ostava). Depozitari (bankari) primanjem depozita nisu postajali ni posjednici ni
vlasnici deponiranih komada novca ili stvari, nego detentori (držaoci), zbog čega

primljeni novac i stvari nisu mogli upotrebljavati u svom poslovanju, već su ga

morali čuvati odvojeno za deponenta.
Zahvaljujući pojavi pivatnih poduzetnika koji su se bavili bankovnim poslovima i

njihovoj inicijativi, već u novom babilonskom dobu (od VII. do V. stoljeća prije naše
ere) došlo je do daljeg razvijanja bankovnih, a naročito depozitnih poslova.

Tadašnji su bankari za primljene depozite, deponentima izdavali zadužnice, koje su

se mogle prenositi dalje, iz čega je nastao običaj da se plaćanja među deponentima

obavljaju preknjižavanjem u bankovnim knjigama. Iz depozita je neposredno
izraslo posredovanje u plaćanju. Skladište je na temelju žitnog pologa preuzimalo

isplate i uplate za vlasnika.
U razdoblju od VI. stoljeća prije naše ere do III. stoljeća naše ere, javio se jedan

prijelazni period u kojem se odvijala evolucija depozita od

depositum regulare

depositum irregulare

. Polozi pojedinih polagača nisu se više međusobno lučili, ali

depozitar ipak nije postajao vlasnik depozita, već je svaki deponent postajao

vlasnik količine koja je njemu pripadala i on je tu količinu mogao (u bilo kojim

konkretnim komadima novca) vindicirati

iz zajedničke mase novca.

Otvoreni depoi razvijali su se paralelno s razvojem kreditnih poslova, oni su u

pravilu u novčanom obliku, a preovladavaju počevši od III. stoljeća naše ere. To su

tzv.

depositum irregulare

. Od tih vremena u razvoju depozita, depozitar je postao

vlasnik položenih novaca, on je s njim mogao raspolagati i upotrebljavati ih u svoju
korist. Obaveza depozitara svodila se na vraćanje.
Gotovi svi današnji depoziti kod banaka po karakteru su

depositum irregulare

, oni

su osnova cjelokupne aktivnosti banaka, i zahvaljujući evoluciji karaktera depozita

depositum regulare

depositum irregulare

, oni omogućavaju izvršavanje

osnovnog zadatka savremenih banaka – kreditiranje procesa proširene društvene
reprodukcije uz ostvarivanje dobiti. Jer, da bi mogle davati kredite i izvršavati

svoju osnovnu funkciju u procesu društvene reprodukcije, banke najprije moraju

prikupiti depozite (često se neispravno upotrebljava izraz „uzimati kredit“). Izraz

„banke uzimaju kredit“, ne odgovara suštini posla prikupljanja depozita, zbog toga
što između prikupljanja depozita, a naročito depozita po viđenju i stvarnog

uzimanja kredita postoje kvalitativne razlike. Pored ostalih razlika, kao što su:

ocjena kreditne sposobnosti dužnika, ocjena opravdanosti visine kredita, ocjena

mogućnosti vraćanja kredita, ocjena sigurnosti i rentabilnosti ulaganja sredstava
itd., kod podizanja (uzimanja) kredita presudni su interes i potreba korisnika

(tražioca) kredita, koje on obrazlaže u svom zahtjevu za kredit, dok je kod

primanja depozita, odnosno deponiranja sredstava od odlučujućeg značenja koje je
povod i ograničenje posla – interes davaoca kredita (deponenta). Kada komitent ili
banka uzima kredit, onda oni to čine zbog toga što su im ta sredstva potrebna, dok

je kod primanja depozita situacija obrnuta.

Lat. „

vindicare

“ – štititi, braniti, polagati na nešto pravo

Kada bankar preuzima neodređeni iznos u depozit on to čini zato što njegov

komitent u datom trenutku raspolaže tom sumom novca, a ne zato što bi bankaru

baš ta suma depozita bila potrebna. Kada neko uzme kredit, stanje kredita se kod
korisnika kredita ne može mijenjati bez njegovog pristanka do ugovorenog roka,

iako bi to davaocu kredita nekada možda bilo potrebno. Međutim stanje depozita

varira prema deponentovim (klijentovim) potrebama. Da je u stanju uzeti kredit

deponent ne bi smio, a ni mogao po volji povećavati ili smanjivati polog.
Po djelovanju,

depositum irregulare

, razlikuje se od zajma između ostalog i po

tome:



Što se položeni novac može tražiti natrag u svako doba (što ne znači da se
ne mogu ugovoriti rokovi otkaza),



Po tome što je dug po viđenju,



Po tome što je isključena kompenzacija,



Po tome što se izrečno ili prešutno može uglaviti naknada za čuvanje, čega
nema kod zajma.

