi na našim putevima zbog pijenja alkoholnih pića – zbog
alkoholizma smanjili broj saobraćajnih nezgoda i pogibija koje su upadljivo
brojne, potrebno je pomoću kriminološko – forenzičkih nauka i disciplina
274
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
vršiti istraživanja, praćenja i pravenciju pijenja te uz podršku javnosti
podsticati sledeće :
•
Spriječiti vozača da pod uticajem alkohola uopšte sjedne za
volan;
•
Usvojiti i primjenjivati pouzdane naučne metode utvrđivanja
alkoholisanosti;
•
Adekvatnim sredstvima razviti efikasnu prevenciju (primarnu,
sekundarnu i tercijarnu);
U borbi protiv alkoholizma u saobraćaju potrebno je imati na umu i
ovo :
Alkohol ne koristi ljudskom organizmu, a pogotovo ne
sposobnostima vozača;
Alkohol i u najmanjim količinama, može štetno djelovati na
fiziološke funkcije i time umanjiti sposobnost vozača;
Smetnje zbog alkohola mnogo su opasnije za vozače nego za
pješake;
Naš današnji saobraćaj mnogo zahtjeva od učesnika u njemu, a u
drugim saobraćajno disciplinovanijim zemljama on je i opasniji;
Naše navike pijenja i dostupnost pića iziskuju posebnu brigu
društva kako bi se što više smanjilo uzimanje alkohola u saobraćaju;
Zakonska ograničenja o upotrebi alkohola u saobraćaju ne mogu,
doduše, otkloniti alkoholizam, ali ipak stalno pridonose rješenju problema
prevaspitanja učesnika u saobraćaju čitavog naroda u vezi sa njegovom
tradicionalnom vezanošću uz alkohol.
Rizična i kažnjiva doza alkohola koja se može utvrditi alkotestom je
0,3 gram promila (‰).
Suštinska opasnost od pijenja alkoholnih pića vozača i drugih
učesnika u saobraćaju je trajna ili situaciona izmjena ličnosti i njenog
ponašanja koja ugrožava učesnike u saobraćaju, posebno one ranjive koji
275
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
UTICAJ NIKOTINA I UGLJEN – MONOKSIDA NA EFIKASNOST
UPRAVLJANJA VOZILOM
Nesumnjivo je da mnogo vozača puši i da pušenje postaje sve veća
strast. Pušenjem se u organizam unosi nikotin koji vrlo nepovoljno djeluje,
u prvom redu na centralni nervni sistem a time i na vozačku sposbnost.
U našim cigaretama ima oko 2 % nikotina. On je otrovan i u vrlo
malim količinama. Količina nikotina u jednoj cigareti bila bi smrtonosna
kada bi ga udahnuli odjednom, ali nikotin pišenjem sagorjeva i isparava se.
Stoga se pušačima preporučuje da bacaju što duži opušak, jer se najviše
nikotina skuplja na kraju cigarete. Trovanje nikotinom može biti
hronično i
akutno. Hronnično trovanje
nastaje zbog prekomjernog pušenja. Ono
djeluje podmuklo i nevidljivo zavisno o stanju pušačevog organizma.
Akutno trovanje
nastaje kod osoba koje nisu prije pušile, a počinju pušiti
srazmjerno mnogo. Takvo trovanje prate glavobolje, bljedilo i obilno
znojenje. Ako za vrijeme vožnje vozač mnogo puši, pogotovo ako puše i
drugi putnici, u organizam iz dima dolazi dosta nikotina pa može doći do
trovanja. Trovanje nikotinom
otežava shvatanje, slabi pamćenje i pažnju
,
te se ne isključuje mogućnost da to bude jedan od uzroka saobraćajnih
nezgoda.
Prirodan
nikotin je specifična vrlo jaka otrovna tečnost
koja se
dobija iz duvana. Pušenje se nauči i postane potreba.
Pušenjem duvana pušač apsorbuje čestice nikotina koje djeluju
umirujuće i blaže depresivno. Riječ je o pušačima, osobama koje su ovisne
o pušenju jer je njihov metabilizam adaptiran na nikotin.
Prestanak pušenja izaziva apstinencijske teškoće (napetost,
nestrpljivost, nervozu).
Nikotin preko dima iz cigareta djeluje na vozača bilo da on puši ili
da neko od saputnika to čini.
Pušenje
na vozača negativno djeluje neposredno angažujući ga uz
sam ritual pripreme, paljenja i pušenja cigarete
pri čemu slabi
upravljanje motornim vozilom i dekoncentriše vozača, i posredno trovanjem
nervnog sistema što ostavlja dugotrajne posljedice (djelujući negativno na
vid, organe za varenje i krvne sudove, povećava krvni pritisak, dovodi do
nesanice i vrtoglavice) i uslovljava trenutne smetnje (slabi vid – suze oči,
uzaziva glavobolju, mučninu – bolest vožnje, vrtoglavicu, bljedilo, gađenje,
277
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
povraćanje). To posebno dolazi do izražaja kod nepušača. Zbog toga je u
svim vozilima krajnje nepoželjno pušiti, a u sredstvima javnog saobraćaja i
zakonom zabranjeno.
Pijenje kafe
ima uticaja na reakcije i sposobnosti vozača. Najčešće
upotrebljavani
stimulator
za održavanje kondicije i budnosti u vožnji jeste
kofein
kojeg ima u kafi i čaju.
Glavni učinak djelovanja kofeina jeste stimulisanje rad centralnog
nervnog sistema. Šoljica kafe ili čaja sadrži približno onu količinu kofeina
koja može biti i ljekovita. No, pretjerana količina ili prevelika koncentracija
kofeina
u kafi ili
teina
u čaju može djelovati otrovno, što zavisi od
individualne podnošljivosti. U umjerenim količinama kafa može koristiti
vozaču, osobito u dugim vožnjama. Ipak, deset i više šoljica kafe čovjeka
mogu i otrovati.
U takvom stanju on osjeća zvonjenje u ušima, nervnu napetost i
razdražljivost. Vozači bi, prema tome, morali biti svjesni opasnosti od
prekomjernog pijenja kafe.
Ugljen monoksid
se stvara nepotpunim sagorjevanjem (u garažama,
kafanama, radionicama ili u vozilu ukoliko nema dobre ventilacije) i
spada
u otrovne gasove
.
Trovanja ovim gasovima su česta zbog nepažnje ili
neznanja.
Ugljen monoksid je gas bez boje i mirisa te se lako ne
primjećuje.
Trovanje ovim gasom je postepeno i neopaženo. Najčešći
znakovi trovanja su
: uzbuđenost i ubrzano lupanje srca, usporeno disanje,
malaksalost, iscrpljenost, glavobolja i povraćanje. Javlja se pospanost,
gubljenje vida i klonulost tako da osoba ne bude sposbna da napusti
prostoriju kada može nastupiti i smrt. Zbog toga je
vrli opasno da motor
radi u zatvorenom prostoru ili da se spava u vozilu čiji motor radi.
Kod
vozača u manjim dozama uslovljava lagan umor i malaksalost te je potrebno
imati ventilaciju ili praviti odmore i provjetravanje.
278
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
UTICAJ RAZLIČITIH BOLESTI
I UPOTREBE LIJEKOVA NA VOZAČE
Neke
bolesti
znatno utiču na sposobnost organizma za vožnju a time
i na sigurnost u saobraćaju. Propisima, kao što su Zakon o osnovama
bezbjednosti saobračaja na putevima i
Pravilnik o zdravstvenim uslovima
koje moraju ispunjavati vozači motornih vozila
, regulisani su uslovi za
upravljanje vozilom, odnosno uslovi za dobijanje vozačke dozvole.
Propisi nalažu da kandidat za vozača i vozač, uz formalne uslove
moraju biti tjelesno i duševno sposobni za upravljanje vozilom.
Ako toplotni udar pogodi čovjeka sa povišenim krvnim pritiskom ili
srčanim oboljenjem, opasnosti su veće, dok se zdrave osobe oporavljaju
poslije nekoliko sati.
Bolesnike pogođene sunčanicom ili toplotnim udarom treba odmah
skloniti sa sunca ili iz tople prostorije, raskomotiti ih, hladiti vodom ili
oblogama i omogućiti im cirkulaciju vazduha – čak i promaja. Liječenje
sunčanice svakako treba nastaviti liječiti u bolnici.
Pri sprečavanju tih bolesti treba znati da ljudi različito podnose
toplinu i sunce, da se organizam do neke granice može na njih naviknuti, da
se sunčanica lako može izbjeći ako onemogućimo direktno djelovanje sunca
na glavu (kapa) ili ako ga smanjujemo (kvašenjem kose), da se toplotni udar
možr spriječiti pogotovo ako se osigura strujanje vazduha i napokon, da su
posljedice sunčanice teže od toplotnog udara.
Vozačeva kabina ili vozilo mora se zato neprestano provjetravati.
To je predviđeno već pri konstrukciji vozila, a može se postići i otvaranjem
za to predviđenih otvora i prozora.
Osim ovih, ima još nekih bolesti za koje se kaže da su štetne ili
opasne u saobraćaju. S njihovim obilježjima, uzrocima i posljedicama treba
se upoznati bar u najkraćim crtama. To su
povišeni ili sniženi krvi
pritisak, šećerna bolest, bolest sjedenja (hemeroidi), čir na želucu i
dvanaestercu, hronični bronhitis, epilepsija, bolesti očiju itd.
Povišeni krvni pritisak
jedno je od najraširenijih savremenih
oboljenja. Njegovi su simptomi različiti: glavobolja, vrtoglavica, osjećaj
težine u glavi, nervoza i nesposobnost za odmor, nesanica, šum u ušima,
lupanje srca, osjećaj nedostatka vazduha, bolovi u mišićima ruku, nogu i
leđa te različita krvarenja – iz nosa na primjer.
280
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Pri liječenju
najvažniji su psihički i fizički odmor te relaksacija i
pravilna ishrana.
Bolesnici drže dijetu da bi
izbjegli ona jela koja mogu
povećati krvni pritisak
– npr.
so
,
veće količine mesa
,
teška masna jela
i
sl.
Nužno je
prekinuti pušenje i odreći se alkohola i kafe,
te
uzimati
lijekova za smanjenje pritiska.
Posljedice povišenog krvnog pritiska nepovoljne su za bezbjednost
u saobraćaju, prije svega zbog teških glavobolja i vrtoglavice, jer one mogu
biti uzrok nezgode. Nekad on izaziva moždanu apopleksiju (kap) ili teže
oštećuje vitalne organe – srce, bubrege, krvne sudove… Opasnosti su velike
i zbog oštećenja očnog dna, pa i slušnog aparata.
Za gojazne vozače tlak je
vrlo opasan
, pa se zato u nekim zemljama vozačke dozvole ne izdaju
osobama čija je tjelesna težina 20 % veća od njihove normalne tjelesne
težine. Za pojedine starosne grupe vozača propisuju se najveće dopuštene
visine krvnog pritiska. Ako je pritisak veći od dopuštenog – a to se utvrđuje
učestalim ljekarskim kontrolama – vozačka se dozvola oduzima il se upošte
ne izdaje.
Šećerna bolest
zapravo je poremećaj u izmjeni materija, a njene
su posljedice
šećer u mokraći, smanjenje normalne tjelesne
temperature, intenzivna žeđ i glad ali i gubitak u težini.
Rane teško
zacjeljuju, čovijek postaje razdražljiv, nemiran itd. Najopasnije je gubljenje
svijesti jer se ono može dogoditi i u vožnji. Zato se takvim bolesnicima
često i ne izdaju vozačke dozvole.
Ako se na ljekarskom pregledu utvrdi da kandidat za vozača ili
vozač motornog vozila boluju od jedne od bolesti ili imaju jednu od
povreda ili mana utvrđenih pravilnikom, kao nesposobni za upravljanje
motornim vozilom ocjenjuje se pod uslovom:
•
Da utvrđena bolest, povreda ili mana potpuno onemogućavaju
sigurno upravljanje motornim vozilom ili mogu uzrokovati
iznenadnu nesposobnost;
•
Da eventualne funkcionalne poremećaje nije moguće
kompenzovati;
•
Mnoge druge bolesti mogu uticati na efikasnost vožnje i
bezbjednost saobraćaja.
Automobilska bolest
, odnosno nepodnošenje kretanja i vožnje u
automobilu, posebno pri nagloj promjeni smjera ili brzine kretanja,
281
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Nesvjestica i vrtoglavica
posljedica su određenih poremećaja u
organizmu koji mogu biti uzrokovani bolešću, lijekovima, pušenjem,
trovanjem izduvnim gasovima iz motora i slično. Čak i sasvim kratkotrajna
vrtoglavica kod vozača može biti uzrok saobraćajne nezgode.
Sunčanica
je posljedica dužeg direktnog izlaganja otkrivene
glave intenzivnim sunčevim zracima.
Simptomi sunčanice pojavljuju se naglo:
kočenje vrata
,
jaka
glavobolja, povraćanje i titranje pred očima, bol u glavi pri svakom
manjem pokretu, drhtanje i oduzetost.
Srce nepravilno radi, disanje je
otežano, a tjelesna temperatura se penje i do 43 stepena Celzijusa. U težim
oblicima svijest je pomućena i bolesnik može pasti i u komu (potpuna
nesvijest).
Toplotni udar
je posljedica neprilagođenosti organizma visokoj
vanjskoj temperaturi. Sunčani zraci ne moraju biti jedini uzrok. I boravak u
previše zagrijanim prostorijama, na primjer u kotlovnicama i sl., ako
čovjekov organizam ne uspije održati optimalnu tjelesnu temperaturu od
36–37 stepeni, može biti uzrok toplotnog udara.
Simptomi toplotnog udara pojavljuju se postepeno, od znojenja i
osjećaja nepodnošljive vrućine do crvenila u licu, zakrvavljenih očiju…
Posebnu pažnju treba usmjeriti na
epilepsiju.
To je bolest uslovljena
nekom organskom bolešću i/ili povredom koja se manifestuje periodičnim
napadima
pri čemu osoba pada
u komu, koči se, grči i pada.
Grčenje je
popraćeno pjenom iz usta katkada i krvlju nastalom ugrizom jezika. Bolest
se liječi medikamentima. Takvi bolesnici nisu sposobni za vožnju jer bi
iznenadni napadi, koji su uvijek mogući, imali katastrofalne posljedice u
saobraćaju. To se utvrđuje ljekarskim pregledima, ali mogu nastati i razviti
se u posebnim okolnostima i u periodu poslije pregleda.
UTICAJ VANJSKIH FAKTORA NA VOZAČA
283
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Uspješna vožnja vozača zavisi, pored niza
subjektivnih faktora
, od
brojnih vanjskih faktora.
Značajan uticaj na uspješnu vožnju imaju:
•
saobraćajni prostor (površine namjenjene javnom saobraćaju);
•
signalizacija na putevima;
•
osvjetljenost puta;
•
spoljna temperatura i klima uređaji vozila;
•
obim, intenzitet i struktura saobraćaja;
•
signalizacija i druge karakteristike vozila (komandni uređaji,
brzina, ubrzanja, tehnička ispravnost vozila i drugo);
FIZIČKO – KLIMATSKI USLOVI
Nepovoljna visoka i niska temperatura, vanjska ili unutrašnja
(temperatura u vozilu) teperatura uzrokuje nelagodnosti kod vozača. Čini
vozača bezvoljnim, tromim, neraspoloženim i nedovoljno aktivnim.
Njegove reakcije su usporene, pažnja dekoncentrisana, raspoloženje
poremećeno.
Pri visokoj temperaturi dodatne teškoće predstavlja i
pojačana
vlažnost
(sparina) koja izaziva znojenje, tromost i bezvoljnost.
Niska
temperatura uzrokuje drhtanje i bol.
Optimalna temperatura u vozilu je
oko 18 stepeni.
U cilju smanjivanja nepovoljnih atmosferskih uslova,
neophodno je da vozač
zagrijava
ili
provjetrava vozilo – kabinu
i da se
češće odmara uz osvježavajuća pića.
