DRUŠTVENI SISTEM KAO STOHASTIČKI SISTEM
Nikola Petrović, Visoka tehnološka škola strukovnih studija, Šabac
Sadržaj
–
U ovom seminarskom su opisani sistemi,
podsistemi, društveni sistemi, organizacioni sistemi,
privreda, stohastički karakter privrede...
Klјučne reči
–
Sistem, društveni sistem, stohastički
sistem,privreda ...
1. Uvod
U svakodnevnoj teoriji i praksi, veoma je rasprostranjena
upotreba termina sistem.
Sistem se može definisati kao organizacija načinjena od
grupisanih pojedinaca ili struktura koje imaju različite
funkcije, karakteristike, poreklo ili status.
Ljudska individua nije u stanju da u dužem vremenskom
periodu samostalno preživi u prirodi. Za njen opstanak važna
je saradnja sa drugim ljudima. Čovek je društveno biće.
Opstaje samo kao deo šire ljudske zajednice, kao član
društva.
Na primer, društveni sistem može podeliti veliku oblast kao
što je ljudska populacija na grupe. Porodica, rod, imućstvo,
društvene klase... Ove demografske podeljenosti se možda
najbolje mogu iskoristiti u marketinškom sektoru, kako bi
pomogle kompanijama da najbolje pronadju njihovo ciljno
tržište i ostvare bolju prodaju.
Ukratko, sistem se može definisati kao: ukupnost
međusobno funkcionalno povezanih delova.
2. Zašto se društvo može posmatrati kao sistem ?
Društvo se kao i ostali fenomeni, može posmatrati na
različite načine. Ono se može posmatrati kao totalitet, kao
celina. Može se posmatrati kao sistem koji se sastoji iz
manjih celina ili delova, podsistema međusobno na
najrazličitije načine povezanih, a koji su stalnoj interakciji tj.
međudejstvu. Podsistemi utiču jedni na druge u ograničenom
ili neograničenom vremenskom periodu, razmenjujući,
materiju, energiju ili informacije.
Slika 1.
Ilustracija društvenog sistema
Društvo se, (posmatrano kao sistem) sastoji iz više
podsistema. Privreda je samo jedan od njih. Obrazovni,
naučno-istraživački, pravni, kulturni, zdravstveni, socijalni...
sistemi se takođe mogu identifikovati kao podsistemi društva.
U značajne delove društva spada i politički sistem.
Društvenim kretanjima i razvojem društva može se upravljati.
Društvo, kao svrhovit i organizovan sistem, spada u red
sistema koji, pored ostalih podsistema, sadrže i podsistem
upravljanja.
Naravno, moguća su i drugačija viđenja društva i njegovih
elemenata. Ona su uvek opredeljena osnovnim ciljem analize.
U ovom slučaju osnovni predmet razmatranja je privreda a ne
društvo. Težnja da se privreda posmatra kao najznačajniji deo
društva i zbog toga se ono posmatra na ovaj način.
U kakvom su odnosu društvo i njegovi podsistemi? Društveni
sistem u odnosu na njegove podsisteme predstavlja sistem
višeg reda. Zbog toga su podsistemi prožeti osnovnim
svojstvima društva (društvenim vrednostima), višeg sistema
kome pripadaju.
U protivnom ne bi postojala veza koja sistem drži na okupu i
podsistem koji nije prožet osnovnim svojstvima višeg reda
bio bi odbačen ili osuđen na propast. Na drugoj strani, svaki
od navedenih podsistema društva relativno je samostalan u
odnosu na društveni sistem jer bi inače izgubio osnovno
obeležje dela, podsistema. Ako nema relativne samostalnosti
delova, ne može se govoriti ni o celini, sistemu sastavljenom
od delova.
Relativna samostalnost delova predstavlja jedan od osnovnih
preduslova brže i efikasne adaptacije velikih sistema na
promene koje se javljaju u okviru sistema ili u okruženju.
