1.Ciljevi i metode predmeta Savremeni politički sistemi
•
Među brojnim disciplinama političkih nauka posebno mesto zauzimaju Komparativni
politički sistemi.
•
Ova oblast političkih nauka poznata je još i pod nazivima: Uporedni politički sistemi,
Les systemes politiques compares (fr.), Comparative Politics (engl.) i dr).
•
Izučavanje političkih sistema pobuđivalo je oduvek veliko interesovanje kako
naučnika i istraživača , tako i šire javnosti.
•
•
Šezdesetih godina XX veka sve značajnije visokoobrazovne institucije u Evropi i
svetu uvele su izučavanje discipline savremeni, odnosno komparativni politički
sistemi (ili srodnih naziva) u programe svojih osnovnih i poslediplomskih studija.
•
Od toga vremena pa sve do današnjih dana, disciplina savremeni politički sistemi
zastupljena je na svim fakultetima društvenih i političkih nauka razvijenog sveta:
ENA, Berkli, Stenford, Oksford, London School of Economics i dr.
•
•
U našoj zemlji prve korake ka naučnom i teorijskom izučavanju Uporednih političkih
sistema učinila je u Beogradu 1962. g. Visoka škola političkih nauka - od 1968. g.
Fakultet političkih nauka.
2. Teškoće u proučavanju politike i političkog sistema
Izučavanje dinamične i žive naučne discipline kao što su komparativni politički
sistemi, iziskuje stalnu budnost istraživača nad savremenim zbivanjima u
društvenoj i političkoj praksi. Posao današnjeg istraživača je mnogo obimniji i
ozbiljniji. Poređenja radi, u Aristotelovo vreme, pre više od 20 vekova, kada je on
izvršio prvu klasifikaciju različitih državnih uređenja, postojalo je oko 158 ustava u
to vreme poznatih helenskih i drugih državica, a današnji istraživač ima pred
sobom 201 nezavisnu državu od kojih su 195 punopravne članice UN, a i taj broj se
iz dana u dan povećava.
Ipak, savremenom istraživaču su na raspolaganju neuporedivo bolja tehnološka i
informatička sredstva za analizu, kao i bogato naučno i političko iskustvo
prethodnika.
I pored svega toga, ostaje aktuelno pitanje valjanosti i postojanosti dosadašnjih
kriterijuma i vrsta klasifikacije, jer praksa i stvarnost često ne podležu krutim
standardima, a većina političkih sistema predstavlja originalne mešavine više
poznatih tipova političkih sistema.
Takođe, postoje i određena ideološka ograničenja u izučavanju političkih sistema, mada se
smatra da je savremeno izučavanje KPS oslobođeno ideoloških balasta, pod čime se pre svega
podrazumeva marksističko-dogmatski metod karakterističan za bivše komunističke zemlje.
Veoma važna karakteristika savremenog izučavanja KPS je i reznovrsnost pristupa i metoda.
Autori se suočavaju sa ogromnim problemom svrstavanja svih političkih sistema u svetu u
određeni broj kategorija, zbog velikog broja kriterijuma po kojima se klasifikacije vrše kao
što su organizacija vlasti, modeli političkog uređenja ili međusobni odnos oblika vlasti.
3. Osnovna shvatanja pojma politike
Ne može se reći da postoji samo jedna
,
sveobuhvatna i konačna definicija pojma politika, pa je
poznata i izreka da definicija politike ima skoro isto toliko koliko i autora politikoloških studija.
Najvažnije temelje u određenju pojma politike postavili su antički filozofi.
Sofisti
su smatrali da
je suštinska u određenju politike
REČ
, dok su
Sokrat
i
Platon
smatrali da je to
ISTINA
.
Aristotel
je najvažnijim smatrao
DELANJE
i
KONSTRUKCIJU
.
Iz ovih shvatanja razvio se dualizam politike kao retorike ili kao nauke.