Intenzivnija buka
koja je van granice komfora i ugođaja, ako
traje duže, utiče na fiziološke promjene u organizmu vozača. Jačina buke
preko 120 decibela
iritirajuće i štetno djeluje na centralni nervni sistem
vozača. Smanjuje se osjetljivost, javlja se tromost i pospanost, a kod nekih
osoba i viši stepen neurotičnosti. U kabini vozila buka može maskirati
upozoravajuće zvučne signale, onemogućavati ili otežavati verbalno
sporazumjevanje u kabini i smanjiti psihičku otpornost vozača. Buka preko
90 decibela brže izaziva zamor kod vozača.
284
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
adekvatnu signalizaciju u vozilu (na komandnoj tabli) pomoću kojih vozač
kontroliše upotrbu vanjskih svjetlosnih uređaja vozila.
Sistem signalizacije i saobraćajni znakovi na putu
su značajna
sredstva komunikacije učesnika u saobraćaju. U cilju uspješne i bezbjedne
vožnje učesnici saobraćaja se sporazumjevaju prvenstveno raznim
signalima i saobraćajnim znakovima.
Zbog njihove izuzetne važnosti , oni treba da budu lako uočljivi,
opaženi i zapamćeni. Značajnu ulogu u opažanju i pamćenju znakova, pored
čulnih spsobnosti vozača, imaju veličina, oblik, boja i raspored znakova i
signala. Pored toga, značajnu ulogu ima vrijeme opažanja, iščekivanje i
pravac pažnje, broj i sličnost znakova i signala. Kvalitet kontrasta osnove
(pozadine) i oznake na njoj znatno pomaže opažanju i pamćenju znakova i
signala. Opažanje i pamćenje oznaka i signala se odvija
nehotično,
spontano
, bez ulaganja psihičkog napora i
hotimično
(namjerno, ciljano, sa
ulaganjem psihičkog napora). Vozačima se preporučuje da
svjesno
osmatraju znakove i signale
jer je znatno uspješnije i na njih se tako može
pravovremeno reagovati. U obuci kandidata traba permanentno upozoravati
na opažanje i pamćenje znakova i signala (direktno, pitanjima, provjerama i
sl.).
Sjedište, komandni i kontrolni uređaji vozila
su faktori koji
čine vožnju udobnijom, efikasnijom i bezbjednijom. Upravljanje vozilom je
psihološki složena radnja pri čemu su
mobilisane fizičke, intelektualne,
čulne i psihomotorne sposobnosti.
Posebno su bitne reakcije vozača i
njihova koordinacija.
Osnovni izvor reakcija su
komandni uređaji
(upravljač, mjenjač,
papučice gasa, kvačila i kočnice), kontrolni uređaji (instrumenti), njihov
raspored u vozilu (kabini) i karakteristike sjedišta sa sigurnosnim
pojasevima.
Sjedište sa svojim optimalnim karakteristikama omogućava vozaču
da pravilno sjedi (uspravno) smanjujući naprezanje i zamor vozača. Sjedičta
traba da budu komforna (ne suviše meka i tapacirana, da su konstruisana
tako da umanjuju vibracije), da se mogu podešavati (po dubini i nagibu).
Upravljač (volan) traba da ima nagib od 45–60 stepeni, prečnik od
35–45 cm kod putničkog, a do 55cm kod teretnog vozila.
286
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Osnovni je zahtjev da se urede komandni uređaji u vozilu da
najbolje odgovaraju psihofizičkim spsobnostima vozača.
Obaveza vozača (zadatak instruktora) je da se izvrši
podešavanje
sjedišta
u odnosu na komandne uređaje sa ciljem da se postigne viši stepen
ekonomičnosti pokreta.
Skučenost na sjedištu u toku vožnje izaziva inhibicije (kočenje)
pojedinih djelova tijela koji su manje angažovani u saobraćajnoj aktivnosti.
To dovodi do bržeg umaranja.
Obim, intenzitet, i struktura saobraćaja
su značajan
efikasne i
bezbjedne vožnje.
Intezivan razvoj saobraćaja
uslovljava sve
veći
intelektualni napor, viši stepen angažovanja fizičkih , čulnih
i
psihomotornih sposobnosti.
Razvojem puteva, povećanjem gustine
saobraćaja i brzine kretanja vozila, sve češće vozača stavlja u frustracione i
stresne situacije. U saobraćaju su česte traumatizacije zbog učestalih
opasnosti, zbog velike brzine, snage motora vozila, intezivnog saobraćaja i
loših puteva.
Pored sposobnosti, vozačima i drugim učesnicima u saobraćaju je
neophodno da imaju i viši stepen
saobraćajne i tehničke kulture
jer je u
upotrebi sve veći broj elektronskih sredstava čije poznavanje i korištenje
značajno smanjuje broj saobraćajnih nezgoda, a vožnja će biti udobnija i
prijatnija.
287
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
OPSERVACIJA I PROCJENA
LIČNOSTI
289
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
PROCJENA LIČNOSTI
(Vještačenje)
Procjena ličnosti ili psihološko vještačenje je metodološki i
psihološki postupak upoznavanja ličnosti koje je potrebno ljudima u
svakodnevnim a posebno u deliktnim životnim sistuacijama.
290
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
pouzdanog
procjenjivanja
njegovih oblika (obrazaca), dimenzija i
učestalosti reagovanja i ponašanja,
razumjevanja etiologije
tih reagovanja,
procjenjivanja posljedica i ishoda
reagovanja i ponašanja i
kanalisanja
tih reagovanja i ponašanja.
Procjena psiho-socijalnog
statusa ličnosti u različitim psiho-
socijalnim okolnostima i konstelacijama, njena
opservacija
,
deskripcija
,
determinacija
i
kvantifikacija
je
složena
,
odgovorna
i
bitna
radi
razumijevanja,
predikcije
i
kanalisanja reagovanja
i
ponašanja
opservirane ličnosti u različitim životnim, a posebno u traumatskim i
stresnim situacijama.
Osnovni
prvi
i
bitan
segment
procjene ličnosti je
nivo psiho-
fizičke
i
socijalne upadljivosti
i/ili
neupadljivosti
.
Upadljivost
podrazumjeva
atipični
fizički izgled – od
bizarnog
(upadljivo obučenog različitim oznakama obilježenog...),
kriminogenog
(upadljivo obučenog, obilježenog, nasilno – manifestnog reagovanja i
ponašanja...) do znatno zapuštenog, oskudno – neurednog, prljavog i
nehigijenskog izgleda i oblačenja (ljudi socijalnog „dna“).
Upadljivost
podrazumjeva i
asocijalno
,
nesocijalizovano
i
antisocijalno
– poremećeno, destruktivno, agresivno, nasilno, nekulturno,
nemoralno... reagovanje i ponašanje;
neadaptivno
– neuravnoteženo,
mrzovoljno, deprimirano, neurotično, nekontrolisano, impulsivno,
psihotično... reagovanje i ponašanje; osjetljivo, ranjivo, vulnerabilno,
pesimistično, nezrelo,
pasivno
– neaktivno... reagovanje i ponašanje.
Neupadljiva
osoba je raspoložena, vesela, adaptivna – bez psihičkih
aberacija (odstupanja), dinamična, aktivna, konstruktivna i optimistična,
zrela, otporna i psihofizički snažna, moralna, karakterna, vrijedna,
usklađeno obučena, primjereno reaguje, kontrolisano se i primjereno
ponaša...
Drugi segment
procjene je
familio-genetska anamneza
. To su
nasljedne (genetske) osobine i pretpostavke (predispozicije), psiho-socijalne
osobine roditelja, braće, sestara i drugih osoba u porodici i familiji, njihov
nivo obrazovanja, kulture i morala i njihove moralne vrijednosti koje su
mogle bitno uticati na
predispozicije
procjenjivane ličnosti. Sve procjene
ličnosti potvrđuju visoku povezanost predispozicija i drugih osobina ličnosti
292
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
sa predispozicijama roditelja i drugih srodnika. Ne postaje svaka ličnost
upadljiva i/ili problematična, niti se od bilo koje ličnosti ne može formirati
sposobna, konstruktivna moralna... ličnost.
Bitan segment procjene
u okviru procjene nasljednih osobina je
anamneza začeća
i uslova
fetusnog
razvoja
,
normalnosti
ili
poremećaja
rađanja
i psiho-fizičko zdravlje rođenog djeteta
koje je predmet procjene
u djetinjstvu, mladalaštvu ili odrasle osobe.
Dakle,
somatske i zdravstvene osobine
i
kapaciteti
su bitan
segment procjene koji se mogu najkraće podrazumjevati pod pojmom
nasljeđa
kao značajnog faktora daljeg formiranja ličnosti.
Značajan segment procjene ličnosti je
anamneza odrastanja
u
porodici
, školi, susjedstvu, u slobodnim aktivnostima, u užoj i široj
socijalnoj sredini što se podrazumjeva pod pojmom
socijalni faktor
.
Porodica je temeljni faktor razvoja zdrave, zrele i otporne
ličnosti koji modeluju stalni i raznovrsni socio-psihološki mehanizmi
koji je čine
funkcionalnom
ili
disfunkcionalnom
.
Funkcionalnu
porodicu
determinušu ljubav, sigurnost, toplina,
povjerenje, zaštita, nježnost, pomoć, podrška, razumijevanje, savjetovanje,
objašnjavanje, tolerancija, vaspitno vođenje, saradnja, pripadnost,
materijalni i socijalni status, identitet, uvažavanje, samouvažavanje...
Disfunkcionalnu
porodicu
karakterišu nedostatak ljubavi,
nesigurnost, odbačenost, presija, pritisak, napetost, trpljenje, neprijatnost,
bezvoljnost, otuđenje, apatija, negativizam, mržnja, agresije, nasilja,
"udaljavanje", bježanje iz porodice, integracija sa delinkventnim grupama...
Nivo funkcionalnosti i/ili disfunkcionalnosti porodice petpostavlja
pozitivne
i/ili
negativne
refleksije na odrastanje i razvoj ličnosti.
Škola
je izrazito značajan faktor razvoja ličnosti, koja
obezbjeđuje emocionalni, intelektualni i socijalni razvoj ličnosti. Različiti
mehanizmi je čine funkcionalnom ili disfinkcionalnom.
Funkcionalnu
školu
determinišu prihvatanje, upoznavanje,
razumijevanje, uvažavanje, podrška, pomoć, tolerancija, komunikacija,
interakcija, povjerenje, dobronamjernost, motivisanost, radost i ugoda,
293
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Shema 11. Struktura ličnosti
Fizička konstitucija
– somatski i zdravstveni status je značajan
segment strukture ličnosti kao bitna pretpostavka i faktor drugih segmenata
strukture ličnosti. Drevna je i važna izreka „Zdrav duh u zdravom tijelu“.
Somatske i zdravstvene smetnje značajan su remeteći faktor zdravog
odrastanja i optimalnog formiranja zdrave ličnosti.
Sposobnosti
(fizičke, mentalne, senzorne, psihomotorne) su
izuzetno značajna komponenta strukture ličnosti.
Fizičke sposobnosti
su nivoi fizičke izdržljivosti, fizičke snage,
jačine, produktivnosti, efikasnosti, brzine reagovanja, aktivnosti rada i
ponašanja...
Mentalne sposobnosti
i funkcije
opažanja
,
uočavanja
,
mišljenja
,
zaključivanja
,
učenja
,
pamćenja
... Dominantna mentalna sposobnost je
inteligencija
.
Senzorne sposobnosti
su nivoi opažanja putem čula vida, sluha,
okusa, mirisa, dodira, ravnoteže, temperature...
295
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Psihomotorne sposobnosti
su nivoi pokretljivosti i psiho-motorne
koordinacije ruku, nogu, tijela, ravnoteže...
Strukturu čine i
temperament
koji podrazumjeva
načine
emocionalnog doživljavanja i reagovanja
prema predmetima,
događanjima, zbivanjima, procesima i ljudima. Treba procijeniti nivo
impulsivnosti ili ležernosti, nivo optizma ili pesimizma, nivo ispoljavanja
emocionalnih reagovanja prema drugima, te brzinu emocionalnog
reagovanja. Sve to treba posmatrati i procjenjivati situaciono. Tipovi
temperamenta su povoljna orjentacija ali ne isključiva podjela ljudi prema
tipovima temperamenta. Dimenzije temperamenta treba posmatrati
situaciono u skladu sa principom situacione adekvatnosti (Npr.,
reakcije na
opštem veselju, opštem tugovanju...
).
Emocije
su značajan regulator fizioloških procesa, mišljenja i
ponašanja. Emocije su značajan psihološki mehanizam uočavanja i
doživljavanja događaja, zbivanja, situacija... ljudi i njihovih postupaka,
specifičnih reagovanja i ponašanja. To je gotovo trajno obilježje ličnosti
koje se manifestuje (povoljno ili nepovoljno) u gotovo svim životnim
situacijama.
Karakter
, kao dio strukture, podrazumjeva nivoe moralnih
vrijednosti koji se odnose na odno prema sebi (realnost slike o sebi), odnos
prema drugim ljudima i odnos prema radu.
Bitno je procjeniti odnos prema sebi koji mogu biti na nivou
pretjerano povoljne i nerealne slike o sebi koju podrazumjevaju
omnipotentnost, prepotentnost, umišljenost sopstvene bitnosti i veličine...
Sve to utiče na „kompleks više vrijednosti, kompleks veličine, kompleks
važnosti“. Narodski rečeno“pravi se važan“, a psihološki protumačeno da je
važan ne bi se „pravio važan“.
Osoba može imati realnu sliku o sebi, jednaku slici drugih o njemu
(roditelja, prijatelja, vršnjaka, nastavnika...).
Nasuprot, pretjeranoj nerealnoj povoljnoj slici o sebi, osoba može
biti na nivou pretjerano nerealne loše slike o sebi, da pati od „kompleksa
niže vrijednosti“ što rezultira asocijalnost, povlačenje, nesigurnost,
potištenost, apatiju...
296
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Svjetskoj zdravstvenoj organizaciji, pojam
zdravlje
podrazumijeva “
stanje
potpunog fizičkog, psihičkog i socijalnog blagostanja,
a ne samo
odsustvo bolesti i oronulosti”. Poznato je shvatanje da
potpunog
i/ili
apsolutnog blagostanja
,
potpune ravnoteže
(homeostaze) ili
normalnosti
nema
, nego
postoji samo relativno
blagostanje, relativna ravnoteža ili
normalnost.
Podrazumijeva se da nema ni apsolutnog zdravlja, ni apsolutne
zrelosti i otpornosti
. Postoje
relativno
zdravlje,
relativna
zrelost i
relativna
otpornost. Bitno je istaći da
ne postoji ni izolovano somatsko
oboljenje
bez odgovarajućih reperkusija na psihičko i socijalno stanje, niti
postoje izolovana psihička oboljenja i/ili socijalni poremećaji bez posljedica
na somatsko – neuroendokrino, imunološko i duhovno stanje (
holistički
pristup ličnosti
). Svaki čovjek situaciono pokazuje izvjesna odstupanja od
“idealno zrelog, otpornog i zdravog stanja – statusa”. Podrazumijeva se da
neke osobe značajno odstupaju od statusa zrele, otporne i zdrave ličnosti –
duševno oboljele osobe, psihopatizirane – koje ispoljavaju upadljiv fizički
izgled, emocionalna stanja, reagovanja i ponašanja, bilo da su ona
situaciono reaktivna, trenutna, kratkotrajna i/ili dugotrajna, uslovljena
brojnim egzogenim (unutrašnjim) ili endogenim (spoljašnjim) faktorima.
Zdrava
osoba
tendira
da bude zrela
. Zrelost, pored ostalog
podrazumijeva
intelektualnu efikasnost
,
socijalnu adekvatnost –
adaptivnost
(prilagodljivost),
emocionalnu stabilnost
i
biološku zrelost
.
