PODJELA MAŠINA ZA DIZANJE I PRENOŠENJE TERETA
Svi transportni uređaji za dizanje i prenošenje materijala(izuzev mašina za
prenošenje materiala na veće razdaljine, kao što su željeznička i motorna vozila), mogu se
prema načinu rada podjeliti u dvije osnovne grupe:
- tarnsportni uređaji koji rade sa prekidima, ili dizalične mašine;
- transportni uređaji neprekidnog transporta.
A. Mašine i uređaji koji pripadaju prvoj grupi rade periodično, sa prekidima; oni
premještaju terete odvojenim kretanjima menjajući pri tome radni i povratni hod. Period
rada dizalične mašine (naziva se dizalična mašina iako i diže terete i permješta ih sa
mjesta na mjesto) satoji se od operacije vešanja tereta o noseći dio dizalice, od radnog
hoda (dizanje, premještanje tereta u horizontalnoj ravni i spuštanje tereta), skidanja tereta
sa nosećeg elementa dizalice i od povratnog (mrtvog) hoda do mjesta ponovnog
zahvatanja tereta. Kao što se odmah iz opisanih operacija može vidjeti, kapacitet ovakve
transportne mašine zavisi od dužine puta premještanja tereta, tačnije rečeno – kapacitet
dizalične mašine je obrnuto srazmjeran visini dizanja tereta i dužini horizontalnog
njegovog premještanja. Pomoću dizaličnih mašina mogu se dizati i prenositi krupni
komadni tereti, zatim sitnokomadni i sitnozrni materijali u specijalnim posudama.
Uređaji neprekidnog transporta omogućuju da se materijal prenosi neprekidnim
tokom i horizontalno i vertikalno; kapacitet ovih uređaja ne zavisi od dužine
transportovanja, što predstavlja i osnovnu razliku između ovih uređaja i onih koji rade
periodično. Mašinama i uređajima neprekidnog transporta mogu se prenositi samo
sitnozrni rasipni, kao i sitnokomadni materijali, kao zavrtnji, zakivci, sitni odlivci itd.
Prema konstruktivnom izvođenju, dizalične mašine se mogu podjeliti na sledeće
podgrupe:
- prosti dizalični mehanizmi i mašine;
- dizalice (kranovi);
- podizači.
U podgrupu prostih mehanizama i mašina spadaju:
1
1
. Male dizalice
; to su mehanizmi sa malom visinom dizanja. Kod ovih dizalica
teret se podiže pomoću zupčaste poluge, zavojnog vretena, ili pomjeranjem klipa. To su
ručne dizalice sa zupčastom polugom i prenosom cilindričnim zupčanicima (sl.1), ručne
dizalice sa zavojnim vretenom električne dizalice sa zavojnim zretenom, hidraulične
dizalice sa pokretnim klinom i hidraulične dizalice sa pokretnim cilindrom.
2. Koturače i čekrci. I ovi mehanizmi služe za dizanje tereta na male visine; oni moraju
biti obešeni za noseće grede. U ovu podgrupu spadaju sve vrste koturača sa jednim, dva
ili više krakova nosećeg elementa, prenosni ručni čekrci sa pužnim prenosom ili sa
prenosom cilindričnim zupčanicima itd.
3. Doboši za vuču (vinde) jesu prosti dizalični mehanizmi namjenjeni i za dizanje tereta i
za njegovo premeštanje u horizontalnoj ili kosoj ravni.
Dizalice
(kranovi) su složene dizalične mašine koje služe i za dizanje i za prenošenje
tereta. Prema načinu rada, dizalice se mogu podeliti u dve osnovne podgrupe:
- dizalice(kranovi) mostovskog oblika;
- obrtne dizalice(kranovi).
Dizalicama prve grupe horizontalno premještanje tereta se postiže kombinacijom
translatornih pomjeranja ;dizalice druge grupe ostvaruju horizontalno premještanje tereta ,
okretanjem
Ova podjela je uslovna i izvršena je prema načinu ostvarivanja horizontalnog
premješanja tereta.Mogu se, međutim, izvršiti i druge podjele prema drugim osobinama,
kao što su tip konstrukcije dizalice, mjesto primjene, tereti koje prenosi dizalica i sl.
