513

Dragan ĐUKANOVIĆ

UDK: 342.8(497.1)

Biblid 0025-8555,58(2006)

Vol. LVIII, br. 4, pp. 513-536

Izvorni naučni rad

Decembar 2006.

IZBORNI SISTEMI U ZEMLJAMA NASTALIM NA

PODRUČJU NEKADAŠNJE JUGOSLAVIJE

ABSTRACT

The author explores the genesis and development of electoral

systems in the states created in the territory of the former Yugoslavia. The
paper does a comparative analysis of the most significant components and
characteristics of the electoral systems in the South Slavic states – the highest
averages methods, forms of candidature, modes of voting, levels of electoral
constituency, methods of translating votes into seats and levels of a qualified
suffrage. It also deals with the effects of implementation of the majority,
mixed and proportional electoral systems in the mentioned group of
countries during the last decade, particularly considering the representation
of minority ethnic communities in their supreme legislative bodies.

UVODNE NAPOMENE

savremenoj političkoj nauci postoji nekoliko stotina definicija
izbornih sistema. No, on u osnovi predstavlja „institucionalni modus
unutar kojega birači izražavaju svoje političke preferencije u obliku

glasova i unutar kojega se glasovi birača pretvaraju u mandate.”

Izborni

1 Dr Dragan Đukanović, istraživač saradnik u Institutu za međunarodnu politiku i

privredu, Beograd.

2 Odrednica: „Izborni sustav”, u: Mirjana Kasapović,

Izborni leksikon

, Politička kultura,

Zagreb, 2003, str. 160-1.

514

MP 4, 2006 – Izborni sistemi u zemljama nekadašnje Jugoslavije

(str. 513-536)

sistem je, dakle, deo šireg izbornog prava, koji u sebi uključuje izborni
obrazac (većinski ili proporcionalni), izborne jedinice, izborno takmičenje,
glasanje, metode pretvaranja glasova u mandate i izborni cenzus.

U odnosu na izborni obrazac, izborni sistemi se dele na većinske i

proporcionalne, ali postoji i veliki broj „mešovitih” izbornih sistema.

Većinski izborni model doprinosi tome da „pobednik nosi sve”, bilo sa
relativnom ili apsolutnom većinom, ili pak u okviru jednokružnih ili
dvokružnih izbora. Model dvokružnih većinskih izbornih sistema je s
početka protekle decenije dominirao u Republici Srbiji i Republici
Hrvatskoj, gde su u drugi izborni krug ulazili kandidati za
poslanike/zastupnike u njihovim predstavničkim telima, a koji su osvojili
manje od 50% glasova. Sa druge strane, proporcionalni izborni sistemi
počiva na raspodeli mandata u parlamentu u skladu sa brojem, odnosno na
izborima dobijenim procentom osvojenih glasova.

Glasanje kao oblik ispoljavanja volje birača prema pojedinim

kandidatima i listama, takođe predstavlja jednu od temeljnih komponenti
izbornog sistema. Ono se može obavljati putem takozvanih zatvorenih i
otvorenih lista. Zatvorene liste podrazumevaju da svaki glasač može da se
opredeli isključivo za jednog kandidata, odnosno listu, koja je prethodno
utvrđena od strane podnosioca – političke partije ili koalicije. U tom smislu
važno je ukazati i na to da ove liste mogu biti zatvorene blokirane i
zatvorene neblokirane. Zatvorene blokirane liste podrazumevaju da je
stranačko ili koaliciono rukovodstvo određene izborne liste ranije utvrdilo
listu kandidata za poslanike, nakon čega ne postoji mogućnost da se
redosled na njima menja. Zatvorena neblokirana lista dopušta biračima da
unutar ponuđene liste glasaju za pojedine kandidate, te da na taj način utiču
na raspored mandata pojedine političke partije ili koalicije. U okviru
ovakvih lista partijsko i koaliciono rukovodstvo utvrđuje samo spisak
kandidata, dok o njima odlučuju građani na izborima. Otvorene liste,
ostavljaju mogućnost biračima da u postupku glasanja izražavaju određene
preferencije, i to tako što mogu glasati za više kandidata sa različitih
stranačkih lista.

Kada se govori o načinu, odnosno obliku glasanja, postoji

mogućnost primene načela „jedan glas”, gde jedan birač može birati samo

3 Ibidem, str. 160.

4 Ibidem, str. 150-1. Videti i: Đovani Sartori,

Uporedni ustavni inženjering: strukture,

podsticaji i ishodi

, Filip Višnjić, Beograd, 2003, str. 21-7.