Intelektualna efikasnost
podrazumijeva:
•
uspješno opažanje: procjena i prihvatanje stvarnosti i prirode,
opažanje i procjena događanja, stanja, zbivanja, situacija;
•
uspješno posmatranje, opažanje, procjenu i prihvatanje sebe i
drugih ljudi;
•
stalnu svježinu opažanja, procjenjivanja;
•
usredsređenost (usmjerenost) na zadatke i/ili probleme;
•
bezgranične vidicke (horizonte);
•
radoznalost, samoinicijativnost, kreativnost i stvaralaštvo;
•
realistično rasuđivanje, zaključivanje – objektivnost;
•
otvorenost ka novim iskustvima;
298
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
•
samokritičnost i realističnost u procjeni sopstvenih sposobnosti i
grešaka;
•
kritičnost – sposobnost razlikovanja bitnog od nebitnog;
•
praktičnost – primjenu znanja i iskustva u svakodnevnim,
ponovljenim i novim situacijama.
Socijalna adekvatnost – adaptivnost
podrazumijeva:
•
dobronamjerno i uspješno opažanje, procjenu, vrednovanje i,
uslovno, prihvatanje drugih (socijalna inteligencija);
•
socijalna osjećanja i saosjećanje sa drugima-socijalnu
prodornost i nenametljivost. Socijalo nezrele ličnosti često su nametljive,
sklone naglašenom kritikovanju drugih (stalno su nezadovoljne, lako
povredljive, ljubomorne i zavidnljive);
•
komunikativnost, socijaliziranost, interaktivnost i kritičku
adaptiranost;
•
nezavisnost od loših kulturoloških i socijalnih pojava, procesa,
uticaja i loših osobina drugih (ljudi);
•
samostalnost, nezavisnost, individualnost i identitet (relativna
stabilnost i nepromjenjivost);
•
spontanost – jednostavnost i prirodnost. To je odraz sigurnosti i
samopouzdanja ličnosti, što uslovljava spontanost i sigurnost u
komunikacijama i interakciji sa drugima;
•
prihvatanje sebe i drugih, što je uslovljeno sopstvenim i
međusobnim poznavanjem;
•
etičnost – realno opažanje, procjena, vrednovanje i prihvatanje
moralnih vrijednosti, odnosno etičkih defektnosti;
•
pravilan odnos prema progresivnim idejama, vizijama i
procesima razvoja društva;
•
tolerantnost, demokratičnost, dopustivost, principijelnost i
kritičnost...; poštovanje i uvažavnje mišljenja drugih ;
•
poduzimljivost, ekspanzivnost, komunikativnost, koopreativ-
nost, tačnost i odgovornost;
299
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
•
posjedovanje zrele i ne infantilne savjesti. Zrela ličnost rukuje
svojim moralnim i nagonskim zahtjevima. Ličnost nezrele savjesti sklona je
prijetnjama, strahu, osjećanju krivice i malodušnosti, sklona je sadizmu i/ili
moralizmu;
•
izraženu potrebu za duhovnim mirom, duhovnim osloncima,
duhovnim vođenjem, običajima i vrijednostima – potrebu za duhovnom
ravnotežom;
•
sposobnost vladanja emocijama, njihovo kanalisanje i kontrolu;
•
sposobnost kontrolisanja, kanalisanja i redukovanja-
neutralisanja (prigušivanja) svojih konflikata;
•
odsustvo naivnosti i sugestibilnosti;
•
odsustvo ekstremnog karijerizma i avanturizma i
•
odsustvo simptoma mentalnih poremećaja.
Biološka zrelost
podrazumijeva:
•
fizičku sposobnost i snagu;
•
sposobnost reprodukcije i seksualnosti;
•
sposobnost za brak i starateljstvo;
•
sposobnost za rad i radnu produktivnost;
•
sposobnost predviđanja, životnog planiranja i življenja;
•
sposobnost definisanja cilja i smisla života, koncipiranja skripta
ponašanja i stila življenja;
•
osjetljivost i stalnu podložnost sticanju novog iskustva i zrelosti
– procesima koji traju od rođenja do kraja života.
Proces sazrijevanja
traje
cijelog života.
Zrela ličnost drugačije
(optimistično)
dočekuje i doživljava krize,
drugačije i adaptivnije procjenjuje i prevladava stresne situacije u nego
nezrela
.
Ona je otpornija i adaptivnija
. U zreloj ličnosti postoji relativno
usklađen odnos racionalnog i iracionalnog; u nezrele ličnosti, pogotovo
emotivno nezrele, preovlađuje iracionalno, pa svoje krize i stresne situacije
301
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
ne rješava dobro i uspješno, nego se jedna kriza i/ili stresna situacija
nadovezuje na drugu, i tako nastaje čitav lanac nerazrješenih kriza i/ili
situacija koje se gomilaju (akumuliraju), što osobu čini neurotičnom i manje
otpornom – slabi joj adaptivne snage i produžuje – učvršćuje
posttraumatske poremećaje i druga oboljenja udružena sa stresom, što im
daje obilježja hroničnosti.
Zrelost
karakterišu fizičko, psihičko i socijalno blagostanje,
pravilno opažanje sebe i drugih, prihvatanje sebe i drugih, usredsređivanje
na zadatak (a ne probleme), etičnost, intelektualna efikasnost, socijalna
adekvatnost, emocionalna sigurnost, tolerantnost, bezbrižnost, kontrola
emocija, nezavisnost, odsustvo anksioznosti, emocionalna toplina,
nesebičnost, adaptivnost, radinost, osjećaj prihvaćenosti, tolerancija na
stres...
Zrele ličnosti rjeđe ispoljavaju poremećaje u ponašanju
(agresije
i nasilja).
Nezrelost
determinišu nedostatak fizičkog, psihičkog i socijalnog
blagostanja, nesigurnost, naivnost, neodlučnost, nekritično i kruto
postupanje, nerealni stavovi prema sebi i drugima (porodici...), pristrasnost,
avanturizam, sugestibilnost, otpor, podložnost negativnim uticajima
vršnjaka, nesposobnost u upravljanju emocijama i unutrašnjim potrebama,
simptomi neurotskog zamora, impulsivnost, ljenost, pasivnost,
destruktivnost...
Nezrelost determiniše sklonost poremećenom
ponašanju – agresijama, nasilju, kriminalitetu...
Otpornost
–
jačinu
ličnosti karakterišu stabilnost, ravnoteža,
sigurnost, optimalan eksplanatorni stil – optimizam, optimalan lokus
kontrole, borbenost, aktivitet, samostalnost, samoinicijativnost... Otporne
ličnosti su predisponirane efikasnijim stilovima reagovanja.
Neotpornost – vulnerabilnost
ličnosti karakterišu slabost,
ranjivost, krhkost, nepovoljan eksplanatorni stil – pesimizam, slab lokus
kontrole, sugestibilnost, bezvoljnost, apatija, otuđenost (asocijalnost)...
Neotporne ličnosti
su sklone neefikasnim stilovima reagovanja, sklone su
obolijevanju, stresu, traženju dodatnih oslonaca i snaga u poremećenom
ponašanju, pušenju, pijenju, upotrebi droga, besposličarenju, skitnji,
agresiji, nasilju... ("invalidski štap") i drugim oblicima destruktivnog
ponašanja.
302
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
OPSERVACIJA
1. NASLJEDNA I PORODIČNA ANAMNEZA :
•
Cjelovitost porodice
:
- cjelovita porodica (značajne okolnosti) ____________________
______________________________________________________
- bez jednog roditelja (značajne okolnosti) ___________________
______________________________________________________
- bez oba roditelja (značajne okolnosti) ______________________
______________________________________________________
- razvedeni roditelji (značajne okolnosti) ____________________
______________________________________________________
•
Starateljstvo
(značajnije okolnosti) :
- odrastao bez roditelja ___________________________________
______________________________________________________
- odrastao kod majčinih ili očevih roditelja ___________________
______________________________________________________
- odrastao u socijalnoj ustanovi ____________________________
______________________________________________________
- odrastao kod rodbine ___________________________________
______________________________________________________
- usvojen ______________________________________________
______________________________________________________
•
Status u porodici
:
- broj djece ____________________________________________
- redosljed rođenja osobe _________________________________
- broj brakova roditelja ___________________________________
- zdravstveno stanje roditelja ______________________________
- odvojenost od roditelja u periodu _________________________
- zaposlenost i zauzetost radom ____________________________
•
Poremećaji u trudnoći i pri porodu
:
- zdravstveni poremećaji i povrede roditelja __________________
304
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
______________________________________________________
- češća upotreba lijekova roditelja __________________________
______________________________________________________
- izraženiji poremećaji ___________________________________
______________________________________________________
- pušenje u trudnoći _____________________________________
______________________________________________________
- sklonost pijenja roditelja ________________________________
______________________________________________________
- upotreba droga ________________________________________
______________________________________________________
2. ANAMNEZA ODRASTANJA :
•
Zdravstveni status
:
- bolesti tokom odrastanja ________________________________
______________________________________________________
- povrede tokom odrastanja _______________________________
______________________________________________________
- nasilje tokom odrastanja ________________________________
______________________________________________________
- traumatizacija tokom odrastanja __________________________
______________________________________________________
•
Odnosi u porodici
:
- ljubav ....................................................................................
0 1 2 3 4
- pažnja ....................................................................................
0 1 2 3 4
- razumjevanje .........................................................................
0 1 2 3 4
- sigurnost ...............................................................................
0 1 2 3 4
- podrška .................................................................................
0 1 2 3 4
- napetost .................................................................................
0 1 2 3 4
- bezvoljnost ............................................................................
0 1 2 3 4
- zapostavljenost .....................................................................
0 1 2 3 4
- pritisak ..................................................................................
0 1 2 3 4
- strah ......................................................................................
0 1 2 3 4
- traumatizacija .......................................................................
0 1 2 3 4
Odnos prema majci
Odnos prema ocu
- poslušnost ...............
0 1 2 3 4
- poslušnost ...............
0 1 2 3 4
305
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
●
Interpersonalni odnosi u školi
učenik - učenik
nastavnik - učenik
- nasilno ponašanje ......
0 1 2 3 4
- distanca ................
0 1 2 3 4
- asocijalnost ................
0 1 2 3 4
- povjerenje ............
0 1 2 3 4
- nepristojnost i
vulgarnost ..................
0 1 2 3 4
- dobronamjernost
0 1 2 3 4
- bježanje sa časiova ....
0 1 2 3 4
- traumatizacija ....... 0 1 2 3 4
- povjerenje ..................
0 1 2 3 4
- doživljavanje
neugoda ...............
0 1 2 3 4
- nepetost i
impulsivnost ............... 0 1 2 3 4
- podrška ................. 0 1 2 3 4
- distanca ......................
0 1 2 3 4
- interpersonalna
klima ....................
0 1 2 3 4
- dobronamjernost ........
0 1 2 3 4
- prijetnje ................
0 1 2 3 4
- interprsonalna klima
0 1 2 3 4
- omalovažavanje ...
0 1 2 3 4
- agresivnost .................
0 1 2 3 4
- kruta službenost....
0 1 2 3 4
- nasilje ........................
0 1 2 3 4
- org. slobodnog
klima ....................
0 1 2 3 4
- iskrenost ....................
0 1 2 3 4
- verbalna i psihička
nasilja ...................
0 1 2 3 4
- prihvatanje .................
0 1 2 3 4
- otuđenje ...............
0 1 2 3 4
- solidarnost .................
0 1 2 3 4
- ignorisanje ...........
0 1 2 3 4
- lažljivost ....................
0 1 2 3 4
- psihička
iscrpljivanja ..........
0 1 2 3 4
- stavovi prema nastavniku .....................................................
0 1 2 3 4
- stavovi prema školi ...............................................................
0 1 2 3 4
- broj slabih ocjena u toku školske godine ..............................
0 1 2 3 4
- nezaiteresovanost na časovima .............................................
0 1 2 3 4
- neodgovornost u izradi domaćih zadataka ...........................
0 1 2 3 4
- kašnjenje na časove ..............................................................
0 1 2 3 4
- duhovna odsutnost na času ...................................................
0 1 2 3 4
- zanimanje nečim drugim na času .........................................
0 1 2 3 4
- zapuštena spoljašnost ............................................................
0 1 2 3 4
- oštećenja i destrukcije u školi ...............................................
0 1 2 3 4
- napetost, afektivnost i impulsivnost .....................................
0 1 2 3 4
307
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
- nedostatak radnih
navika ......................... 0 1 2 3 4
- agresivnost ...........
0 1 2 3 4
- zlonamjernost i
konfliktnost ................
0 1 2 3 4
- ignorisanje i
neuvažavanje ........
0 1 2 3 4
- omalovažavanje .........
0 1 2 3 4
- nerazumjevanje ....
0 1 2 3 4
- nivo komunikacije .....
0 1 2 3 4
- nivo kominikacije
0 1 2 3 4
•
Odnosi u društvu
:
- Interakcija sa deliktnim grupama .........................................
0 1 2 3 4
- Komunikacija sa drugima :
- duhovna sa drugima .................................................
0 1 2 3 4
- zainteresovanost ......................................................
0 1 2 3 4
- službenost ................................................................
0 1 2 3 4
- izražena komunikativnost ........................................
0 1 2 3 4
- Odnos prema drugima :
0 1 2 3 4
- distanciranje .............................................................
0 1 2 3 4
- povjerenje ................................................................
0 1 2 3 4
- omalovažavanje .......................................................
0 1 2 3 4
- otuđenje ...................................................................
0 1 2 3 4
- ignorisanje ...............................................................
0 1 2 3 4
- konflikti ...................................................................
0 1 2 3 4
3. STRUKTURA LIČNOSTI
•
Fizički izgled :
- upadljiv _____________________________________________
- normalan (neupadljiv) __________________________________
•
Sposobnosti :
- fizičke ...........................................
0 1 2 3 4
- psihomotorne ................................
0 1 2 3 4
- senzorne sposobnosti ...................
0 1 2 3 4
- intelektualne : - ispod prosjeka
- prosječne
308
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
-
izraženije
•
Vrijednosti :
-
ne prihvata
-
neutralan stav
-
prihvata
•
Posebne potrebe ________________________________________
•
Posebni interesi_________________________________________
•
Posebni stavovi ________________________________________
4. NIVO ZRELOSTI
- psiho – fizička
adaptivnost .................
0 1 2 3 4
- naivnost
(sugestibilnost) ........
0 1 2 3 4
- pravilno opažanje
sebe i drugih ............... 0 1 2 3 4
- neodlučnost
(povodljivost) ..........
0 1 2 3 4
- prihvatanje sebe i
drugih .........................
0 1 2 3 4
- kruto postupanje ...... 0 1 2 3 4
- pristrasnost ..............
0 1 2 3 4
- usredsređenost na
zadatak .......................
0 1 2 3 4
- avanturizam ............. 0 1 2 3 4
- simpto. neuro.
zamor ......................
0 1 2 3 4
- etičnost ......................
0 1 2 3 4
- intelektualna
efikasnost ...................
0 1 2 3 4
- podložnost negativ.
uticaju vršnjaka .......
0 1 2 3 4
- socijalna adekvatnost
0 1 2 3 4
- otpor ........................
0 1 2 3 4
- emocionalna
stabilnost ....................
0 1 2 3 4
- nerealni stavovi
prema sebi i drugima
0 1 2 3 4
- tolerantnost ................
0 1 2 3 4
- neorganizovanost ....
0 1 2 3 4
- otpor prema
roditeljima .................
0 1 2 3 4
- frustriranost i
netolerantnost ..........
0 1 2 3 4
- otpor prema
nastavnicima .............
0 1 2 3 4
- emocionalna
hladnoća .................
0 1 2 3 4
- otpor prema
autoritetima ...............
0 1 2 3 4
- životna
norganizovanost .....
0 1 2 3 4
- kontrola emocija ........
0 1 2 3 4
- duhovnost ................ 0 1 2 3 4
310
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
- smisao za humor ........
0 1 2 3 4
- pobožnost ................
0 1 2 3 4
- nesebičnost ................
0 1 2 3 4
- religioznost .............
0 1 2 3 4
- osjećaj pripadnosti......
0 1 2 3 4
-
- radinost ......................
0 1 2 3 4
- ozbiljnost ................. 0 1 2 3 4
5. NIVO OTPORNOSTI I NEOTPORNOSTI
- stabilnost, jačina,
dosljednost .................
0 1 2 3 4
- slabost .....................
0 1 2 3 4
- ranjivost ..................
0 1 2 3 4
- ravnoteža,
zadovoljstvo ...............
0 1 2 3 4
- krhkost ....................