Zbog izloženih kvalitativnih razlika koje postoje između uzimanja kredita i

prikupljanja depozita, odnosno davanja kredita i polaganja depozita, u depozitnom

poslovanju banaka ispravno je korištenje sljedećeih termina: polaganje depozita

(deponiranje), primanje(prikupljanje) depozita, na što se misli i pri upotrebi
termina: depozitna aktivnost banaka, mobilizacijska aktivnost banaka i sl.

1.2

Značaj i podjela depozita

Depoziti su najznačajniji izvor bankarskog potencijala. U masi niihovog

finansijskog potencijala, odnosno bankarskih resursa, oni učestvuju u rasponu od

oko 70-80%, što dovoljno govori o njihovom značaju za banke. Prema sadašnjim
podacima, učešće depozita u finansijskom potencijalu banaka najrazvijenijih

tržišnih ekonomija je različito. Tako je ono u Njemačkoj 70%, u Japanu 74%,

Francuskoj 86%, Holandiji 85%, Velikoj Britaniji 84%, Italiji 83%, a SAD-a 80%.

Navedeni podaci odnose se na ukupan bankarski sistem date zemlje i na ukupne
depozite kod banaka.
U zavisnosti od stepena razvijenosti privrede i visine dohotka, odnosno od kamtno-

prihodovne svijesti deponenta, postoje značajne razlike u strukturi depozita. Isto

tako, u zavisnosti od veličine banke, postoje razlike u proporciji depozita u

ukupnim  izvorima.  Naime  veće  (velike)  banke  imaju  relativno  manje  učešće
depozita  u  ukupnim  izvorima  sredstava  od  manjih  banaka,  budući  da  su  one
(velike  banke)  u  mogućnosti  da  lakše  pribave  depozitne  izvore  za  nedostajući

iznos legitimne tražnje od manjih banaka. Manje banke imaju otežan pristup

fodnovima i tržištima i stoga imaju veće učešće depozita u ukupnom finansijskom
potencijalu, ali i relativno više stope rezervi.
Depoziti banke dijele se sa različitih stanovišta. Najznačajnija podjela je na

depozite po viđenju (neoročene) koji se nazivaju još i transakcioni depoziti, štedne

i oročene depozite.

Razlog zašto banke i druge finansijske institucije nude klijentima kamatu i

mogućnost njihove brze konverzije u transakcione depozite je potreba za njihovim

privlačenjem kojim bi finansirali predviđene plasmane. Pri koncipiranju politike
štednih depozita, poslovne (komercijalne) banke rukovode se sa jasnom

namjerom: da privuku što širu strukturu i veći broj deponenata. Štedne depozite

nude poslovne banke, ali i nebankarske finansijske organizacije fizičkim licima

(stanovništvu), neprofitnim organizacijama, državno-pravnim kolektivitetima i

preduzećima. Dakle, cilj banaka je da prikupe i manje (automatizirane) iznose ovih
depozita, a interes deponenata je da po osnovu njih ostvare kamatne prihode,

istina nešto niže u odnosu na oročene depozite. Niža kamata na štedne u odnosu na

oročene depozite kompenzirana je mogućnošću njihovog povlačenja ili izvršenja

plaćanja po želji ili nakon određenog roka najave od strane deponenta, što banke
rijetko koriste.
Na visinu štednih depozita utiču mnogi faktori: visina dohotka, razvijenost
finasijskog tržišta, uslovi alternativnih mogućnosti (unosnijih) plasmana,

konkurencija, postojeća stopa inflacije i sl. S obzirom da stopa inflacije obezvređuje
novac, ona negativno utiče na štednju, jer imaoci novca preferiraju njegovo

ulaganje u realna dobra, vrjednosne papire i zlato.
Na relativno smanjenje značaja štednih u odnosu na oročene depozite sve više

utiče kamatna svijest građana, ali i drugih, većih deponenata, koji su osjetljivi i na
male razlike u stopama prinosa na svoje depozite. Nadalje, na njihovu relativizaciju

utiče i pojava inovativnih oblika oročenih depozita, koji su uz to lako i brzo

unovčivi na sekundarnom tržištu (npr. depozitni certifikati).
Danas uglavnom postoje dva tipa štednih depozita:



Ulog na štednoj knjižici i



Ugovor između deponenta i banke o otvaranju štednog računa.