516

MP 4, 2006 – Izborni sistemi u zemljama nekadašnje Jugoslavije

(str. 513-536)

danas se koristi prilikom raspodele mandata u predstavničkim telima
pojedinih nordijskih zemalja (Švedska i Norveška).

Razlika između D’Ontove i Sent-Lagijeve metode prilikom

utvrđivanja broja mandata u predstavničkim telima uglavnom je samo
matematička, te nije toliko drastična da bi mogla suštinski uticati na
preraspodelu osvojenih mesta u parlamentu.

Pored već navedenih metoda, koje su kako je i naglašeno

dominantne u postjugoslovenskim državama, postoji i Hareova kvota,
nazvana prema engleskom advokatu Tomasu Hareu (Thomas Hare – 1806-
1891).

Na osnovu ove kvote, raspodela mandata između izbornih aktera se

vrši tako što se ukupni broj osvojenih glasova podeli ukupnim brojem
mandata, koji se dele u izbornoj jedinici, čime se dobija tzv. izborni broj.
Broj osvojenih mandata utvrđuje se potom tako što se broj glasova svakog
subjekta koji je učestvovao u izbornom procesu podeli sa navedenim
izbornim brojem. Na osnovu primene Hareove kvote, takođe, glasači
samostalno ispisuju imena kandidata prema redosledu vlastitih preferencija.
Svi prekobrojni glasovi „prenose” se na druge preferencije, sve dok se
kandidati sa začelja liste u potpunosti ne eliminišu.

IZBORNI INŽENJERING:

KAKO IZABRATI ADEKVATAN IZBORNI SISTEM?

Vodeći mislioci savremene politikologije Arend Lajphart (Arend

Lijphart) i Đovani Sartori (Giovanni Sartori) ističu da je izborni sistem
veoma bitan segment političkog sistema od čijeg oblikovanja suštinski
zavisi i njegova priroda. U savremenim političkim sistemima dilema vezana
za izbor između većinskog i proporcionalnog (i njegovih brojnih varijanti)
sistema bila je neretko dovođena u blisku relaciju sa širim definisanjem
političkog sistema, odnosno izborom između predsedničkog ili
parlamentarnog sistema organizacije vlasti. Đovani Sartori smatra da je
reinženjering i odabir izbornog sistema bio fundamentalan za
(re)konstituisanje demokratije u postsocijalističkim društvima.

Jedna od

osnovnih karakteristika valjano izabranog izbornog sistema jeste i njegova

8 Odrednica: „Hareova kvota”, u. Mirjana Kasapović

, Izborni leksikon

, op. cit., str. 106.

9 Đovani Sartori,

Uporedni ustavni inženjering: strukture, podsticaji i ishodi

, op. cit.,

str. 36-7.

10 Ibidem, str. 46-9.

517

MP 4, 2006 – Izborni sistemi u zemljama nekadašnje Jugoslavije

(str. 513-536)

prihvatljivost za većinu, ili pak sve vodeće političke faktore. Naravno, to u
konačnom sledu događaja treba da dovede do potpune stabilizacije političke
i partijske scene, kao i smanjenja intenziteta potencijalnih konflikata.

Sartori s tim u vezi podvlači da nije bitan sam izbor između većinskog ili
proporcionalnog izbornog sistema, već njegova potpuna prihvatljivost i
mogućnost da se nakon izbora osigura stabilna i odgovorna vlada.

Definisanje okvira izbornog sistema suštinski determiniše i

struktuiranje partijskog sistema. Prema Đovaniju Sartoriju većinski sistem je
umnogome bolji, jer njegov antipod — proporcionalni sistem neretko dovodi
do „svadljivih i blokiranih koalicionih vlada”.

Štaviše, Sartori tvrdi i da

većinski izborni sistem utiče na formiranje dvopartijskih sistema, koji su
umnogome stabilniji nego umereno ili visoko pluralizovani partijski sistemi.
Primenom proporcionalnog izbornog sistema se, zaključuje on, podstiče
dodatna fragmentacija društva i vodećih političkih partija, što može uticati i na
nestabilnost celokupnog političkog sistema. Arend Lajphat pak ističe da je
proporcionalni izborni sistem bolji od većinskog, jer omogućava da se
posebno u sistemima konsocijativne demokratije, odnosno duboko i višestruko
podeljenim društvima, očuva puna reprezentativnost predstavničkih organa
vlasti.