0 1 2 3 4
- bezvoljnost ..............
0 1 2 3 4
- sigurnost,
nekolebljivost ............. 0 1 2 3 4
- apatija i deprivacija
0 1 2 3 4
- otuđenost .................
0 1 2 3 4
- ekspl. stil
(optimizam) ...............
0 1 2 3 4
- ekspl. stil
(pesimizam) .............
0 1 2 3 4
- lokus kontrole
(sigurnost u sebe) .......
0 1 2 3 4
- lokus kontrole
(nesigurnost u sebe)
0 1 2 3 4
- samostalnost ..............
0 1 2 3 4
- osjetljivost ...............
0 1 2 3 4
- samoinicijativnost ...... 0 1 2 3 4
- psiho – somatske
tegobe (somatizacija)
0 1 2 3 4
- borbenost ...................
0 1 2 3 4
- aktivitet ......................
0 1 2 3 4
- nepreduzimljivost ...
0 1 2 3 4
- psiho - somatsko
zdravlje ......................
0 1 2 3 4
- opter. odbrmbenim
mehanizmima .........
0 1 2 3 4
- neopterećenost ...........
0 1 2 3 4
- neefikasna
komunikacija ...........
0 1 2 3 4
- prodornost .................
0 1 2 3 4
- životna
dezorganizovanost ...
0 1 2 3 4
- efikasna komunikacija
0 1 2 3 4
- životna
organizovanost ...........
0 1 2 3 4
- životna
nesposobnost ...........
0 1 2 3 4
- životna sposobnost ....
0 1 2 3 4
6. POREMEĆAJI U PONAŠANJU
•
Lakši poremećaji _______________________________________
_____________________________________________________________
___________________________________________________________
311
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
_______________________________________________________
_______________________________________________________
____________________________________________________
•
Stil življenja ___________________________________________
_______________________________________________________
_______________________________________________________
____________________________________________________
PROCJENA LIČNOSTI
DESKRIPCIJA
Ispitanik _______________ ; Datum i mjesto rođenja _______________ ;
Mjesto boravka __________________ ; Datum ispitivanja __________ ;
1. Nasljedna i porodična anamneza
( . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . )
2. Anamneza odrastanja
( . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . )
3. Struktura ličnosti
( . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . )
4. Nivo zrelosti
( . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . )
5. Nivo otpornosti i neotpornosti
( . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . )
313
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
6. Poremećaji u ponašanju
( . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . )
7. Vršen i/ili potreban tretman
( . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . )
8. Predviđanja (prognoza) daljih oblika reagovanja
( . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . )
9. Ostala zapažanja
( . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . )
314
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
316
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
ČOVJEK I DRUGI FAKTORI
BEZBJEDNOSTI SAOBRAĆAJA
Brojna istraživanja potvrđuju da je
čovjek
kao učesnik u saobraćaju,
pored ostalih faktora (motorna vozila, karakteristike puta,...)
presudan
faktor efikasnosti i bezbjednosti saobraćaja. Podrazumjeva se da je čovjek
važan i presudan faktor u saobraćaju, ne samo kao vozač ili neki drugi
učesnik u saobraćaju, već i kao
strateg, kreator i graditelj puteva
, akter
njihovih održavanja, kao konstruktor vozila i njihovih održavanja
(popravki), presudni faktor donošenja zakona o efikasnosti i bezbjednosti
saobraćaja, reguliše njihovu primjenu i prilagođavanje potrebama
efikasnijeg i bezbjednijeg saobraćaja, planira, postavlja i održava znakove i
oznake na putevima, obavlja ljekarske preglede učesnika u saobraćaju -
vozača, vrši obuku i vaspitanje učesnika u saobraćaju... I pored toga, za
bezbjednost saobraćaja bitni su i drugi faktori (sl. 20).
317
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Saobraćajna psihologija, kao primjenjena psihologija, proučava
psihološke faktore u saobraćaju
i na osnovu njihovog opažanja, pomaže u
prevenciji saobraćajnih nezgoda.
Psihološke spoznaje koriste se pri konstrukciji vozila, pri gradnji
puta i postavljanju signalizacije, u organizaciji saobraćaja uopšte, te pri
odabiru ljudi podobnih za aktivno učešće u saobraćaju.
Saobraćajne nezgode su proučavane u tijesnoj vezi sa industrijskim
nezgodama, iako se javljaju u različitim sredinama, a postoje razlike i u
načinu kako se ispoljavaju. One imaju zajedničkog u onom najbitnijem
subjektivnom djelu javljanja
, jer ih uslovljavaju slični
ljudski činioci
.
Saobraćajne nezgode, zbog ljudskih žrtava i velikih materijalnih šteta, u
svim sredinama predstavljaju problem od velikog društvenog interesa, zbog
čega se proučavanju njihovih pojava posvećuje posebna pažnja (Milošević,
S., 1997.god.).
Ne postoji opšta definicija nezgoda, definicija koja bi odgovarala
svim domenima u kojima se nezgode razmatraju. Definicije nezgodasu
najviše usmjerene ka isticanju pojave nezgode, u čemu ponašanje čovjeka u
odnosu na sredinu ima kritičnu ulogu.
Evo jedne definicije nezgoda: "U
lancu događaja od kojih je svaki planiran ili kontrolisan, pojavljuje se
jedan neplaniran događaj koji je rezultat neke nepredviđene akcije od
strane pojedinca (različito uslovljen), koji može, ali ne mora da
rezultira nezgodu". Nezgoda je dakle iznenadan i rijedak događaj koji
se ponavlja u periodu posmatranja, uslovljen neprilagođenošću
pojedinca sa sredinom, koji se odražava u šteti ili povredi učesnika.
Ta
definicija obuhvata industrijske i sobraćajne nezgode. Opisno definisane, u
saobraćajnoj situaciji nezgode su, u stvari, posljedica sudara dva objekta u
nekom prostoru u kome se neki od njih kreće i koji rezultira u štetu ili
povredu učesnika.
U proučavanju saobraćajnih nezgoda polazi se od činjenice da su
izazvane brojnim činiocima koji uzajamno djeluju
i da ne postoje
neposredni vidljivi uzročni odnosi između nezgoda i činilaca.
Najveće
greške koje se čine odnose se na usmjeravanje pažnje ka pojedinačnim
uzrocima ili jednostavnim kombinacijama činilaca
. Međutim, da bi se
shvatili uzroci nezgoda, potrebno je
da se otkriju i analiziraju
međuodnosi raznih činilaca.
Ako bi se pojednostavili, svi ti mnogobrojni
uzroci bi se mogli podjeliti u dvije kategorije:
•
na one koji potiču od čovjeka, njegovog ponašanja i osobina ;
319
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
•
na sredinske činioce koji se odnose na put, osvjetljenost,
karakteristike vozila i sobraćaja što značajno utiče na ljudski
faktor .
Naučni pristup proučavanja saobraćajnih nezgoda bitno se razlikuje
od individualnog razmatranja nezgoda.
Prilokom analiza individulalnih
nezgoda obično se naznače jedan ili nekoliko činilaca
koji se neposredno
uočavaju pri utvrđivanju odgovornosti učesnika, ali se pritom
zapostavljaju
drugi brojni značajni činioci koji u tome učestvuju.
Ova vrsta
istraživanja je dosta uspjelija sa inženjerske, nego sa psihološke strane. Za
pravo shvatanje suštine stvari i mogućih uzroka,
nužna je analiza većeg
broja nezgoda,
što omogućava da se otkriju činioci koji izazivaju iste.
Ovakav pristup proučavanju nezgoda ističe statističku prirodu uzroka
nezgoda. Pri takvom načinu proučavanja pojava nezgoda se psmatra kao
vjerovatan proces. U definisanim sredinskim uslovima pstoji izvjesna
vjerovatnoća da se dogodi nezgoda. Prema tome, osnovno je u ovakvom
pristupu da se utiče na vjerovatnoću pojave a ne šta je konkretno izazvalo
nezgodu, kao u individualnom razmatranju nezgode pri vještačenjima i
sudskim procesima. U slučaju sa dejstvom alkohola to može najbolje da se
razumije. Sa povećanjem konsentracije alkohola u krvi poznato je da se
ponašanje vozača mnogo mijenja i da se povećava vjerovatnoća nezgoda.
Mada je to neosporna činjenica, teško je reći osim u krajljim individualnim
slučajevima, u kojoj je mjeri alkohol odgovoran za nezgodu u
individualnom slučaju. To znači da se mogu procijeniti uticaji pojedinih
činilaca ali oni manje govore o neposrednim uzrocima nezgoda u
pojedinačnim slučajevima.
OSNOVNI PRISTUP U PROUČAVANJU
SAOBRAĆAJNIH NEZGODA
Istraživanja saobraćajnih nezgoda počinju rano početkom ovog
vijeka. U istraživanjima dominiraju, što se tiče ljudskog faktora, uglavnom
dva osnovna pristupa –
klinički
i
statistički.
Klinički pristup
je usmjeren
na rekonstrukciju pojave nezgoda na osnovu događaja koji su neposredno
prethodili nezgodi.
Statistička proučavanja
su usmjerena na analizu
nezgoda koje daju povezanost pojedinih parametara sa nezgodama i na
stvaranje matematičkih modela koji objašnjavaju raspodjelu nezgode.
Postoje zbog same prirode nezgoda, ozbiljne metodološke teškoće u
proučavanju uzroka nezgoda. Istraživanje uzroka nezgoda odnosi se na
analizu pojava koje najvjerovatnije izazivaju nezgode nakon što se one
320
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
4,3 9,2
Grafikon 1
. Relativni procenat nezgoda koje se pripisuje
vozaču
,
okolini i
vozilu
na osnovu detaljnije analize nezgoda neposredno poslije njihovog
nastanka.
Nezgode izazivaju brojni činioci koji su u uzajamnoj sprezi. Činioci
saobraćajnih nezgoda su obično kategorisani u tri široe kategorije koje čine
sistem –
vozač, vozilo
i
okolina
. Procentualno pripisivanje nezgoda ovim
kategorijama je uslovljeno pouzadano iako potpunija istraživanja pokazuju
1. Čovjek
64,3
90,3
2.Okolina
18,9
34,9
3. Vozilo
322
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
da se najveći broj nezgoda
odnosi bez sumnje na vozače (
tabela 4,
Milošević, 1987.) ili su oni u krajnjem slučaju posljednja instanca u lancu
događaja koji su povezanosti sa ostalim faktorima. Na osnovu pomenutog
istraživanja većeg broja nezgoda neđeno je da je u 91% nezgoda relativna
uloga
ljudskog faktora, pri čemu u oko 57% nezgoda ljudski faktor je
bio prisutan bez učestvovanjavozila i ostalih okolnih činilaca.
Ti lični su brojni i mogu se različito svrstati.
Postoje događaji koji
neposredno prethode pojavi nezgoda
koje direktno uslovljavaju nezgode
kao što je
nebudnost, neodgovarajući manevar, pogrešno opažanje
situacije i one koje indirektno djeluju.
Jedan od načina razvrstavanja
prema dužini dejstva tih indirektnih činilaca je na :
a) one činioce koji produženo djeluju ;
b) kratkotrajni činioci.
Ovde će se razmatrati fektori čije se dejstvo trajnije ispoljava, kao
što su
uzrast, iskustvo, pol, sposobnost, inteligencija, ličnost,
zdravstveno osuguranje, vid, i kratkotrajni kao alkhol, umor i dr.
Njihova dejstva će se posebno istaknuti, bez obzira što oni većinom djeluju
u sprezi sa mnogim drugim faktorima.
Uzrast
je jedan od često pominjanih faktora nezgoda. Nezavisno
od populacije vozača koja se posmatra,
ističu se dvije posebne grupe
koje
su više zastupljene u učestalosti nezgoda.
Navedene dvije grupe su :
1. mlađe dobne grupe, do 24 god. starosti ;
2. starije dobne grupe od 60 god. pa naviše ;
koje čine više saobraćajnih nezgoda. U mlađem periodu pored
karakteristika mladalačkog perioda, nedovoljna obučenost i iskustvo,
a
u poznim godinama
fiziološke i psihološke promjene,
doprinose većem
broju nezgoda. Naime, kod profesionalnih vozača uzrast od 50 – 55 godina
ima manje nezgoda, ali poslije se pojavljuje porast broja nezgoda. Taj
porast nezgoda je naročito istaknut poslije 60 – 65 godina. Međutim, pri
vožnji u gradskim uslovima kod profesionalnih vozača, može se dogoditi da
upravo stariji vozači čine manje nezgoda, kao što je prikazano na grafikonu
323
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Kod vozača starijih dobnih grupa pshofiziološke funkcije
opadaju i dolazi do povećanja individualnih razlika.
Izražene promjene
organskih funkcija i perceptivno - motornih sposobnosti javljaju se poslije
40 godina starosti, ali zbog većeg iskustva koji se te promjene nadoknađuju,
one se ne odražavaju toliko u vožnji. Poteškoće u vožnji kod starijih osoba
su veće ako su se kasnije obučili da voze. Premda se oni teže obučavaju,
njihova obuka duže traje.
Promjene funkcija kod starijih dobnih grupa se ispoljava u
slabljenju vida, naročito viđenjaposlije zasljepljivanja, motorici i
promjenama u ponašanju. Reakcije su sporije a pokreti su manje
koordinisani.
Kratkotrajno pamćenje i obrada podataka su slabiji,
tako da
se teško procjenjuje složena saobraćajna situacija
. Stariji vozači obično
predviđaju
neke bitne podatke, usmjeravajući pažnju samo na neke aspekte
saobraćajne situacije.
Teško se odlučuju i ne mogu da prilagode manevar
na iznenadne promjene situacije,
jer oni imaju
posebno problema sa
vremenom u svim fazama prijema, prerade i predaje informacija.
Najveći broj nezgoda koje čine vozači stariji od 65 godina pripisuje se,
prema jednoj studiji,
informacionim previdima.
Neka eksperimentalna proučavanja, koja su sprovedena na različitim
dobnim grupama sa standardizovanim testovima vožnje, su pokazala
preimućstvo mlađih i osrednjih vozača u odnosu na starije vozače.
Izraziti nedostatak kod starijih se ispoljava u opažanju linija za
skretanje na desnu stranu i držanje odstojanja.
Dobna grupa starijih vozača ne predstavljahomogenu cjelinu jer
među njima postoje ogromne individualne razlike koje se povećavaju sa
godinama. Da nema pomoćnih mehanizama, kod starijih vozača bi
smanjenje sposobnosti bilo jošviše izraženo. Tako je u jednostavnim
situacijama potreban ograničen broj znakova. Zbog angažovanja pomoćnih
mehanizama, kojima se dijelom nadoknađuju umanjene sposobnosti starijih
vozača, nije poželjno da se ograničavaju starosne granice u pogledu dozvole
za vožnju, osim u slučajevima kada neposredne činjenice na to upućuju i
obavezuju.
325
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
50
55
60
65
70
75
16
17-21
25-35
60-69
70+
Godine
P
ro
ce
n
at
t
ač
n
ih
Grafikon 2
. Učinak na testovima vožnje vozača raznih dobnih grupa
(Jons, 1978, Milošević, 1997)
U tijesnoj vezi sa uzrastom,
iskustvo učestvuju u velikom
procentu u saobraćajnim nezgodama
. Uticaj iskustva se najvidnije
ispoljava na mlađem uzrastu,
kada se ispoljava i mladenačka nezrelost
.
Iskustvo nije potpuno definisano, ali se u statističkim razmatranjima
uzima kao
dužina vozačkog staža
. Broj saobraćajnih i industrijskih nesreća
opada sa godinama vožnje i rada. Iz ilustrovanih podataka (dijagram 15)
vidljivo je da nezavisni uticaji iskustva i uzrasta kod profesionalnih vozača
tokom radnog perioda od dvadeset do šezdeset godina stvaraju „U“ krivu
učestalosti nezgoda u tom periodu. U početnom periodu djeluje iskustvo, a
u kasnijem periodu uzrast.