Optimalni nivo samostalnosti podsistema određen je brojnim
determinantama karakterističnim za vreme u kojem se nivo
samostalnosti podsistema određuje. Bliže određenje
samostalnosti delova društva zavisi od osnovnih
karakteristika društva i od razvojne faze kroz koju ono
prolazi. Nekada je samostalnost delova veća a nekada manja.
Iznalaženje optimalnog odnosa celine i delova predstavlja u
svakom društvu, u svakoj fazi njegovog razvoja, veoma
složen i uvek aktuelan zadatak. Bez jasnog definisanja ovog
odnosa ne može se formulisati strategija razvoja društva, niti
se može doneti optimalna razvojna strategija privrede.
Priroda uspostavljenog odnosa podsistema i sistema u
mnogome opredeljuje način funkcionisanja društva. Velike
slobode delova u odnosu na celinu izazivaju nepotrebne
sukobe i nekoordiniranost akcija. I obrnuto, prejaka
podređenost dela celini onemogućava njegovo brzo
prilagođavanje promenjenim uslovima. Pogrešne odluke
izazivaju niz posledica. Istorijsko iskustvo pokazuje da su se
zemlje u kojima je samostalnost delova bila veća uspešnije
razvijale.
3. Privreda – Najvažniji podsistem društva
Za očuvanje i razvoj društva, tj. Za zadovoljenje brojnih
potreba društva, u dugom istorijskom procesu spontano je
organizovan proces obezbeđenja dobara najrazličitijeg
karaktera. Deo društva koji se time bavi naziva se privredom.
Razvoj društva u celini i svih njegovih podsistema uslovljen
je efikasnošću privrednog podsistema. Ali, važi i obrnuto.
Nema efikasne privrede bez dobrog obrazovnog,
zdravstvenog, naučno-istraživačkog sistema. Sličnih primera
je mnogo.
Privreda se kao i ostali fenomeni može posmatrati kao sistem.
Sa manje uspeha i više teškoća nego u prirodnim naukama, i
privreda se može objasniti na osnovu univerzalnih principa
opisa stanja, definisanja parametara i zakona funkcionisanja
sistema.
Privreda posmatrana kao sistem ograničena je sa dva sistema
višeg reda: prirodom koja se takođe može posmatrati kao
sistem i koja predstavlja najopštiji predmet rada i društvom
čiji je privreda sistem potreba zadovoljava. Resursi su
limitirani a njihova eventualna promenljivost određena je
tehničkim progresom. Sistem potreba se karakteriše istim
odrednicama kao i privreda i društvo čiji podsistem i
predstavlja. Radi se o veoma dinamičnom, vrlo složenom,
stohastičkom i hijerarhijski uređenom sistemu.
Funkcionisanje privrede određeno je presekom dvaju
podsistema sa suprotnom osnovnom karakteristikom;
limitiranost resursa nasuprot stalno rastućim (i skoro)
neograničenim potrebama.
Privreda je samo deo, podsistem društva, i to najznačajniji.
Na takav zaključak ukazuje više činjenica. Prioritetni položaj
privrede određuje mreža veza privrede sa drugim
podsistemima društva i njenim okruženjem koga čine i
elementi koji ne pripadaju društvu kome i sama pripada. Od
svih podsistema društva privreda ima najrazvijeniju mrežu
veza sa okruženjem. Mrežu veza karakterišu brojne, veoma
razvijene povratne sprege. Između privrede, ili nekog njenog
podsistema, i svakog od preostalih društvenih podsistema
funkcioniše barem jedna povratna sprega. Na značaj privrede
za razvoj društva ukazuju i složenost strukture privrede,
velika brzina različitih vrsta promena u privredi kao i veoma
složen skup akcija koje ograničenim sredstvima i na
ograničenom nivou odvijaju u privrednom sistemu.
Privreda se, kao i društvo može posmatrati kao sistem
određenog ustrojstva, načina funkcionisanja i osnovnih
karakteristika. Postoji veliki broj definicija sistema od kojih
se neke smatraju klasičkim. Tako, na primer, Ludvig fon
Bertalanfi sistem definiše kao kompleks elemenata koji se
nalaze u uzajamnoj povezanosti. Staford Bir pod pojmom
sistem podrazumeva uzajamnu povezanost najrazličitijih
elemenata.