Sokrat
(a kasnije i
Tomas
Hobs
i
Fridrih Niče
) imali su negativan stav prema retorici smatrajući da je ona samo
poluveština, odnosno imitacija prave veštine (politike), koja služi da se na bazi polusaznanja i
poluistina zavedu nevični i neobrazovani. Nasuprot tome, prava veština (politika-umeće
upravljanja životom zajednice) temelji se na istini i znanju i podrazumeva shvatanje suštine i
složenosti društvenih pojava.
Kasniji pokušaji punijeg razumevanja i definisanja politike podrazumevaju objedinjavanje ova
dva izuzetno važna aspekta politike- njene retoričke dimenzije (izražene kod aktera političkog
života- današnjih političara ili besednika kao što su
Gorgija
,
Demosten
,
Seneka
,
Ciceron
i sl.) i
njenog naučnog utemeljenja (kojim se bave analitičari političkih zbivanja i eksperti koji daju
smernice za politički razvoj društva).
Ovakvom dualističkom shvatanju politike
Sokrat
je dodao tezu o
politici kao etici
, koja je u
današnjem pomalo pežorativnom shvatanju pojma politika potpuno suprotstavljena politici kao
veštini vladanja.
Politika predstavlja veštinu pronalaženja i realizacije optimalnih rešenja u sporovima
prvobitno suprotstavljenih interesa pojedinaca ili grupa, u korist tih pojedinaca ili grupa ili
u korist društva u celini, da bi se obezbedilo nesmetano funkcionisanje rezličitih društvenih
poslova i izbegli ozbiljniji društveni potresi i štete od njih.
Pojam politike još se uobičajeno koristi za označavanje stalnih i smišljenih akcija koncipiranja,
organizovanja, vođenja i nadgledanja nekog društvenog posla, odnosno jednog segmenta
upravljanja nekom društvenom aktivnosti (socijalna, ekonomska, kulturna politika, politika cena,
carinska, zdravstvena politika i sl.).
Iz svega ovoga može se zaključiti da politika i političke nauke imaju veoma veliki značaj u
svakodnevnom životu, pa je veoma značajan razvoj kako političkih nauka, tako i njenih
poddisciplina kao što su: politička teorija i istorija, ustavno pravo, međunarodni odnosi,
diplomatija, javno mnjenje, međunarodno komuniciranje, politička sociologija, istorija političkih
teorija, komparativni politički sistemi i sl.
Politički sistem
Pojam politički sistem je relativno novijeg datuma:
1953.
g
.
američki naučnik
Dejvid Iston
piše
prvo politikološko delo pod nazivom
Politički sistem
Već od tada ustanovljeno je dualno shvatanje pojma politički sistem:
1. Politički sistem kao
specifično politikološka disciplina
2. Politički sistem kao
konkretni, empirijski oblik organizacije države
Politički sistem predstavlja manje ili više uobličen i povezan sistem političkih institucija i odnosa
koji su u vezi sa vršenjem javne vlasti i ostvarivanjem osnovnih političkih f-ja u društvenom
smislu.
4. Osnovne klasifikacije i vrste političkih sistema
Klasifikacija političkih sistema je jedan od najtežih poslova u okviru KPS.