326
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
0
5
10
15
20
25
30
35
40
3
6
9
12
15
18
21
35
Vozački staž u godinama
%
v
o
za
ča
s
a
n
ez
g
o
d
am
a
Dijagram 16
. Odnos između broja nezgoda i dužine staža gradskih vozača
(Milošević i dr., 1965)
Karakter uticaja iskustva najbolje se uočava kod mlađih vozača. U
tim podacima na mlađim vozačima se vidi kako sazrijevaju sa godinama
vožnje i kako nezgode opadaju sa povećanjem iskustva. Na uzorku vozača
od 16-19 godina
ustanovljeno je blago opadanje broja nezgoda vozača
poslije dvije godine vožnje
(dijagram 17). Isticanje ovog trenda je jače
naglašeno kada se dovede u vezu sa podacima o pređenim kilometrima sa
godinama.
Kako se količina vožnje povećava sa godinama, to
jednostavno slijedi da broj nezgoda opada po kilometrima tokom
godina vožnje
. Tako dvostruko više nezgoda koje čine muškarci u
odnosu
na žene potiče od toga što oni dvostruko više voze pa imaju zato broj
nezgoda po kilometrima
. Međutim, razlike među polovima u pogledu
prekršaja ostaju – djevojke
četvorostruko čine manje prekršaja nego
muškarci.
Za oba pola, iako se broj učinjenih prekršaja tokom tri godine
vožnje povećava, učestalost prekršaja ostaje ista jer se povećava količina
vožnje, a u četvrtoj godini prekršaji opadaju kod oba pola. Tokom vožnje
mlađi vozači dosta uče o načinu bezbjednije vožnje, ali se njihovi stavovi
prema saobraćajnim pravilima sporo mijenjaju.
328
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
0
100
200
300
400
500
600
700
800
900
1000
1
2
3
4
Godine
B
ro
j
Dijagram 17
. Broj saobraćajnih nezgoda i prekršaja vozača od 16-24
godine u odnosu na polne razlike i godine (Harrington, 1972, Milošević,
1997)
Povezanost nezgoda sa godinama iskustva zavisi i od uzrasta kada
se vozači obučavaju. Na mlađim uzrastima se brže stiče iskustvo (dijagram
18). Na dijagramu se vidi progresivni uticaj iskustva na index događaja kod
vozača različitih dobnih grupa (index događaja predstavlja sve vrste
nezgoda zbog kojih su vozači kažnjeni). Pokazalo se da je prilagođavanje
vožnji teže i čini se više nezgoda tokom prvih perioda sticanja iskustva,
ukoliko se kasnije počelo sa obukom u vožnji. Stariji pri obučavanju zrelije
rasuđuju, ali to nije dovoljno u početnim periodima vožnje gdje se zahtijeva
veći napor i sposobnost.
Socijalna zrelost i ličnost
dolazi do izražaja više u
periodu kada je već stečeno dovoljno iskustva.
329
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
pridržavaju saobraćajnih pravila od muškaraca
. Izgleda da ovakav
odnos, ustanovljen kod mlađih vozača, postoji i na drugim uzrastima. Na
osnovu statistika u raznim zemljama,
muškarci više učestvuju u
proporciji nezgoda od žena
, naročito u
onima koje su teže prirode
.
Međutim, postoji takođe
nesrazmjeran
odnos
kod svih vozača muškaraca
u količini vožnje
, posebno u težim saobraćajnim
uslovima
,
u odnosu na
žene vozače
. Kako ne postoje precizni statistički podaci u odnosu na
izlaganje po kilometrima vožnje muškaraca i žena, to onda nisu poznate
polne razlike koje nije samo akademsko pitanje. Ako postoje razlike,
potrebni su sasvim različiti načini suzbijanja
posebno u načinu
obučavanja
.
Postoje eksperimentalni dokazi da između muškaraca i žena ima
razlike u nekim sposobnostima i osobinama
. Najvidnija razlika je u
fizičkoj snazi
koja je
dvostruko slabija kod žena nego kod muškaraca
ili, ako se prikazuju u odnosu na tjelesnu težinu,
taj odnos je 60% u korist
muškaraca
. Te razlike se ne mijenjaju sa uzrastom. Pored razlike u
fizičkoj
snazi i izdržljivosti,
postoje izvjesne razlike u brzini odgovora i načinu
obrade informacija između muškaraca i žena
.
Muškarci su bolji u
brzini odgovora i u perceptivno – motornim zadacima
, gdje su
informacije date preko instrumentalnih pokazivača.
S druge strane žene su
bolje u ručnoj spretnosti
, gdje se zahtjevaju
fini pokreti prstiju i u
zadacima gdje se zahtjeva obrada informacija preko simboličnog i
semantičnog materijala
. Opšte je
poznato da se žene svih uzrasta sporije
obučavaju i teže stiču prva iskustva u vožnji.
Međutim, polne razlike u sklonosti za nezgode dolaze više na
osnovu razlika u
osobinama ličnosti i ponašanja
. Kod muškaraca su
razvijenije osobine karakteristične za vozače koje čine češće nezgode. U
simuliranoj vožnji je nađeno da oni voze
bliže središnjoj liniji
,
voze brže i
sa većom učestalošću upotrebe pedale gasa
. Kod žena su
karakteristične
prije svega, veća opreznost i kritičnost u saobraćajnim situacijama sa
mnogo sporijom vožnjom
. Stoga je vjerovatno manja zastupljenost žena u
težim saobraćajnim nezgodama.
Žene mnogo više poštuju saobraćajne
norme zbog potrebe bezbjednosti i pravilnog odvijanja saobraćaja
.
Druge lične osobine takođe ih čine manje sklonim nezgodama.
One manje
piju, imaju više saosjećanja i manje su ekstravertirane
. Ukratko, ako se i
pretpostavi da postoji neka razlika u manjoj sklonosti žena vozača, onda se
to pripisuje
razlikama u osobinama ličnosti
, a
manje u sposobnosti.
331
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Pošto se preko
vida
prima velika količina informacije u toku
vožnje (oko 90%) to su
brojne vidne funkcije od posebnog značaja za
sigurnost u vožnji
. Međutim, empirijski podaci nisu to uvijek potvrđivali,
kada su vidne funkcije posmatrane kao nezavisne izolovane funkcije. Za
vožnju je najznačajnije nekoliko funkcija:
vidno polje
,
opažanje dubine i
boje
,
adaptacija na tamu
, forije (način pomjeranja očnih jabučica) i
oštrina vida.
Vidno polje je u izvjesnoj mjeri ograničeno iz vozila. Veći značaj
ima vidno polje pri raznim ukrštanjima i u drugim situacijama, ali koleracije
širine polja sa nezgodama nisu dale potvrdne rezultate. Konstatovano je čak
da na raskrsnicama sudari nisu uvijek na onoj strani na kojoj je vid
ograničen. Neka istraživanja govore da su izrazite
vertikalne forije
u vezi
sa većim brojem nezgoda.
Poremećaj u opažanju boja
spada u jednu od
najviše proučavanih funkcija vida sa nezgodama ili ipak nije poznat njen
odnos sa nezgodama. Dosta istraživanja ukazuje da
vozači sa
poremećajem u opažanju boja nemaju više nezgoda nego ostala
populacija vozača
. Uprkos tome, ona je jedna od sposobnosti koja se
testira kod vozača jer je njena uloga nesumnjiva za brzo i tačno opažanje
saobraćajne signalizacije. Opažanje dubine na osnovu binokularnog vida je
potrebno za percepciju rastojanja vozila i za opažanje geometrije puta.
Pošto se binokularnim vidom dubina opaža na kraćim rastojanjima, to
razlika između jednog ili dva oka u procjeni dubine na većim rastojanjima
ne postoji. Najvjerovatnije zato izvjesni rezultati pokazuju da slabiji
stereoskopski vid nije u vezi sa većom učestalošću nezgoda.
Jasnoća sa kojom će se vidjeti predmeti zavisi od oštrine
centralnog i periferijalnog vida
, što je
najznačajnija vidna funkcija
.
Brojna istraživanja statičke oštrine vida sa nezgodama su dala povoljnije
rezultate nego za druge vidne funkcije. Nađeno je da između oštrine i
nezgoda postoje niske koleracije, koje dostižu do 1.20. Isto tako, postoje
podaci da vozači sa slabijom oštrinom imaju više nezgoda nego vozači sa
dobrom oštrinom vida. Skorija istraživanja su pokazala da među vozačima
sa tri i više nezgoda slabu oštrinu binokularnog vida ima dvostruko više
vozača. Međutim, za bezbjednu vožnju je sigurno važnija dinamička oštrina
vida.
332
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
CIVILIZACIJA I SAOBRAĆAJNA
KULTURA
334
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
CIVILIZACIJA I SAOBRAĆAJNA KULTURA
Riječ
civilizacija
dolazi od latinske riječi
civilitas
, što znači
uljudnost, uglađenost.
335
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Kultura je jedan od najznačajnijih
faktora socijalizacije
ličnosti i
internalizacije
određenih vrijednosti, jedno od
najbitnijih socijalnih
obilježja
koje značajno, u procesu nastajanja i odrastanja, utiče na
psihosocijalni profil ličnosti određene kulture.
Kultura je osnova
svih
drugih socijalnih obilježja - socijalnih stavova, shvatanja i interesa,
predrasuda, javnog mjenja...
mentaliteta
određenog kolektiviteta.
Mentalitet
podrazumijeva
skup kolektivnih osobina
i
sklonosti
jednog
naroda, stanovništva na određenom prostoru, etnički i vjerskih
zajednica i drugih kolektiviteta. To je
odnos prema sebi,
prema
drugima
i
prema
radu.
Ono što je karakter za pojednica, to je mentalitet za grupe
ljudi. Mentalitet proizilazi iz kulture, ali se on
modifikuje
u određenim
prirodnim i društvenim uslovima.
Kultura
i
mentalitet
imaju niz različitih
obilježja
, niz različitih
refleksija
na ljudske
interakcije, komunikacije, stilove življenja
i
skript
ponašanja
koji su različitim nivoima usklađeni i/ili neusklađeni sa opštim i
specifičnim
društvenim normama,
sistemom vrijednosti, interesima,
potrebama, aspiracijama, težnjama i dr. koje mogu uzrokovati konflikte,
sukobe, ugrožavanje ljudskih prava i sloboda, materijalnih dobara i
egzistencije (Milić, A. 2005.).
Kulturu čine dva međusobno povezana područja - materijalna i
duhovna što čini neodvojivu materijalnu i duhovnu kulturu.
Materijalna
kultura obuhvaća sredstva za proizvodnju i ostale
materijalne tvorevine, a
duhovna
ukupnost rezultata nauke, umjetnosti i
filozofije, te moral i običaje.
Čovjekova istorija je i istorija njegove kulture. Razvoj kulture u
mnogome zavisi o proizvodnim snagama, iako materijalni i kulturni
napredak nisu uvjek u istom razmjeru niti se vremenski poklapaju. Svakom
društvenom sistemu odgovara i odgovarajuća kultura.
Kultura i civilizacija
nerazdvojivi su pojmovi, ali tehnička ili
materijalna civilizacija nisu istovremeno i kultura.
Saobraćajna kultura dio je kulture uopšte, kao i stepena civilizacije u
nekom društvu (Veselinović – Kišić, 1982).
337
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Saobraćajnu kulturu čine međusobni odnosi svih učesnika u
saobraćaju, njihove komunikacije, transakcije poruka, usluga, pažnje,
zaštite i sporazumjevanja.
Saobraćajna kultura je dio opšte kulure mentaliteta i civilizacijskog
nivoa društvene zajednice jednog lokaliteta, regije ili regiona. Ona je visoko
korespodentna sa kulturom i stilom življenja koji je značajno determinisan
procesima doživljavanja, reagovanja i skriptom (modelima, obrascima...)
ponašanja.
U saobraćajnim situacijama, čovjek specifično reaguje u uslovima
dominantne brzine, snage vozila i karakteristika puta. U tim složenim, često
traumatskim situacijama kojima je većina vozača pod tenzijom, naporom,
rizicima i opasnostima, ljudi reaguju
spontano
visoko povezano sa opštom
kulturom. Može se reći da većina ljudi vozi automobil onako kako živi.
Dakle, sve svoje osobine projektuje i ispoljava u tim složenim uslovima.
Saobraćajna kultura se manifestuje u odnosima:
•
vozač prema vozaču;
•
vozač prema pješaku (posebno ranjivim učesnicima u
saobraćaju - djeci, starcima, invalidima);
•
vozač prema biciklistima, motociklistima i zapregi;
•
vozač prema životinjama;
•
vozač prema vozilu;
•
vozač prema putevima;
•
vozač prema propisima i pravilima;
•
vozač prema samom sebi.
Dakle, kulturno ophođenje prema drugim učesnicima u saobraćaju
je nepisani - ponekad i pisani zakon ponašanja i bezbjednosti u saobraćaju.
Kultura ponašanja u saobraćaju podrazumijava korektne, pažljive i
dobronamjerne odnose učesnika u saobraćaju radi njihove bezbjednosti i
bezbjednosti materijalnih dobara. Ključni faktor bezbjednosti i /ili
338
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
programe koji ne polaze od potreba djece pa samim tim i ne mogu ni dati
adekvatne rezultate.
Postoje
greške
u vezi sa ciljevima
saobraćajne edukacije
.
Prvi problem koji se javlja kod edukacionih programa kod nas i u
svijetu, predstavlja
postavljanje ciljeva
. Nerealno je očekivati uspjeh bilo
kojeg edukacionog programa ukoliko on nije zasnovan
na čistim i
eksplicitno formulisanim – operativnim (konkretnim) ciljevima.
Zbog nepreciznosti i uopštenosti ciljeva edukacije, često se dolazilo
do
prisvajanja rezultata bezbjednosti saobraćaja od strane kreatora
takvih programa
. Smanjenja u broju nezgoda kao i broj stradale djece
neopravdano su pripisivani pomenutim programima. Pažljivom analizom
utvrđeno je da smanjenje broja nezgoda djece nije uslovljeno samo
kvalitetnom saobraćajnom edukacijom i pravilnim ponašanjem djece u
saobraćaju, već i zbog
značajnog smanjenja izloženosti djece saobraćaju
u čemu su posebnu ulogu imali roditelji. Oni su shvatili kolikom riziku su
djeca izložena u saobraćaju, pa su manje prepuštali djecu rizicima, tj.
smanjili su njihovo izlaganje rizičnim saobraćajnim situacijama. Tako se
smanjio i broj stradale djece. Osim toga, roditelji su počeli više
raditi sa
djecom
–
obezbjeđivati ih
,
poučavati
i
razvijati
osjećaj ugroženosti i
opreznosti
– razvijati shvatanja, stavove i saobraćajnu kulturu.
Dosadašnji (tradicionalni) programi kod nas a i u svijetu,
postavljali
su samo najopštiji cilj
, kao što je,
smanjenje nezgoda
. Takav cilj dobro
zvuči, ali je previše
uopšten
da bi dobio ulogu
operativnog edukacionog
cilja
.
Osim toga, naširoko prihvaćen i potenciran drugi uopšteni cilj
saobraćajne edukacije je podrazumjevao
izbjegavanje opasne situacije i
bezbjedno ponašanje djece
. Takvi ciljevi su djelimično razumni i za
odrasle, ali ne i za djecu. Takav cilj ne pomaže mnogo kreatorima
edukacionog paketa niti uspješnoj saobraćajnoj edukaciji zbog toga što se
ne zna
šta podrazumjeva bezbjedno ponašanje
, posebno kod djece.
Dakle, formulisani ciljevi treba da budu što
konkretniji –
operativniji
. U protivnom nećemo moći da ocjenimo da li su ciljevi
ostvareni, niti bi mogli vidjeti šta dalje činiti radi ostvarenja takvih ciljeva.
Međutim, nije jedini problem samo uopštenost ciljeva saobraćajne
edukacije djece. Tamo gdje se u programima postavljalo više operativnih
ciljeva, većina njih se bavila
poboljšanjem dječijeg znanja
u vezi sa
saobraćajem, ali ne i formiranjem adekvatnih
shvatanja
i
stavova
prema
340
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
bezbjednosti učesnika u saobraćaju.