Na štedne knjižice građani stavljaju određeni, obično manji izvor sredstava. Banke

ulagačima evidentiraju uplate i isplate, obračunavaju kamate, a ulagači (deponenti)
svoje uloge mogu povlačiti bez ograničenja. Iako je i u ovom slučaju regulativom

predviđena mogućnost da banke traže od deponenta najavu povlačenja ovih

(štednih) uloga, one to uglavnom ne čine, osim, eventualno, u iznimnim

slučajevima i to kada banke imaju likvidnosne probleme i kada se pri tome radi o
većim iznosima sredstava.

1.2.3

Oročeni depoziti

Osnovna karakteristika oročenih depozita, koja ih razlikuje od štednih depozita,
jeste da oni imaju utvrđen rok oročavanja, odnosno da do isteka toga roka

deponent (ulagač) ne može sa njima da raspolaže, odnosno vrši plaćanja. U slučaju

da klijent povlači sredstva prije ugovorenog roka, on plaća penale u vidu niže

kamatne stope. Ovi depoziti ne vrše transakcionu funkciju novca, odnosno ne mogu
se upotrijebiti za transakcijska plaćanja s obzirom da je njihovo konvertovanje u

novac moguće tek nakon određenog roka, odnosno isteka vremena oročavanja.

Duže vrijeme oročavanja za njihovog imaoca znači manju likvidnost, što

podrazumijeva kompenzaciju višom kamatnom stopom. Oročeni depoziti imaju i

niže operativne troškove i nižu stopu obavezne rezerve, koju banka izdvaja na

račun kod Centralne banke, njima se mogu finansirati određene namjene na duži
rok i sl. Stoga su oni sa ovog stanovišta prihvatljiviji za banku (duže njima

raspolaže) i za korisnika (budući da on njima ostvaruje veći prinos). Budući, dakle,

da za vrijeme oročenosti ne mogu vršiti funkciju plaćanja, oni se s pravom nazivaju

nemonetarnim depozitima. Oročeni depoziti plativi su:



Po isteku određenog roka (ne kraćeg od 7 dana),



Na određeni dan (koji ne može biti ranije od dana polaganja depozita),



Po isteku otkaznog roka ili roka signalizacije namjere povlačenja depozitnih
sredstava (koji ne može biti kraći od sedam dana).

Prema navedenom, vidljivo je da oročene depozite karakteriše prethodno utvrđeni

rok oročavanja i rokovi plativosti. U slučaju da deponent želi oročena sredstva
povući prije isteka roka oročavanja, banka mu, kao što je već rečeno, zaračunava

penale preko nižih kamata. Ključne razlike između depozita po viđenju, odnosno

transakcionih depozita s jedne i štednih i oročenih depozita s druge strane, su u

sljedećem:



Načinu i brzini njihovog pretvaranja u gotovinu i mogućnosti plaćanja, koja

je instancijalna kod transkacionih, dok to nije slučaj kod štednih, a posebno
ne kod oročenih depozita,



Transakcioni depoziti po pravilu su nekamatonosni, a štedni i oročeni su
kamatonosni,



Štedni i oročeni depoziti imaju manje operativne troškove od transakcionih
depozita.

Bitne razlike između štednih i oročenih depozita, nalaze se i u sljedećem:



Rok oročavanja, odnosno imobilizacije oročenih depozita je precizno
utvrđen, dok to nije slučaj kod štednih depozita,



Kod štednih depozita postoji mogućnost najave povlačenja, dok povlačenje
prije roka kod oročenih depozita rezultira gubitkom dijela kamate,



Štedni depoziti lako se pretvaraju u transakcione, dok to nije slučaj kod
oročenih depozita,



Štedni depoziti, njihovim imaocima (deponentima) donose nešto nižu
kamatnu stopu u odnosu na oročene, ali je to kompenzirano mogućnošću
njihovog prijevremenog povlačenja,



Štedne depozite relativizira pojava inovativnih oblika depozita, dok oročene

depozite, čini atraktivnijim zbog više kamate i lake unovčivosti na
sekundarnom finansijskom tržištu,



Kamatno osjetljiviji i svjesniji deponenti preferiraju oročene depozite i

njihove inovativne oblike.