Klasifikacija označava određivanje zajedničkih karakteristika svake od ustanovljnih
6. Prema unutrašnjim specifičnostima, nosiocima autokratske vlasti i epohi u kojoj
su nastali:
* apsolutistički režimi
* izabrani (izborni) autokratski režimi
* azijske despotije
* vojne hunte
* uzurpatorsko-prevratnički režimi
* diktature
* režimi privremeno suspendovane demokratije
* režimi inostrane okupacije ili protektorata
* kvislinški režimi
* fašistički režimi
* staljinistička diktatura
* režimi aparthejda, verske ili nacionalne isključivosti
7. Prema stepenu ekonomskog razvoja, kao i izgrađenosti ekonomske i socijalne
infrastrukture:
* razvijene
* nerazvijene
* zemlje u razvoju
* zemlje u tranziciji
8. Među monarhijama se mogu razlikovati:
* carevine
* kraljevine
* kneževine
* azijske despotije
* potčinjeni sistemi u kolonijalnom odnosu
* protektorati jedne monarhije
9. Prema nacionalnom sastavu i međunacionalnim odnosima:
* jednonacionalne
* multietničke države
10. Prema unutrašnjoj političkoj i administrativnoj organizaciji multietničkih
zajednica:
* federacije
* konfederacije
* režime rasne, odnosno nacionalne supremacije
11. Prema verskoj strukturi ili organizaciji:
* verske države
* multikonfesionalne države
12. Prema preovlađujućoj vrsti ekonomskih odnosa i svojinskih oblika:
* kapitalističke
* socijalističke
* države u tranziciji
* države sa mešovitiom oblicima svojine i produkcionih odnosa
* države sa arhaičnim (plemenskim i drugim) oblicima svojine i produkcionih
odnosa
13. Prema broju političkih partija:
* jednopartijske
* dvopartijske
* višepartijske
14. Prema teritorijalnom ustrojstvu:
-UNITARNA: prosta država
-PARLAMENTARNA i KABINETSKA: parlamentarizam
-USTAVNA-MONARHIJA: parlamentarna ili ustavna monarhija-demokratski
oblik monarhističke vlasti. Iako VB nikada nije imala pisani ustav u klasičnom
smislu (izizetak: preiod Kromvelove vlasti i njegovi „Instrumenti o vladavini“ iz
1653.g), po tradicionalnom engleskom konceptu pravnog nasleđa ili
anglosaksonske jurisprudencije, ova monarhija funkcioniše kao ustavna na bazi
odredaba brojnih povelja, konvencija, parlamentarnih i sudskih odluka, ugovora i
drugih pravnih akata iz istorije koji se odnose na sistem vladavine, položaj i prava
monarha i drugih institucija vlasti, i koji se mogu smatrati „izvorima“ engleske
(britanske) ustavnosti.
-DVOPARTIJSKA DEMOKRATIJA: 2 partije su dominantne
Britanski parlamentarizam, inače, smatra se sistemom SARADNJE (BALANSA)
VLASTI, što praktično znači da sva tri oblika vlasti (zakonodavna, izvršna i
sudska) deluju u bliskoj saradnji i ravnoteži, ali relativno samostalno i ne mešajući
se u nadležnosti druge vlasti, a sve u opštem nacionalnom interesu i pod okriljem
nacionalnog simbola Njnog Veličanstva Kraljice. Drugim rečima, svaki od oblika
vlasti respektuje relativnu samostalnost drugog, ali i u obavljanju svoje f-je
konsultuje i sarađuje sa drugom vlasšću i donosi odluke u interesu Ujedinjenog
Krajevstva. Praktično posmatrano, to izgleda ovako:
Premijer (šef Kabineta i najviši predstavnik izvršne vlasti - Dejvid Kameron,
konzervativac) najmanje jednom nedeljno podnosi Kraljici izveštaj o aktuelnom
stanju. On, takođe, podnosi izveštaj (ekspoze) i Parlamentu i obrazlaže donete
odluke. Premijer podnosi Parlamentu zakonske predloge na razmatranje i usvajanje,
čije usvajanje pripada isključivo Parlamentu, a nadzor nad sprovođenjem u
nadležnosti je Kabineta.
Ministri redovno podnose izveštaj o svom radu Parlamentu i dužni su da
odgovaraju na sva poslanička pitanja. Oni su, takođe, dužni da podnose izveštaj o
stanju u svom resoru na sednicama Kabineta.
Kraljica (nominalni šef države - Elizabeta II) zvanično podnosi Parlamentu godišnji
izveštaj o stanju nacije, čime pokazuje visoko uvažavanje Parlamenta.
Sudovi deluju nezavisno u ime NJ.V. Kraljice, a prema zakonima donetim u
Parlamentu.
Mnogi autori smatraju ovaj oblik političkog sistema najboljim do sada pronađenim
ističući da on traje več nekoliko vekova bez značajnih potresa i da se potvrdio kao
stvarno demokratski i kosmopolitski, s visoko razvijenim sistemom ljudskih prava i