Predpostavljalo se da će promjene u
znanju ili stavovima dovesti do promjena u stvarnom ponašanju u
saobraćaju
. Praksa je pokazala da do toga u stvarnosti ne dolazi u
potrebnoj mjeri, i da
ne postoji značajna direktna veza između znanja i
ponašanja
. U praksi su istraživači, posmatrajući (i snimajući) djecu koja
posjeduju znanje iz saobraćajnih propisa i pravila, pri prelasku kolovoza
došli do
zaključka da se ona ništa drugačije ne ponašaju od druge djece
koja takvo znanje ne posjeduju
.
Zaključak je da treba značajnije uticati na njihovo ponašanje u
odnosu na znanje koje treba pružiti samo u onoj mjeri koliko je to
neophodno
. Posebno je bitno rano razvijanje
shvatanja
i
stavova
u vezi sa
bezbjednosti kod djece koja podrazumijevaju, pored
saznajne
i
emocionalnu
(doživljajnu) i
voljnu
komponentu.
Zbog svega ovoga postavlja se ozbiljno pitanje u vezi sa
vrijednostima i kvalitetu većeg dijela tradicionalne saobraćajne edukacije
djece.
Pitanje je i koji su to konkretni (operativni) ciljevi koje bi trebalo
formulisati i realizovati u okviru saobraćajne edukacije djece.
Dakle, potrebna je pravilnija formulacija ciljeva saobraćajne
edukacije djece.
Najbolji i najinspirativniji put njihivog određivanja je
analiza
statusa i uloge
djece kao pješaka, zatim analiza komponenata vještina i
strategija koje su potrebne da bi se dijete moglo suočiti sa različitim
saobraćajnim problemima.
Razumijevanje
vještina i strategija potrebnih za interakciju u
saobraćaju
je očigledna osnova za razvoj edukacionih ciljeva. Npr.,
ako bi
se moglo pokazati da kod djece nedostaju vještine potrebne za suočavanje
sa određenimsaobraćajnim zadatkom, onda bi
odgovarajući cilj mogao
biti učenje tih vještina
.
Pored toga, korisnost vježbi (treninga) zavisi od stepena
psihofizičkog razvoja djece. Moguće je razvijati samo neke ograničene
strategije koje bi odgovarale nivou vještina djece.
U krajnjem slučaju, može biti neophodno preporučiti da se
djeca
uopšte ne suočavaju sa određenim saobraćajnim zadacima
. Međutim,
sve takve odluke treba da budu bazirane na čvrstim empirijskim podacima u
341
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Dakle,
cilj saobraćajne edukacije djece je obučavanje djece ovim
pješačkim vještinama i njihova strateška primjena. Osim toga,
najnovija istraživanja ukazuju da je neophodno i stvaranje pozitivnih
stavova prema sopstvenoj i tuđoj bezbjednosti kao i poznavanje
etiologije saobraćajnih nezgoda od strane edukatora djece.
Postojale su
greške i zablude u dosadašnjim pristupima u
saobraćajnoj edukaciji djece.
Prva
zabluda
je "da je svaki edukativni program koji se bavi
saobraćajnom bezbjednošću djece sam po sebi dobar, samo zato što se bavi
bezbjednošću djece".
Dobar edukacioni program
je onaj koji, ima u vidu
psihofizičke karakteristike i potrebu djece i koji predlaže mjere kojima
bi se realno ostarila bezbjednost djece u saobraćaju.
Tradicionalni programi edukacije variraju u odnosu na metode
njihove realizacije ali su često jednoobrazni sadržaji.
U većini slučajeva
cilj je djeci pružiti opšte znanje o saobraćajnom okruženju i razvijati
im stavove o bezbjednosti u saobraćaju. Ideja je da djeca prvo treba da
razviju jedan opšti konceptualni okvir,
i da će onda ona biti u stanju da to
primjene na više realnih saobraćajnih situacija. Ovo je deduktivni put tj.
učenje ide od opšteg ka specifičnom.
Ovo je potpuno pogrešno.
Ovakav
stav protivrječi svakoj teoriji učenja i razvoja djeteta. Sve teorije se slažu u
tome da se učenje odvija u suprotnom smjeru tj. od specifične, konkretne
situacije ka posebnoj elaboraciji, opšteg konceptualnog znanja (induktivnim
putem). To podrazumijeva princip
postupnosti,
princip
odmjerenosti
prema uzrastu i princip
očiglednosti u edukaciji djece.
U većini zemalja Evrope pa i kod nas bio je primjenjivan
edukativni sadržaj zasnivan na metodama i tehnikama obuke kroz
predavanja u učionici. Optimalan je put u učenju po principu: "Stani –
pogledaj – oslušni – razmisli"
Stop! – Look! – Listen! – Think!
Ovakvi
pristupi su zasnovani na tzv. "zlatnim pravilima didaktike". Onog trenutka
kad djeca nauče ta pravila, ona bi trebalo da postanu spremna za suočavanje
sa većinom, ako ne i svim saobraćajnim situacijama. Ova pretpostavka se
pokazala netačnom. Ova strategija
postaje neprikladna kada se suoči sa
343
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
kompleksnijim saobraćajnim situacijama.
Iako i odrasli teže ka tome da
kažu da je navedeni princip pravi način za prelazak ulice, činjenice govorfe
o tome da odrasli uglavnom razvijaju sasvim različite strategije za
suočavanje sa saobraćajem i rijetko se ponašaju u skladu sa tim principom.
Učešće u saobraćaju je u skladu sa individualnim i grupnim stilom
življenja i skriptom ponašanja.
Osim toga, ovi programi su se većinom zasnivali na učenju
pravila i radu u učionici. Rad u učionici nije pogodan za sticanje
neophodnih pješačkih vještina. Rad u učionici je djelimično pogodan za
učenje pravila i propisa, zatim za obnavljanje onoga što je naučeno u praksi,
za određene vrste rasprava u cilju širenja konceptualnog razumijevanja i sl.
Da bi objasnili zbog čega učenje pjaešačkih vještina u učionici smatramo
nemogućim , napravićemo jednu analogiju koja se može smatrati
korektnom. Zamislimo da polažemo za vozački ispit. Instruktor nas smješta
u klupe. Objašnjava nam sve o vozilu i njegovom načinu rada, sve o
saobraćaju i njegovim karakteristikama, sve o čovjeku i njegovim psigo -
fizičkim karakteristikama, sve o saobraćajnim propisima i na kraju sve o
tehnici vožnje. Postavlja se pitanje: "Da li ćemo na osnovu znanja iz svega
nabrojanog biti spremi da sjednemo u vozilo i da se suočimo sa
saobraćajem?". Odgovor se sam po sebi nameće. Slijedi pitanje: "Zašto se
onda od djece, koja su manje sposobna za suočavanje sa saobraćajem od
nas, očekuje nešto drugo!". Dakle, djeca treba da doživljavaju primjerene
saobraćajne situacije i da u njima uče ponašanja.
Tradicionalni programi se zasnivaju na davanju verbalnih
instrukcija koje nisu pogodne za djecu mlađu od sedam godina. Verbalne
metode pomažu samo tamo gdje su čvrsto fokusirane na ponašanje koje
treba da usvoji. Čak i tada doći će do značajnih poteškoća. Prvo, jezik i
pojmovi koji su korišćeni mogu da budu izvan razumijevanja djece, iako se
čine ispravnim za odrasle. Npr.,
pri istraživanju riječi i pojmova koje
sadrže materijali korišćeni za učenje saobraćajne bezbjednosti u
Holandskim školama, nađeno je da uobičajeno korišćene riječi kao što je
"pješak" ili "trotoar" često su nerazumljive za djecu
. Često su i verbalne
instrukcije previše uopštene da bi se prenijele na dječije ponašanje. Primjer
"budi pažljiv!" je baš takav. Kakvo se tačno ponašanje podrazumijeva pod
riječima "budi pažljiv!"?
344
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
"Prije nego što se krene u prelaženje puta, ukoliko nema prelaza, pasarele ili
drugih objekata za bezbjedan prelezak, prvo treba pronaći bezbjedno
mjesto". Međutim, istraživanja pokazuju da su djeca značajno ograničena u
sposobnostima da prepoznaju opasne lokacije. Djeca drugčije doživljavaju
opasna mjesta. Ukoliko djeca mogu vidjeti vozilo bilo gdje u blizini, ona
ocjenjuju da to mjesto može biti opasno. Sa druge strane, ako se ni jedno
vozilo ne može vidjeti, djeca ocjenjuju da je mjesto bezbjedno. Prema tome,
lokacija u kojoj je djeci potpuno ometan pogled se često smatra
bezbjednom. Mlađa djeca uopšte ne uspijevaju da shvate zašto se takva
mjesta smatraju opasnim
upravo
zato što ni jedno vozilo ne mogu vidjeti.
Utisak je da su se djeca u ovim studijama oslanjala na pravila kojem su bila
naučena, a ono glasi "ne prelazi ako možeš vidjeti da nailazi vozilo". Ako se
ni jedno ne može vidjeti, ona su jednostavno pretpostavljala da ni jedno
vozilo i nije prisutno. Samo starija djeca mogu uočiti opasnost u takvim
situacijama i predložiti kao rješenje pomjeranje prelaza na sigurniju
poziciju. Njih svakako treba naučiti kako da prave takve odluke, i još u
ranoj fazi im dati osnovu u pješačkom ponašanju.
Veliki broj djece strada zato što nekontrolisano ("bezglavo")
istrčava na ulicu. Međutim, događalo se i djeci koja su "gledala" da su
stradala. Greška se pojavljuje iako je instrukcija "gledanja svuda".
Neosposobljavanje djece je doprinijelo visokoj stopi nezgoda koja se
javljaju na raskrsnicama. Može se učiniti da je dovoljno jednostavno
reći
djeci da "gledaju" više.
Problem je u tome što je djeci potrebna mnogo
jasnija ideja o tome šta bi trebala da gledaju (traže). Nije to samo pitanje
obezbjeđenja usmjeravanja glave u pravom smjeru. To je pitanje
podešenosti na prijem informacije koja je potrebna radi odgovarajuće
procjene. Ta informacija je za djecu nepoznanica i ona često ne razumiju na
šta se mislilo kada im je rečeno da "gledaju". Ponekad se čini da ona samo
prolaze kroz neku vrstu rituala okretanja glave sa jedne strane na drugu.
Viđena su djeca koja vrlo redovno okreću glavu ali takvom brzinom da ne
postoji šansa da bilo šta registruju. Takvo ponašanje ilustruje uobičajenu
tendenciju djece da primjenjuju pravila kojima su naučena na prilično krut i
mehanički način bez shvatanja svrhe koje pravilo ističe. To je slučaj u
tradicionalnim edukacionim programima koji favorizuju pristup na osnovu
pravila, gdje djeca uče pravila bez konteksta na koji se pravilo odnosi. To
unosi nesigurnost u ponašanju djece.
346
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Saobraćajna edukacija djece se uglavnom zasniva na čitanju
udžbenika, slikanju slikovnica i sl. To nije pravi način. Knjige i slikovnice
nisu pogodne kao edukativni materijal (barem ne za sticanje pješačkih
vještina) jer se u njima ne mogu vidjeti realni odnosi u saobraćajnim
situacijama. Nema realnog kretanja objekata, ne može se uočiti suština i ne
može doći do prenosa znanja iz jednog konteksta u drugi. Neophodna je
praktična obuka (treninzi) u ambijentalnim uslovima ili scenariju
(situacione verzije).
Dakle, ima mnogo grešaka i zabluda koje treba izmijeniti u
saobraćajnoj edukaciji djece.
Ukoliko se želi da se na realnim osnovama smanji stradanje djece u
saobraćaju, treba iz osnova promijeniti dosadašnji pristup edukacije djece i
uvesti neke inovacije. Prvo, treba težiti praktičnoj obuci djece pješačkim
vještinama. Osim toga, sam rad u učionici treba promijeniti. Učenje treba da
se odvija kroz pitanja, a ne kroz izlaganje činjenica od strane edukatora i
diskusiju djece gdje bi edukator samo vodio tok razgovora (za razliku od
glavne uloge koju ima sada). Djeci treba obogućiti da suštinski shvate zbog
čega dolazi do saobraćajnih nezgoda, kako pronaći bezbjedna mjesta za
prelazak i dr. Udžbenici u školi moraju postojati, ali prilagođeni samo za
učenje neophodnih pravila i propisa, ili kao podsjetnici, već u praksi
naučenih stvari. Treba se koristiti
video tehnikom i kompjuterskim
simulacijama
u školama. U nemogućnosti obuke na ulici, treba u okviru
svake škole napraviti prikladni poligon (što bliže realnom). Ovakvim
pristupom uspješnije će se razvijati saobraćajna kultura i bezbjednost djece
u saobraćaju.
Metodološko i sadržajno primjenjena edukacija djece najmlađeg
uzrasta (4 do 8 god.) osmišljena je u
Priručniku za djecu i roditelje
"
GDE
I KAKO BEZBEDNO PREĆI ULICU
" prof. dr Krste Lipovca
(recenzent dr sc. Aleksandar Milić).
347
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
didaktike), razvijati pozitivne
stavove
u odnosu učešća u saobraćaju koji su
osnovi ponašanja u saobraćaju sada i kasnijem razvoju i odrastanju.
Posebna vrijednost Priručnika je što je on jedinstveni "vodič" za
roditelje u radu sa djecom, kako sam autor ističe – sa svim "batama i
sekama" predškolskog i školskog uzrasta. On je jedinstven vodič i za
nastavnike predškolskog i školskog uzrasta djece.
Autor sugeriše na nužnost aktivnog
uvježbavanja
, a priručnik to
omogućava kao slikovnica i kao vodič, gotovo u svim saobraćajnim
situacijama, a posebno na prelazima kolovoza. Autor naglašava da je preko
80% nastradale djece u saobraćaju stradalo baš na prelazu preko kolovoza.
Zbog je autor posebno fokusirao problem "Ko, gdje i kako može bezbjedno
preći ulicu? ".
Autor, prvo – ilustrativno i doživljajno predočava
najbezbjednija
, a
paralelno i
najopasnija
mjesta prelaza ulice.
Percipiraju
se
, doživljavaju
(internalizuju), poimaju i uče ili proširuju prvi pojmovi i predstave
saobraćajnih situacija. Navedene situacije se objašnjavaju i daju pouke o
ponašanju. Autor "uvodi" dijete, putem ilustrovane situacije, u
kritičko
i
selektivno razmišljanje i
aktivnu participaciju
djeteta, u saobraćajnu
situaciju, npr.,
Prelazak ulice na pješačkom prelazu iznad puta. Potom,
autor daje pouke roditeljima i vaspitačima za
obilazak
i
posmatranje
takvih situacija i uvježbavanje djece za prelazak ulice u takvim situacijama.
Na isti način daje pouke roditeljima i vaspitačima za obilazak, posmatranje i
učenje djece za prelazak ulice na pješačkom prelazu ispod puta, za prelazak
na semaforizovanom obilježenom pješačkom prelazu, za prelaz ulice na
semaforizovanoj raskrsnici, za prelazak ulice na obilježenom pješačkom
prelazu bez semafora.
Autor dr Krsto Lipovac daje posebno upustvo roditeljima "Ko, gdje,
kada i kako... može bezbjedno preći ulicu? ". On ističe složenost i opasnost
pri prelasku ulice i značaj uvođenja djece u taj složeni proces i razvijanje
stavova i svijesti kod djece za te složene postupke i ponašanja.
Postupno operacionalizuje postupke roditelja sa djecom do 2 godine,
sa djecom od 3 do 5 godina, sa djecom od 6 do 11 godina, sa djecom od 12 i
14 i preko 14 godina.
Posebno insistira na uvježbavanju u stvarnim saobraćajnim
situacijama.
349
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Poseban dodatak je ilustrovana rekapitulacija "Prelazak ulica djece
različitih uzrasta" koje će roditelji vježbati u identičnim scenarijima ili u
stvarnim situacijama.
Učenja mogu biti i naporna, a ona koja se odvijaju kroz stvarne
situacije ili kroz igru to nisu ili su minimalno naporna. Osvježenje u tom
učenju su bojanke koje su ujedno asocijacije na sopstveno ponašanje u
stvarnim situacijama.