1.3

Razlozi držanja različitih depozita

Razlozi držanja depozita su različiti. Transakcione depozite deponenti drže u

bankama zbog likvidnosnih razloga, odnosno za plaćanja, te pokriće neujednačenih

priliva i odliva sredstava, pri čemu oni često služe i kao rezerve likvidnosti. Veći

iznos ovih (transakcionih) depozita drže transaktori slabijeg boniteta, odnosno
nižeg kreditnog rejtinga, koji se uz to teže i pod nepovoljnijim uslovima zadužuju

na finansijskom tržištu. Pri izboru oko iznosa likvidnih rezervi (kao oportunitetnog

troška i troška zaduživanja), transaktori nižeg boniteta, obično se opredjeljuju za

prvu opciju, a transaktori višeg boniteta za drugu opciju, budući da se relativno

lakše zadužuju na finansijskim tržištima i uz niže marginalne troškove.
Opreznosni razlog držanja depozita obično se odnosi na pad, recesiju, odnosno

depresivnu fazu privrednog ciklusa, oštru restriktivnu monetarnu politiku koja

ima za cilj da stabilizuje stanje nacionalne privrede.
Iako kamatonosni prihodi nisu primarni motiv držanja transakcionih depozita, on
je vremenom evoluirao i u prinosne motive, što je potvrdilo prihvatanje NOW

računa, super NOW računa, računa novčanog tržišta, poznatih pod nazivom

MMDAs (money market deposits).
Štedni i oročeni depoziti glavni motiv imaju u ostvarivanju zarade. I dok kod
štednih depozita nije preciziran rok, dotle oročene depozite karakteriše prethodno

utvrđeni rok dospijeća i termin njihovog povlačenja. Eventualno povlačenje ovih

sredstava prije utvrđenog roka rezultira penalima preko sniženja kamate.

SISTEM OSIGURANJA DEPOZITA

Sistem osiguranja depozita razvio se početkom Velike krize 30-ih godina prošlog

stoljeća. Potreba zaštite depozita klijenata osnovni je cilj institucije koja se
uspostavlja kao autoritet za osiguranje depozita. Osnivači su državne institucije,

privatni subjekti ili njihova kombinacija.
Poučeni iskustvima sa bankarskim panikama, osiguranje depozita postalo je

instrument očuvanja povjerenja i propadanja banaka. Eksplicitno ili implicitno
uspostavljen sistem osiguranja depozita ukazuje na formalnu prirodu osiguranja.

Implicitno uspostavljeni sistem ne temelji se na zakonu kojim se garantuje zaštita

klijenata usljed propadanja, bankrota banke. U ovom slučaju se pretpostavlja da

država namiruje deponente.
U nekim od vodećih svjetskih sila, kao što su Kina i Australija, osiguranje depozita
ne postoji. Kao razlog se navodi veća tržišna disciplina implicitnog sistema i

mogućnost nepravilnog djelovanja sistema zaštite depozita u eksplicitnom

sistemu. Vlade zemalja implicitnog sistema isti vide kao tupi poticaj investitorima,

kao i bankama, da upravljaju rizicima, što povećava mogućnost propadanja banaka.
U većini zemalja uspostavljen je eksplicitni sistem osiguranja depozita, koji se

kontinuirano unaprjeđuje. Eksplicitno uspostavljeni sistemi temelje se na

formalnim uredbama o funkcionisanju sistema, limitima pokrivenosti, finansiranju

sistema i namirenju klijenata u slučaju bankrota banke. Osiguranje depozita

podrazumijeva pravila koja nisu jednako definisana na nacionalnim nivoima

(“compensation scheme”), ali se primjenjuju na opštoj razini.
U nekim zemljama postoji više sistema osiguranja depozita, dok neki sistemi

osiguranja depozita pokrivaju više zemalja. Pristup osiguranju depozita zavisi od

strukture bankarskog sistema odnosno modela bankarskog poslovanja koji može i

ne mora biti zasnovan na POSLOVNE STUDIJE / BUSINESS STUDIES 550 pravnom

razdvajanju klasičnog i investicijskog bankarstva. Osiguranje u višestrukim
sistemima podrazumijeva pokriće depozita različitih tipova banaka. U suprotnom,

postoji jedinstven sistem osiguranja za sve banke.