Za privredu se može reći da predstavlja celinu svih privrednih
resursa, privrednih subjekata i institucija jedne zemlje čiji
skup interakcija ima karakter privrednih aktivnosti čiji je cilj
ostvarenje korisnog rezultata (ukupnog proizvoda). [1]
4. Stohastički karakter privrede
Nasuprot determinističkim sistemima, privreda i društvo,
spadaju u stohastičke sisteme. Ova klasa sistema se u
literaturi može naći i pod nazivima: Probabilistički sistemi ili
verovatni sistemi.
Ova karakteristika privrede proističe iz prethodno
objašnjene karakteristike. Opšta teorija sistema, sistem
definiše kao stohastički ako primena određene upravljačke
akcije transformiše poznato stanje sistema u jedno iz skupa
mogućih stanja, a ne u unapred poznato jedino moguće
stanje. Skup mogućih stanja karakteriše funkcija raspodele
verovatnoće.
Pre nego što dođe do primene upravljačke akcije potrebno je
adekvatnom metodologijom izabrati odgovarajuću
upravljačku akciju iz skupa mogućih upravljačkih akcija.
Kada je u pitanju upravljanje privredom ovaj se odabir ne
može uvek obaviti primenom egzaktnih metoda. Ako bi to
bilo moguće i ako bi sistem na primenu upravljačke akcije
reagovao na unapred poznati način radilo bi se o
determinističkom sistemu.
Sprovođenje upravljačke akcije, kada su u pitanju stohastički
sistemi, takođe uglavnom nije automatsko ili
poluautomatsko. Upravljačke akcije se u stohastičkim
sistemima sprovode putem organizacije čiji su elementi
ljudska bića. Zbog toga su bitni elementi privrede različiti
motivi, interesi i takvi elementi kao što su emocije, instikti,
nesvesno, i zato privreda (osim iz navedenih razloga) spada u
sisteme velikog reda složenosti.
Nikada unapred nije do kraja poznato kako će privreda
reagovati na neku upravljačku akciju. Različiti stimuli,
podsticaji ili slično mogu da izazovu vrlo različite reakcije
proizvođača. Ono što se unapred može znati, sa manjim ili
većim stepenom egzaktnosti, jeste više različitih scenarija
reakcije (funkcija raspodele verovatnoće). Stohastički
karakter privrede čini upravljanje privredom nisko
egzaktnim, čime se povećava potreba za fleksibilnošću i
adaptibilnošću sistema upravljanja privredom
5. Organizacioni sistem
Pod organizacionim sistemom se može podrazumevati
svaki oblik udruživanja ljudi radi ostvarivanja zajedničkih
ciljeva. U svakodnevnoj praksi ovaj sistem se naziva
organizacija. Organizacija se bavi ljudima, ali i skladnim
povezivanjem ljudi i sredstava, uključujući i ostale resurse
(opremu, prostor, energiju, vreme, informacije). U oblasti
organizacije paralelno se razvijaju dve oblasti, i to:
-organizaciona struktura i -uloga čoveka u organizaciji. Od
posebnog značaja je funkcionisanje organizacije koje
oživljava organizacionu strukturu i pokreće ljude na
svrsishodno delovanje u ostvarivanju opšteg cilja
organizacije.
Ciljevi se biraju iz skupa vrednosti (individualne, grupne,
organizacijske, vrednosti okoline, društvene vrednosti) i
predstavljaju željena stanja u budućnosti. Oni su osnovni
pokretač svake aktivnosti u organizaciji i predstavljaju svrhu
njenog postojanja. Neprestanim praćenjem realizacije ciljeva,
organizacija stiče uvid u kvalitet svog funkcionisanja i u
skladu sa ostvarenim rezultatima, koriguje svoje delovanje.