Ovaj Priručnik, praktična igraonica u kojoj se uspješno uči, je
omiljeniji uz dodatak igre "Ne ljuti se čovječe" pod nazivom "Od kuće do
škole... od škole do kuće" sa posebnim saobraćajnim pravilima koje će
značajno osvježiti i približiti učenje za izrazito složeno ponašanje –
ponašanje djece u saobraćaju – sada i tokom života.
350
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
saobraćaju, posebno u čestim preticanjima, ali i spora vožnja često
uslovljava preticanja drugih. Česti manevri vozilima preticanjem, naglim
ubrzavanjem ili iznenadnim usporavanjem - naglim kočenjem,
popunjavanjem praznih prostora, izrazito ugrožavaju druge učesnike u
saobraćaju. To su simptomi opšte i saobraćajne nekulture.
Vozač pri promjeni saobraćajne trake čini manevar vozilom koji
uzrokuje velike rizike, naročito u složenim saobraćajnim uslovima. Neki
vozači pretiču s desne, a neki s lijeve strane. Poslije preticanja žele se vratiti
u istu traku koja je slobodna ili ponekad nije jer vozači koji pretiču s obe
strane mogu greškom se istovremeno vraćati u istu traku. Proces „otimanja“
za srednju traku preuzimaju jači, brži i bezobzirniji ugrožavajući
saobraćajni tok u cjelini. Zbog toga vozači koji se kreću sporije treba da se
kreću desnom trakom. Ukoliko su na srednjoj traci, potrebno je da putem
retrovizora prate vozila iza sebe, a naročito ona koja se kreću brže kojim
treba ustupiti tu srednju ili lijevu traku, zavisno kojom se kreće. Većinom
saobraćajne nezgode uzrokuju vozači koji brže voze i oni često
predstavljaju opasnost u saobraćaju, ali ponekad to uzrokuju i vozači koji
sporije voze uslovljavajući nezadovoljstvo, ljutnju i preticanja drugih
vozača. Ona i jesu često uzrok preticanja brojnih vozila. Spora vozila,
putnička ili teretna, često uzrokuju kolone vozila koje opterećuju sve
vozače. To se često događa uzbrdo ili nizbrdo pri čemu se, gotovo uvijek,
čini greška u odmjeravanju i držanju adekvatnog odstojanja.
Broj automobila na jedan kilometar sve je veći, a time je uslovljeno
i međusobno korektno i profesionalno postupanje vozača. Samo neprekidno
unapređivanje saobraćajne kulture može razvijati i učvršćivati efikasne
reakcije vozača i drugih učesnika u saobraćaju i ublažiti negativne pojave
pri zagušenju puteva.
Saobraćajnu bezbjednost ugrožavaju i vozači koji voze „turistički“
razgledajući okolinu usmjeravajući pažnju i pogled van polja posmatranja
potrebnog za bezbjednu vožnju. Ta nepažnja može uzrokovati slijetanje
vozila sa puta ili sudar sa vozilom iz suprotnog pravca.
Segment saobraćajne kulture je i valjana procjena bezbjednog
rastojanja između vozila. Bezbjedan razmak između vozila u koloni ili u
odnosu na jedno vozilo ispred je onaj koji omogućava pravovremeno
reagovanje – zaustavjanje ili potrebno skretanje i zaobilaženje. Odstojanje
352
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
između vozila je propisano saobraćajnim propisima što treba prilagoditi
brzini kretanja vozila. Dovoljno bezbjedan razmak vozila je ako se na
svakih deset kilometara brzine kretanja vozila drži odstojanje za dužinu
vozila - približno pet metara. Nedovoljna odstojanja su značajno
ugrožavajuća i predstavljaju nizak nivo saobraćajne kulture. Rastojanje
između teških, teretnih i drugih vozila u koloni mora biti takvo da ne
ugrožava saobraćajnu bezbjednost i da omogućava preticanje bržim
vozilima ako je ono na tom dijelu puta dopušteno. Redovna je pojava na
našim putevima da profesionalni vozači voze teška vozila na međusobnoj
udaljenosti koja ne omogućavaju bezbjedna preticanja. Njihov razmak bi
trebalo da bude najmanje sto metara.
Pored toga, profesionalni vozači teretnih vozila se ponašaju
superiorno i bezobzirno ugrožavajući druge vozače putničkih vozila. Takvu
lošu naviku ispoljavaju vozeći i svoja putnička vozila.
Bezobzirnije i agresivnije se ponašaju vozači taksi vozila koji
najčešće ignorišu saobraćajne propise i usložnjavaju saobraćajne situacije.
Oni najdrastičnije ugrožavaju druge vozače i druge učesnike u saobraćaju.
Takvo ponašanje je uzrokovano niskom opštom i saobraćajnom kulturom.
Njihov stil vožnje je visoko korespodentan sa regresivnim skriptom
doživljavanja i reagovanja kao i sa neprilagođenim stilom življenja.
Nekoretan postupak pokazivanja egoizma vozača prema drugim
vozačima je zaustavljanje vozila na saobraćajnoj traci i ćaskanje sa drugim
vozačem ili čekanje nekoga na voznoj traci. Tada cijeli tok drugih vozila
mora čekati ili zaobilaziti neodgovornog vozača.
Blaži oblik pokazivanja saobraćajne nekulture je upotreba zvučnih
signala u koloni. Podsjećanje drugih vozača, u koloni ispred sebe, sirenom
na svoju žurbu ili nestrpljenje neće otkloniti uzrok zastoja kolone. To je
znak agresivnosti i opšte nekulture vozača. Treba podsjetiti vozače da je
agresivnost u saobraćaju opšta i psihička slabost (ranjivost, ekstremna
senzibilnost, ranjivost-vulnerabilnost) vozača u saobraćaju koja gotovo
uvijek predstavlja opasnost u saobraćaju jer smanjuje pažnju i kontrolu nad
saobraćajnom situacijom.
Agresivnost učesnika u saobraćaju, posebno vozača je oblik
neadekvatnog opažanja, doživljavanja, procjenjivanja i neefikasnog
reagovanja i ponašanja u saobraćajnim situacijama koja je značajan
remeteći faktor bezbjednosti u saobaraćaju.
353
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Pješak je inferiorniji u
masi
,
brzini
i
čvrstoći
(slika 22).
Slika 22
. Inferiornost pješaka u odnosu na vozilo
Imajući u vidu nepredvidivo ponašanje ranjivih učesnika u
saobraćaju, posebno djece i maloljetnika, vozači treba da voze tako da se
mogu zaustaviti pred svakom preprekom.
Pješaci se često ne koriste podvožnjacima niti nadvožnjacima
(pasarelama) što je uslovljeno nedovoljnom
saobraćajnom edukacijom
ili
pak promašajima u projektovanju pješačkih
prolaza
i
prelaza
koji ne
zadovoljavaju njihove osnovne potrebe (kupovina novina, pisama,
cigareta... ili puta do škole, posla i sl.).
355
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Pješačke prelaze treba
prilagoditi
pjašacima svih slojeva (uzrasta,
pola, obrazovanja, kulture). Jedan pješak je ljutito izjavio poslije upozorenja
policajca za nepropisno prelaženje ulice : „Neka nacrtaju pješački prelaz
ulice tamo gdje meni treba“.
Pravilnim rješenjima o gradnji, uređenju i označavanju pješačkih
prelaza i prolaza preko puta i drugim popratnim sadržajima (oznaka,
upozorenja ...), pješačka i saobraćajna kultura bi se brže sticala i podizala na
potrebni viši nivo.
U noćnim uslovima, sa javnom rasvjetom ili bez nje, uvijek se krije
opasnost da se naiđe i/ili udari u pješaka. U noćnim uslovima vožnje treba
nakratko treba nakratko dugim svjetlima provjeravati ima li na putu pješaka,
biciklista itd. Značajno je noću prilagoditi brzinu nivou osvjetljenja puta
radi sigurnijeg pregleda puta.
Postoji razlika u ugroženosti pjašaka u gradskim u odnosu na seoske
sredine, a u povezanosti sa starošću. Na slici 23 prikazan je broj poginulih
osoba prema polu i uzrastu u gradskim i/ili seoskim saobraćajnim uslovima.
Starosna dob
GRAD
SELO
356
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Odnos vozača prama putu
je pokazatelj opšte i saobraćajne kulture
kao i opštih mentalnih, senzornih i psihomotornih sposobnosti.
Saobraćajna kultura vozača je visoko povezana sa saobraćajnim
sistemom koji je složen i koji uslovljava određeni stepen saobraćajne
kulture vozača.
Saobraćajni sistem podrazumjeva broj i stepen kvaliteta
saobraćajnica i njihove organizacije. Savremeni putevi izgrađeni prema
novijim tehničkim normativima koji su prilagođeni psihofizičkim
mogućnostima čovjeka – vozača podrazumjevaju bržu ali i bezbjedniju
vožnju. To je uslovljeno višim stepenom saobraćajne kulture i obučenosti
vozača. Nasuprot tome, u posljednj vrijeme asfaltiran je veći broj lokalnih
puteva koji su opterećeni
brojnim krivinama, nagibima, izbočinama i
ulegnićima koji su nedovoljno široki i nepogodni za mimoilaženje. U
takvim uslovima saobraćajna kultura učesnika u saobraćaju je nužnost.
Potrebna je sporija vožnja, opreznost, međusobna tolerancija, solidarnost
itd. Na takvim putevima su moguće i druge prepreke – odroni, rupe,
životinje a u naseljenim mjestima pješaci i domaće životinje. Često se brzo
vozi zanemarujući te nedostatke putava, često se direktno sudara čeono ili
jednom stranom vozila, slijeće se s puta i slično. Tu upravo najviše dolazi
do izražaja opšta saobraćajna kultura ili nekultura.
Budući da zemlja u razvoju, posebno poslijeratnom periodu kao što
je naša, može semo postupno i u dužem vremenskom intervalu sagraditi i
modelirati putnu mrežu, borba za bezbjednost ljudskih života meže biti
najefikasnija i najeftinija samo pomoću visoke
opšte, bezbjednosne i
saobraćajne kulture.
U modernizaciji puteva nije samo dovoljno asfaltirati puteve. Bez
drugih bitnih karakteristika modernizacije puteva, to je pogrešna
modernizacija koja će omogućiti samo znatno brže ali i krajnje rizično
kretanje vozila. Brza i neprilagođena vožnja nije jedini kriterij za brže
stizanje na željeno mjesto, posebno na putevima koji su uski, krivudavi,
valoviti, bez oznaka, upozorenja i kanalisanja saobraćaja. U takvim
uslovima su vozači nestrpljivi, nespretni, nepažljivi, agresivnii nasilni.
Svako usporavanje ili iritira zastoj ili frustriraju te se vozači odlučuju na
krajnje rizična preticanja bez procjene okolnosti i bez preglednosti puta.
358
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Upadljivo je da mlade osobe, mladi vozači sa iskustvom za
razvijanje brzine na putevima bez prepreka i iznenađenja, neoprezno, brzo i
nasilno voze. Oni ispoljavaju nasilje i prema vozilu, putu i drugim
učesnicima u saobraćaju. U nedostatku iskustva u vožnji u otežanim
uslovima na nepreglednim krivudavim, klizavim i valovitim putevima mladi
vozači često ugrožavaju svoje živote, često teže stradavaju ili ginu, pri
čemu ugrožavaju i druge učesnike u saobraćaju. Jednostavno, oni nemaju
dovoljno iskustva i strpljenja za vožnju na putevima koji su nepovoljni za
brze vožnje.
Vozači, poslije položenog vozačkog ispita nastavljaju učiti i
razvijati vještine i navike vožnje i permanentno polagati ispite saobraćajne
kulture u odnosu na druge učesnike u saobraćaju.
Česte prepreke na putevima su nadvožnjaci, podvožnjaci, tuneli,
pruga sa rampama ili bez njih koje takođe, čine dodatne i povremene
otežavajuće okolnosti i uslove vožnje. Poseban je rizik u vožnji
neosiguranim prelazima pruge. I takve okolnosti zahtjevaju pored znanja
vještina i navika u vožnji posebnu saobraćajnu kulturu.
Bezbjednost ljudi i dobara u saobraćaju oteževaju padavine – kiša,
snijeg i mraz koji puteve čine klizavim i manje vidljivim, posebno magla.
Vozači treba da prilagode brzinu vožnje kao i da upozoravaju druge vozače
o tim otežavajućim okolnostima – svjetlima, pokazivačima pravaca što je
dio saobraćajne kulture.
Kulturan vozač svakako zna da se nezgode događaju i na
najkvalitetnijim putevima. Statistike saobraćajnih nezgoda upozoravaju na
povećanu nesigurnost saobraćaja i na auto – putevima. Ti putevi građeni su
za velike brzine. Vozači takvu mogućnost rado prihvataju. Nakon relativno
kratkog vremena kretanja auto – putem vozač, zbog kvalitetno boljih
elemenata puta i zbog smanjene psihofizičke aktivnosti, ne očekuje realnu
opasnost, pa su za takve puteve karakteristični
lančani sudari
s mnogo
učesnika sa teškim posljedicama. Zbog toga je održavanje odstojanja u
skladu sa brzinom vožnje obaveza i neminovnost za bezbjednu vožnju.
ODNOS VOZAČA PREMA VOZILU
359
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Iskusni vozači znaju koliku vrijednost imaju
gume
njihovog
automobila.
Kvalitetne i neistrošene gume
su
osnova na kojoj se temelji
bezbjednost
cijele porodice za vrijeme vožnje. Porodica, njihova kuća i sva
druga imovina, diploma škola, karijera, životna radost… podrhtavaju na tim
nikad sasvim sigurnim temeljima.
Vrijednost pneumatika
neuporedivo je
mala prema ulozi koju imaju za stabilnost vozila. To treba da znaju i vozači
i drugi kreatori
saobraćajne infrastrukture
(inžinjeri, policajci,
nastavnici…) i
kulture
.
I
ulje u motoru
vozila je važan faktor sigurne vožnje. Ulje
podmazuje motor, hladi ga, spriječava zastoje i druge nezgode. Saobraćajno
kulturan vozač će to permanentno pratiti, kontrolisati nivo ulja, vrijeme
mijenjanja, eventualno prokapavanje na parking podlozi i sl.
Educirani vozači znaju da je
ugljen – monoksid
(CO)
otrovni plin
bez boje, mirisa i okusa, produkt sagorjevanja goriva u motoru, čest izvor
opasnosti po vozače koji su skloni odmoru i/ili spavanju u automobilu koji
se zagrijava radom motora. Često vozači to ne znaju ili zanemare.
Koncentracija otrovnog plina najveća je kada vozilo stoji sa radom motora.
Vozači treba da razmišljaju i zaključe da je bolje biti prehlađen nego
ugušen. Zbog toga je preporučljivo da se u automobilu (zimi) uvijek ima
toplija odjeća i ćebadi koja će se upotrijebiti u slučajevima zastoja na putu.
Podešavanje svjetala
je značajno za vidljivost i bezbjednost vozača
i drugih učesnika u saobraćaju. Svjetla se podešavaju u mehaničarskim
radionicama i servisima. Često je potrebno da i sam vozač uoči i procjeni
potrebu podešavanja svjetala. Na to ukazuju i drugi vozači. Ona mogu biti
nepodešena čime se smanjuje vidljivost i zasljepljenje drugih vozača.
Savremena vozila imaju mogućnost podešavanja visine svjetala koja je
neophodno podesiti kada se vozilo optereti.
Saobraćajna kultura vozača
podrazumjeva i shvatanja, stavove i znanja u vezi sa optimalnim
opterećenjem vozila i podešavanjem njegovih svjetala.
Održavanje automobila u radionicama i servisima treba evidentirati
– bilježiti zamjene, potrebe narednih intervencija što će činiti vlasnik vozila
ali i servisi koji stalno održavaju vozilo. Poželjno je imati odgovarajući
stalni servis i stručna lica koja već znaju šta je do sada opravljano na vozilu
i šta treba popravljati u narednom periodu kako bi izbjegli nepoželjne i
neugodne zastoje na putevima koji mogu ugrožavati vozača i druge
učesnike u saobraćaju.