2.1

Osiguranje depozita u Bosni i Hercegovini

Od 2002. godine na razini Bosne i Hercegovine posluje Agencija za osiguranje

depozita. Kao samostalna, neprofitna pravna osoba, Agencija za osiguranje
depozita (u daljem tekstu AODBiH) garantuje za osigurane depozite u svim

bankama u Bosni i Hercegovini. Sistemom osiguranja depozita osigurani su

depoziti fizičkih i pravnih osoba. AODBiH utemeljena je Zakonom o osiguranju

depozita u bankama BiH, koji je važio do 17.7.2020. godine, kada je na snagu stupio
novi Zakon o osiguranju depozita u bankama BiH kojim se regulira: osnivanje,

status, djelatnost, upravljanje i rukovođenje, ovlasti, obveze i financiranje Agencije.
Cilj Zakona je da osigura zaštitu depozita fizičkih i pravnih osoba u bankama koje

su dobile dozvolu za rad od Agencije za bankarstvo FBiH ili Agencije za bankarstvo
RS, te time doprinese očuvanju sveukupne financijske stabilnosti.
Osnovni zadaci agnecije su:



Osiguranje prikladnih depozita fizičkih i pravnih osoba u bankama,



Izdavanje i oduzimanje certifikata o članstvu bankama,



Investiranje sredstava koja čine Fond za osiguranje depozita,



Isplata osiguranja depozita u slučaju prestanka rada banke,



Donošenje podzakonskih akata, kojima se regulira osiguranje depozita i
poslovanje Agencije,



Sudjelovanje u procesu restrukturiranja banaka.

Slika 2 – AODBiH logo

Agencija je samostalna, neprofitna, pravna osoba sa ovlašću sukladno Zakonu.
Agencija ima sjedište u Banjaluci i filijale u Sarajevu i Banjaluci.

Mogu li povećati osigurani iznos depozita, deponujući iznos depozita u više banaka?

Da. Depoziti jednog deponenta u različitim bankama su odvojeno osigurani, svaki

do iznosa 50.000 KM.

Šta se dešava ako u banci imam i kredit i depozit?

U slučaju da se banci oduzme dozvola za rad depozit se umanjuje za dugove koje

deponent ima prema banci na dan kad joj je oduzeta dozvola za rad.

Da li su osigurani depoziti maloljetnih lica?

Da. Bez obzira da li su deponenti punoljetni ili maloljetni, oni su osigurani.

Šta se dešava sa iznosom depozita koji prelazi 50.000 KM?
Ukoliko deponent raspolaže sredstvima preko 50.000 KM razliku će potraživati od

banke kojoj je oduzeta dozvola za rad i koja se nalazi u postupku likvidacije ili

stečaja.

U kom roku se može podići osigurani iznos?

AOD je dužna da deponentu najkasnije u roku od 20 radnih dana od oduzimanja

dozvole za rad banci, stavi na rapolaganje njegova osigurana sredstva. Kao vlasnik

osiguranog depozita deponent ima pravo da u roku od 5 godina od dana
oduzimanja dozvole za rad banci, ostvari svoje pravo potraživanja po osnovu

osiguranog depozita.

Da li su sredstva osigurana i ako su u stranoj valuti?

Depoziti su osigurani bez obzira da li su u KM ili u stranoj valuti. U slučaju da se

oduzme dozvola za rad banci, isplata novčanih sredstava deponentu se vrši u valuti

KM. Ukoliko su sredstva u inostranoj valuti ona se preračunavaju u KM, na temelju

srednjeg deviznog kursa Centralne banke BiH, na dan kada je oduzeta dozvola za

rad banci.

ZAKLJUČAK

Podaci Centralne banke Bosne i Hercegovine (CBBiH) na kraju septembra 2020.

Godine pokazuju da su ukupni depoziti stanovništva kod poslovnih banaka u BiH
zabilježili rekordni iznos od 13,35 milijardi KM. Depoziti stanovništva imaju daleko

najveći udio od 54.9% u ukupnim depozitima kod komercijalnih banaka, pa stoga

predstavljaju najvažniji izvor sredstava na temelju kojeg poslovne banke mogu

financirati kreditne aktivnosti. Promatrano po ročnoj strukturi, oročeni i štedni
depoziti stanovništva iznose 5,49 milijardi KM ili 41,1% ukupnih depozita

stanovništva, od toga kratkoročni depoziti su 393 milijuna KM, a dugoročni 5.09

milijardi KM. Transakcijski računi i depoziti po viđenju čine 7,86 milijardi KM ili

58,9% ukupnih depozita stanovništva.
Stabilan domaći bankarski sektor, uz pouzdan sistem za osiguranje depozita, pruža

garanciju stanovništvu da svoja finansijska sredstva drži na računima u bankama, i
pouzdanije upravljaju svojim finansijama.