2
Za dizalične mehanizme primjenjuju se elektromotori jednosmjerne struje.s
obzirom na uslove rada dizaličnih mehanizma, pogodnija je upotreba motora
jednosmjerne struje, sa rednom pobudom, čija je karakteristika data na slici. Kao čto se iz
dijagrama može vidjeti, ovi motori imaju svojstvo samo regulisanja, tj. moment rotora
elektro motora se mijenja u obrnutoj zavisnosti od broja obrtaja, odnosno broj obrtaja se
smanjuje sa povećanjem opterećenja. Za vrijeme perioda neustaljenog kretanja, tj. pri
malom broju obrtaja, motor razvija veći moment.č ova pozitivna osobina motora
jednosmjerne struje sa rednom pobudom može u izvjesnim slučajevima da bude i
štetna,kao npr. za mehanizme u kjih moment opterećenja,a samim tim moment
elektromotora, može u radu da dobije veoma male vrijednosti (bliske nuli), npr. za liftove
pri 50% opterećenja kabine ;broj okretaja elektromotorau tim slučajevima može da
poraste veoma mnogo, tako da može doći do loma motora.u takvim slučajevima
upotrebljavaju se motori sa paralelnom pobudom kod kojih je n=const.,nezavisno od
veličine M
mot
sličan se rezultat može dobiti ako se podesi karakteristika motora sa
rednom pobudom putem šentiranja namotaja rotora priključenjem paralelnog otpora
(karakteristika motora predstavljena tačkastom krivom na slici ).
Promjena broja okretaja pri datom M
mot
postiže se uključivanjem odgovarajućih
otpora u strujno kolo rotora i statora.
Usled velikog eksploatacionog preimućstva, savremeni transportni uređaji se
snadbijevaju naizmjeničnom trofaznom strujom. Motori naizmjenične struje su manji i
lakši od odgovarajućih motora jednosmjerne struje, zatim zahtijevaju znatno manje bakra,
jednostavniji su po konstrukciji, sigurniji su u radu i imaju veći stepen iskorišćenja. Iz
karakteristike asinhronog motora naizmjenične struje (sl. ) može se vidjeti da i u ovom
slučaju, sa povećanjem momenta M
mot
, opada broj obrtaja elektromotora, ali u znatno
slabijem stepenu nego u motoru jednosmjerne struje sa rednom pobudom.
4
Motori naizmjenične struje izrađuju se sa kratko spojenim rotorom, koji ne
dozvoljava regulisanje broja obrtaja, i sa namotnim rotorom, kod kojih su krajevi
namotaja preko kontaktnih prstenova priključeni na spoljašnji rotorski otpornik. U slučaju
da se strujno kolo rotora uključe različiti otpori, dobija se čitav red dopunskih
karakteristika, koje omogućavaju variranje broja obrtaja motora pri dizanju tereta, kao i
pri njegovom spuštanju. Međutim, ovaj način promjene broja obrtaja elektromotora ne
zadovoljava ni izbliza zahtjeve koje postavlja jedno dizalično – transportno postrojenje. U
poslednje vrijeme razrađen je čitav niz specijalnih sistema za kontrolisano regulisanje
broja obrtaja elektromotora trofazne struje, koji daje vrlo dobre rezultate regulisanja pri
spuštanju tereta.
Parni pogon se upotrebljava za željezničke i plovne dizalice.
Kotao parne dizalice mora da bude sposoban za brzo puštanje u rad i da dozvoli
kratkovremeno forsiranje. Obično se za dizalice upotrebljava vertikalni kotao sa
plamenim cijevima, koji ima relativno male dimenzije, što je važno zbog njegovog
smještanja na platformu dizalice. Nedostaci ovih kotlova su: mala zapremina suda za
paru, mala zapremina vode, visoka vlažnost pare isl.
Parna mašina mora zadovoljavajuće da radi pri naglo promjenljivim režimima
rada, zatim mora imati mogućnost puštanja u rad pri bilo kom položaju krivaje i pri
punom njenom opterećenju i, najzad, mora imati sposobnost lakog reversibilnog rada.
Pored navedenog ona mora biti zbijene konstrukcije, jednostavna i sigurna u
eksploataciji. Svim ovim zahtjevima najbolje odgovara dvocilindrična parna mašina sa
položajem koljena vratila pod 90˚ i sa odvojenim položajem cilindra na stranama
koljenastog vratila.
Nedostatak parnog pogona je nizak stepen korisnog dejstva cijelog parnog
postrojenja, kao i neophodnost držanja kotla pod parom za cijelo vrijeme rada, pa čak i
pri većim prekidima u radu. Isto tako, nedostaci parnog pogona se ogledaju u većoj
glomaznosti postrojenja, većoj težini, većim eksploatacionim rashodima itd.
Usled naglo promjenljivog režima rada dizaličnih mašina, kod parnog pogona je
veoma teško održavanje računskog broja obrtaja, a još teže održavanje stalnosti broja
obrtaja.
5