Sastavni dio saobraćajne kulture su mogućnosti i potrebe traženja
pomoći drugih u saobraćaju
361
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Često se traži pomoć Auto-moto saveza (AMS, tel. 1285) na
putevima zbog zastoja. Mnogi pozivi se mogu izbjeći ukoliko vozači
posjeduju viši nivo saobraćajne kulture koja mu omogućava da sam otkloni
kvarove. Učestalost i razlozi poziva AMS-u su vidljivi iz slike 24.
Slika 24
. Česti razlozi poziva AMS za pomoć na putevima
Mnoge kvarove osposobljen vozač može sam otkloniti – zamjeniti
ulje i filtere, napuniti akumulator, kontrolisati pritisak i istrošenost
pneumatika, kontrolisati nivo i kvalitete goriva, podesiti svjetla...
ODNOS VOZAČA PREMA SAOBRAĆAJNIM PROPISIMA
I PRAVILIMA
362
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
kultura vožnje i odgovoran, pažljiv i zaštitni odnos prema pješacima i
njihovom kretanju.
Nedopustiva je traumatizacija
pješaka, izazivanje
straha i osjećaja životne ugroženosti, slika 26.
Slika 25.
Ugrožavanje pješaka
Vozači niske opšte i saobraćajne kulture ne ustupaju pravo
prvenstva pješacima, niti drugim vozilima krećući se brzo i neobazrivo
(„guraju se“, „voze na kvarno“...). Na sličan način se bezobzirni,
neodgovorni i agresivni vozači ponašaju i u drugim složenim saobraćajnim
situacijama – nedozvoljeno pretiču sa obje strane, ubrzavaju vožnju radi
prolaska kroz raskrsnicu, vrše polukružno okretanje na otvorenim putevima,
prelaze preko pune linije... Posljedice su opasnost po druge učesnike u
saobraćaju.
Izvor opasnosti je i poledica
na putevima. Vožnja putevima sa
poledicom je izrazita opasnost. Iskusni vozači znaju da je opasno kočiti i
brzo voziti. Vožnja se mora prilagoditi i toliko usporiti da se može
zaustaviti „kočenjem motorom“. Savremena vozila imaju protuklizni sistem
ali to nije dovoljno pri povećanoj brzoj vožnji i naglom kočenju.
Značajan problem i greške neodgovornih vozača je nepravilno
preticanje, posebno na nepreglednim mjestima (na krivinama, prevojima,
suženim mjestima, mostovima...).
ODNOS VOZAČA PREMA SEBI
364
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Edukacija učesnika u saobraćaju i eksperata
koji kreiraju
strategiju saobraćaja, njegovu operacijonalizaciju u okviru sve složenije
saobraćajne dinamike kao i nastavnika saobraćaja i policije koja značajno
kontroliše, kanališe i obezbjeđuje učesnike u saobraćaju, podrazumjeva i
psihološku edukaciju
kojom će upoznati psiho – socijalni profil ljudi
učesnika u saobraćaju, te brojne psihičke procese, funkcije i psihološke
fenomene, a
posebno sopstveni psiho-socijalni profil ličnosti
.
Opšta saobraćajna i psihološka edukacija imaju za cilj i promjenu
čovjeka, promjenu njegovog skripta doživljavanja i reagovanja i stila
življenja koji će on projektovati i tokom vožnje automobila kao dijela stila
življenja. Već je rečeno da „ljudi voze kao što žive“. Stil vožnje je visoko
korespodentan sa stilom življenja. Cilj je psihološke edukacije učesnika i
drugih aktera u saobraćaju da
upoznaju sebe
i da se
mijenjaju
.
Sticanje iskustva u učešću u saobraćaju je proširenje i ukupnog
životnog iskustva.
Dakle, vozač treba upoznati sebe i svoje mogućnosti kako bi
uskladio svoje potrebe u vožnji sa svojim mogućnostima.
Odgovoran odnos prema sebi podrazumjeva odgovoran odnos i
prema drugima. Iz toga proizilaze ciljevi i zadaci svakog učesnika u
saobraćaju, posebno vozača:
•
Kontrolisati svoje opšte zdravlje, koje će se reflektovati i u vožnji!
•
Jačati i čuvati psihofizičku kondiciju koja je osnova efikasnog stila
življenja i stila vožnje!
•
Izbjegavati duge i iscrpljujuće vožnje koje slabe psiho-fizičke,
senzorne, psihomotorne, refleksne, reakcione mogućnosti!
•
Kontrolisati i čuvati emocionalnu stabilnost, izbjegavati i
spriječavati iritabilnost i agresivnost!
•
Ne dozvoliti sebi da se željeno i zadato vrijeme nadoknađuje brzom
vožnjom!
•
Planirati i njegovati naviku odmaranja, ležerne i opuštene vožnje!
•
Prepoznati i neutralisati odbrambene mehanizme, komplekse i druge
psihičke teškoće u cilju prilagođene vožnje!
365
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
bezbjednost jer vozač i putnici usljed sudara ne bivaju povrijeđeni
toliko teško, da bi izgubili svijest i došli u opasnost da izgore. Imaju
dovoljno mogućnosti da se odvežu i samostalno i bezbjedno napuste
vozilo koje gore
U slučaju izljetanja vozila sa kolovoza i upadanja u dublju vodu
(rijeka, jezero, more), što se takođe dešava izuzetno rijetko, jednom
u nekoliko stotina slučajeva, pojas znatno povećava bezbjednost, jer
vozač i putnici usljed sudara ne bivaju povrijeđeni toliko teško, da
bi izgubili svijest i došli u opasnost da se utope. Imaju dovoljno
mogućnosti da se odvežu i samostalno i bezbjedno napuste vozilo
koje se nalazi u vodi
Ukoliko je putnik vozila u saobraćajnoj nezgodi dijete koje nije
bezbjedno smješteno i privezano u sigurnosnom dječijem sjedištu
pričšvršćenom za vozilo, usljed inercionog udarca biva teško
povrijeđeno unutar vozila, ili biva izbačeno van njega, bez obzira
kojom snagom ga odrasli drže u krilu
Pojas treba koristiti
UVIJEK
i pri kratkim vožnjama i pri malim
brzinama. Američka istraživanja pokazuju da se 80% nezgoda
dogodi pri brzinama manjim od 60 km/čas, kao i da se 75% nezgoda
dešava u relativnoj blizini mjesta stanovanja a ne pri dugim
putovanjima.
Značajan doprinos shvatanju i podržavajućim stavovima pored
zakonskih obaveza i kaznenih sankcija, o korisnosti upotrebe sigurnosnih
pojaseva dao je primjereni i psihološki utemeljen letak sa snažnim
porukama „
PRODUŽITE LINIJU ŽIVOTA – VEŽITE POJAS“,
slika
26.
367
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Slika 26
. Informativni letak o korisnosti vezanja sigurnosnog pojasa
368
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
Saobraćajna kultura obuhvata i shvatanje o neusklađenosti faktora u
saobraćaju i nemogućnosti društva da iznad svojih materijalnih mogućnosti
djeluje na povećanje bezbjednosti u saobraćaju.
Civilizacija danas znači ukupnost vještina, znanja, običaja, misaonih i
umjetničkih uvjerenja i tvorevina te nazora do kojih se pojedina zemlja
probila dugotrajnom borbom protiv prirodnih i društvenih otpora kroz
vjekove.
Kulturno ophođenje je osnovni, i ako nepisan, zakon ponašanja za
bezbjednost svih učesnika u saobraćaju. Danas se pod kulturnim
ponašanjem u saobraćaju najčešće misli na odnose među učesnicima u
saobraćaju (vozač - vozač, vozač - pješak i dr.). Međutim, saobraćajna
kultura danas obuhvata odnose učesnika u saobraćaju prema vozilu, prema
saobraćajnoj signalizaciji, prema saobraćajnim propisima i sl. Pri
utvrđivanju mogućih uzroka koji utiču na saobraćajnu kulturu istaknuti su
učesnici u saobraćaju, vozila, klimatski uslovi i nepotpuno ili nedovoljno
definisani zakonski propisi o saobraćaju, sredstva za regulisanje saobraćaja
i kontrolu saobraćaja.
Unutar svake od grupa navedenih faktora saobraćajnih nezgoda ima i
mnogo pojedinačnih faktora. Stoga se sa sigurnošću može reći da se nikada
ne mogu dogoditi dvije potpuno jednake nesreće zato što je splet njihovih
uzroka uvijek različit.
Ugrožavanje bezbjednosti u saobraćaju tretira se kao krivično djelo.
Krivnja se može pojaviti kao umišljaj ili nehat, što uključuje određenu
namjeru ili svijest krivca.
Kada vozač vozilom u saobraćaju na putu postupa protivno propisima
o pravilima saobraćaja i izazove saobraćajnu nezgodu, smatra se da je to
učinio svjesno.
Bezbjednost u saobraćaju je složena, dakle, od kombinacija niza
mogućih uzroka saobraćajnih nezgoda. Nemoguće je opisati sve te
kombinacije pa su ovdje istaknute samo osnovne. Ako se gledaju, u širem
smislu, nikako se ne smije zaboraviti ni mogući uticaj onih ljudi koji
projektuju, grade i održavaju puteve, onih koji pišu i donose saobraćajne
propise, onih koji kontrolišu, obrazuju i dr.
Pri takvom utvrđivanju odgovornosti za bezbjednost svih učesnika u
saobraćaju, pojedinci i društvo u cjelini neprekidno moraju otklanjati sve
uzroke saobraćajnih nezgoda, koji se pojavljuju direktno, indirektno ili
katkad čak i skriveno. U saobraćaju pomaže znanje i kultura, a ne samo
370
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
sreća jer je čovjek tvorac svoje sreće. Mnogi su se danas, sudeći po onome
što se uočava u saobraćaju, oslanjali samo na sreću a to nije ni slučajno
dovoljno.
371
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
373
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
LITERATURA:
1. Branković, D. (1999):
Interaktivno učenje u problemskoj nastavi
,
Zbornik radova, Interaktivno učenje, Ministarstvo prosvjete RS i
UNICEF kancelarija u Banjoj Luci, Banja Luka.
2. Bujas, Z., Pec, B. (1968):
Osnove psihofiziologije rada
, Zagreb.
3. Bukelić, J. (1997):
Droga u školskoj klupi
, III izdanje, Velarta,
Beograd.
4. Desimirović, V. (1997):
Medicinska psihologija sa osnovama
psihopatologije
, „Nauka“, Beograd.
5. Despotović, A. – Ignjatović, N. (1980):
Zavisnost od droga i
lijekova – narkomanije
, Institut za dokumentaciju i zaštitu na radu,
Niš.
6. Dunderović, R. (1988):
Mladi i društvene promjene
, Mladi i
politika, Centar za društvena istraživanja, Split.
7. Dvorniković, J.(1990):
Karakterologija jugoslovenskih naroda
,
Prosveta, Beograd.
8. Erić, Lj. (1991):
Panična stanja
, Medicinska knjiga, Beograd –
Zagreb.
9. Erić, Lj. (1972):
Strah, anksioznost i anksiozna stanja
,
Medicinska knjiga, Beograd – Zagreb.
10. Grupa autora, (1994):
Kulture u tranziciji
, Urednik Mirjana Prašić
– Dvornić, „Plato“, Beograd.
11. Hudolin, V. (1968):
Psihijatrijsko psihološki leksikon,
„Panorama“, Zagreb.
12. Jelčić, J. (1980):
Kultura cestovnog prometa i zdravlje naroda
,
Čovjek i promet, Br. 2, Zagreb.
13. Jerotić, V. (1995):
Čovjek i njegov identitet, psihološki problemi
savremenog čovjeka
, III izdanje, Dječije novine, Beograd – Gornji
Milanovac.
14. Jospers, K. (1978):
Opšta psihopatologija
, Prosveta, Beograd.
15. Kaličanin, P. (1996):
Anksiozni poremećaji – stanja patološkog
straha
, Beograd.
374
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
31. Milić, A. (2000):
Nasilje i agresija
, „Vještak“, Časopis Udruženja
sudskih vještaka RS, Banja Luka.
32. Milošević, S. (1977):
Saobraćajna psihologija
, Naučna knjiga,
Beograd.
33. Milošević, S. (2002):
Percepcija, pažnja i motorna aktivnost
,
Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd.
34. Nikolić, S. (1995):
Psihologija
, Prosvjeta, Zagreb.
35. Pejović, M. (1997):
Porodica i psihopatologija
, Savremena
administracija, Beograd.
36. Petz, B. (1992):
Psihologijski riječnik
, „Prosvjeta“, Zagreb.
37. Ranković, Ž., Pešović, Z. (2000):
Savremena sredstva za zaštitu
dece u saobraćaju
, Naučno – stručni skup „Bezbednost dece u
saobraćaju“, Saobraćajni fakultet Univerziteta u Beogradu, Beograd.
38. Rašković, J. (1980):
Ontologija agresivnosti
, III kongres
psihoterapeuta Jugoslavije, Zbornik radova, Beograd.
39. Repac, V., Knežević, P. (1982):
Pešak i vozač u saobraćaju
,
Beograd.
40. Rot, N. (1977):
Psihologija ličnosti
, Zavod za udžbenike i nastavna
sredstva, Beograd.
41. Rot, N. (1987):
Opšta psihologija
, Zavod za udžbenike i nastavna
sredstva, Beograd.
42. Rot, N. (1978):
Socijalna interakcija
, Savez psihologa Srbije,
Beograd.
43. Rot, N. (1982):
Znakovi i značenja
, Nolit, Beograd.
44. Rot, N. (1972):
Osnovi socijalne psihologije
, Zavod za udžbenike i
nastavna sredstva, Beograd.
45. Savez društava psihologa Srbije (1988):
Teorija i praksa
psihodijagnostike
, Zbornik radova 1, Beograd.
46. Štajnberger, J. (1980):
Inženjerska psihologija
, Nolit, Beograd.
47. Tomeković, T. (1978):
Psihologija rada
, SNL – Sveučilišna
naklada Liber, Zagreb.
48. Valon, A. (1999):
Psihički razvoj deteta
, Zavod za udžbenike i
nastavna sredstva, Beograd.
376
Dr sc. med. Aleksandar Milić Saobraćajna psihologija
49. Vasiljević, A., Radovanović, D. (1975):
Saobraćajni prestupnici
,
Institut za sociološka i kriminološka istraživanja, Beograd.
50. Veldol, K. (1979):
Društveno ponašanje
, Nolit, Beograd.
51. Veselinović, M., Kišić, T. (1982):
Prometna kultura s osnovama
psihologije
, Školska knjiga, Zagreb.
52. Vidanović, J., Kolar, D.: (2003):
Mentalna higijena
, Beograd.
53. Vlajkić, J. (1992):
Životne krize i njihovo prevazilaženje
, Nolit,
Beograd.
54. Vudvort R. S. (1964):
Eksperimentalna psihologija
, (prevod)
Naučna knjiga, Beograd.
55. Vujaklija, M. (1996/97):
Leksikon stranih reči i izraza
,
„Prosveta“, Beograd.
56. Vujanić M., Lipovac, K. (2000):
Metodologija istraživanja i
rešavanja problema bezbednosti dece u saobraćaju
, Naučno –
stručni skup „Bezbednost dece u saobraćaju“, Saobraćajni fakultet
Univerziteta u Beogradu, Beograd.
57. Vujanić, M. i grupa autora (1999):
Bezbednost dece u saobraćaju
u Beogradu
.
58. Vukadinović, V. (1997):
Osnove saobraćajne psihologije
, Zavod
za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd.
59. Zuber, N., Benceković, V. (2005):
Naknadno osposobljavanje
mladih vozača
, Zbornik radova, Naučno – stručni skup, „Saobraćaj
za novi milenij“, Teslić, Centar za motorna vozila, Banja Luka.
60. Zuber, N., Benceković, V. (2005):
Nove strategije u poučavanju
vožnje
, Zbornik radova, Naučno – stručni skup, „Saobraćaj za novi
milenij“, Teslić, Centar za motorna vozila, Banja Luka.
61. Zvonarević, M. (1968):
Psihologija
, Školska knjiga, Zagreb.
62. Zvonarević, M. (1976):
Socijalna psihologija
, Školska knjiga,
Zagreb.
377