U izvesnoj meri se i njegov „neistomišljenik” Sartori slaže sa

navedenom ocenom, navodeći pritom da je njegova primena dopuštena za
„naročito ‘teška’ društva”.

Lajphart takođe naglašava i značaj visine

izbornog praga (cenzusa), i analizirajući njihov učinak na formiranje izbornih
sistema navodi da se u savremenim demokratijama oni kreću od 0,67% u
Holandiji, pa sve do 5% u Nemačkoj i na Novom Zelandu.

U zemljama nekadašnjeg Istočnog bloka u periodu od 1989. do

1992. godine usledila su početna definisanja pojedinih segmenata izbornih
sistema, a nakon nekoliko izbornih ciklusa započela je i njihova postepena
rekonceptualizacija kroz usvajanje nove ili modifikovanje postojeće
zakonske regulative. Nakon prvobitne dominacije većinskog izbornog

11 Milan N. Jovanović,

Oblikovanje izborne demokratije: Poljska, Mađarska, Češka,

Slovačka, Bugarska, Rumunija, Rusija, Ukrajina

, Institut za političke studije,

„Službeni list SCG”, Beograd, 2006, str. 19-20.

12 Đovani Sartori,

Uporedni ustavni inženjering: strukture, podsticaji i ishodi

, op. cit.,

str. 81.

13 Arend Lajphart,

Modeli demokratije: oblici i učinak vlade u trideset šest zemalja

„Službeni list SCG”, Beograd, CID, Podgorica, 2003, str. 171-90.

14 Đovani Satroti,

Uporedni ustavni inženjering

, op. cit., str. 95.

519

MP 4, 2006 – Izborni sistemi u zemljama nekadašnje Jugoslavije

(str. 513-536)

Državnom zboru je rezervisano po jedno mesto. Oni se biraju na osnovu
primene Hareove metode, zahvaljujući čemu je ostavljena mogućnost
pripadnicima navedenih etničkih zajednica da se putem preferencijalnog
glasanja odaberu najreprezentativniji predstavnici dveju manjinskih zajednica.

Celokupna teritorija Republike Slovenije podeljena je na deset

izbornih jedinica.

U okviru osam izbornih jedinica se bira po 11, a u

preostalim dvema biraju se poslanici iz reda mađarske i italijanske manjine.
Izborne jedinice su obrazovane tako da se izbor poslanika vrši prema
približno istom broju glasača. Prilikom izbora poslanika u Državni savet,
formiraju se 22 izborne jedinice na teritoriji Slovenije, u kojima se bira po
jedan poslanik, tj. predstavnik lokalnih zajednica, u skladu sa jednokružnim
većinskim izbornim sistemom.

Prilikom određivanja broja mandata u Državnom zboru, kao što je

ranije napomenuto, koristi se tzv. Drupov količnik (nazvana prema
britanskom advokatu Henriju Drupu – Henry Droop), odnosno podela
ukupnog broja glasova sa brojem mandata uvećanim za jedan.

U Sloveniji

danas postoje tzv. zatvorene izborne liste, odnosno svaki izborni subjekt
dobija mandate, ali prema ranije utvrđenom redosledu kandidata u okviru
izbornih jedinica. Mandati koji pritom ostaju neraspoređeni u izbornim
jedinicama, raspoređuju se u skladu sa D’Ontovom metodom.

Sa druge

strane, prilikom izbora poslanika iz reda mađarske i italijanske manjine
koristi se većinski (jednokružni) sistem.

Na osnovu iskustva razvijenih demokratskih zemalja može se,

međutim, uočiti da je u Sloveniji zadržan prilično visok cenzus za ulazak
poslanika u Državni zbor od 4%, koji na određeni način eliminiše manje
političke partije.

Hrvatska.

Tokom protekle decenije u Hrvatskoj je došlo do evolucije

iz dominantno većinskog u umereno većinski, a potom i proporcionalni
izborni sistem.

Njegovo konstituisanje bilo je u potpunosti kreirano od

19 Milan N. Jovanović

, Izborni sistemi postkomunističkih država

, JP „Službeni list SCG”,

Fakultet političkih nauka, Institut za političke studije, Beograd, 2004, str. 379-400.

20 Ibidem, str. 392-3.

21 Ibidem, str. 392.

22 Srđan Vrcan, „Izbori u Hrvatskoj devedesetih: simptomatičan slučaj ili anomalija?”,

u: Dragica Vujadinović, Lino Veljak, Vladimir Goati i Veselin Pavićević (urs),