SADRŽAJ
UVOD
3
1.
GRAĐA I KONZERVISANJE SIROVIH KOŽA
4
2.
MANE SIROVIH KOŽA
6
3.
GLAVNE VRSTE SIROVIH KOŽA
7
3.1. Krupne sirove kože
8
3.2. Sitne sirove kože
9
4.
SUPSTANCE ZA ŠTAVLJENJE KOŽE
11
4.1. Biljna štavila
11
4.2. Mineralna štavila
12
4.3. Masna štavila
13
4.4. Sintetička štavila
13
5.
POMOĆNA SREDSTVA
14
6.
ŠTAVLJENJE KOŽE
15
6.1. Priprema kože za štavljenje
15
6.2. Štavljenje kože
16
6.3. Dorada uštavljenje kože
17
7.
ISPITIVANJE KVALITETA GOTOVE KOŽE
19
8.
NEDOSTACI NA GOTOVOJ KOŽI
21
9.
VRSTE GOTOVIH KOŽA
22
9.1. Koža za obuću
22
9.2. Saračko–tašnarske kože
23
9.3. Tehničke kože
23
9.4. Ostale vrste koža
24
9.5. Kožna obuća
24
ZAKLJUČAK
26
LITERATURA
27
2
UVOD
Bez svake sumnje da vještina prerade kože spada u najstarije tekovine čovječanstva, i
sugurno da je čovjek poznavao preradu kože znatno prije nego što je počeo upotrebljavati
tekstilna vlakna. Istorija bilježi da je prerada krzna bila poznata još prije 7.000 godine u
Mezopotamiji, a isto tako čovjek je davno upoznao da kora hrasta i drugog kora čini kožu
trajnijom ako se obradi pomoću njih.
Kod Grka i Rimljana prerada kože imala je zanatski karakter, pa tako njihovi pisci
spominju da se kora od raznog drveća kao i šišarike upotrebljavaju za štavljenje kože. Zanatsko
štavljenje kože trajalo je dosta dugo, pa proizvodnja uštavljene kože nije mogla zadovoljiti sve
veće potrebe i tražile su se metode koje bi omogućile brže štavljenje kože. Tako se krajem 18. i
početkom 19. vijeka počinju u kožarstvu primjenjivati ekstrakti za štavljenje dobijeni iz drveta,
pa se na taj način sam proces štavljenja znatno ubrzao.
Sredinom 19. vijeka pronalaze se pogodna sredstva za skidanje dlake sa kože, a isto tako
počinje primjena hromnih soli za štavljenje kože, čime se proces štavljenja mnogo skraćuje.
Zanatska radinost postepeno prerasta u industrijsku granu, a naročito usljed toga što se u
kožarstvo uvode sve više mašine, pa se prerada kože mehanizuje.
Najveći značaj za kožarsku industriju imaju kože sisavaca, ali kožarska industrija koristi
kože i nekih gmizavaca i riba. Kože domaćih životinja imaju najveće učešće u kožarskoj
industriji i predstavljaju glavnu sirovinsku bazu.
Slika 1.–Proizvodi od kože
4
Soljenje se najviše primjenjuje i pri ovom postupku sadržaj vode u koži može pasti na
količinu od 10–20%. Proces soljenja može se obaviti ili pomoću čvrste soli il pomoću rastvora
soli. Soljenje se obavlja na taj način da se koža sa mesne strane nasoli denaturisanom
kuhinjskom soli. Poslije toga kože se savijaju i slažu jedna na drugu. Poslije izvjesnog vremena
koža se opet soli, i to je tzv. presoljavanje. Računa se da za soljenje treba upotrijebiti oko 30%
soli računato na težinu svježe sirove kože. U Južnoj Americi obično se sirove kože konzervišu u
koncentrovanim slanim rastopinama, gdje se koža ostavlja da odleži 48 sati, nakon čega se vadi,
cijedi i još blago soli.
Sušenje kao metoda konzervisanja odavno se upotrebljava, a danas se pretežno
primjenjuje za sitne kože. Obavlja se na taj način da se koža razapne, ali se prije toga dobro
očisti. Sušenje se obavlja u natkrivenim prostorijama gdje je dobra pomaja, a nikako ne na
direktnom suncu, jer bi nastala rožasta masa. Proces sušenja ljeti iznosi za ovčije kože 3 do 4
dana, a za goveđe kože 4 do 8 dana. Zimi se koža ne smije sušiti, jer se voda u koži smrzne i
nastali kristali leda kidaju kožno tkivo, a popuca i lice, pa je ovakva koža lošijeg kvaliteta.
Osim toga, osušena koža je vrlo tvrda, teško je uočiti nedostatke na ovoj koži, pa joj je i
cijena niža nego kod kože koja je konzervisana nekim drugim postupkom. Osušena koža sadrži
svega oko 12% vlage, pa je zbog toga onemogućen rad mikroorganizama. Iz 100 kg svježe kože
dobije se oko 40–50 kg suhe kože.
Kombinovano sušenje i soljenje primjenjuje se u onim slučajevima kada koža treba dugo
da se transportuje, a naročito u prekookeanske zemlje. Na ovaj način dobijamo suho–slane kože
koje se mogu dugo održati. U normalnim uslovima ova metoda se manje primjenjuje jer je dosta
skupa.
Koža se, takođe, konzerviše i dodatkom raznih hemijskih sredstava koja imaju
antiseptička svojstva. U praksi se najviše primjenjuju:
-
fenol,
-
formaldehid,
-
kreč,
-
cink–hlorid, itd.
5
2. MANE SIROVIH KOŽA
Sirove kože mogu imati mana i nedostataka, pa je stoga vrlo važan momenat u trgovanju
sirovim kožama i pravilno procjenjivanje vrijednosti sirovih koža.
Sve greške koje se pojavljuju na sirovim kožama možemo razvrstati u tri grupe:
-
mane koje nastaju na živoj životinji,
-
mane koje nastaju pri klanju i guljenju kože i
-
mane koje nastaju prilikom konzervisanja.
Mane koje nastaju na živoj životinji mogu poticati od insekata i parazita, od raznih
bolesti, i od mehaničkih ozljeda.
Goveđi obad uzrokuje šupljine na koži ili zarasline koje su naborane, pa kvare lijep izgled
kože. Obad izaziva vrlo velike štete jer napada najbolje dijelove kože, tj. leđni dio.
Šuga se naročito pojavljuje kod ovaca i konja. Usljed krasta koje nastaju od šuge naročito
se ošteti lice kože.
Mehaničke ozljede koje nastaju na živoj životinji, kao što su ogrebotine od žice, trnja i
sl., zatim usljed jarma, razni ubodi, itd. u većini slučajeva ne primjećuju se na sirovoj koži, ali se
primjećuju kod prerađene kože i kvare joj lijep izgled.
Isto tako, koža dobijena sa bolesne i suviše mršave stoke lošeg je kvaliteta, jer je koža
takvih životinja slaba i manje gusta nego kod zdrave i dobro hranjene stoke.
Mane na sirovoj koži mogu nastati i usljed nepažljivog i nestručnog klanja i guljenja.
Klanjem stoke ošteti se vratni dio kože, a ako se koža nestručno guli, onda se zasijeca nožem.
Ovi zaresci se teško vide na sirovoj koži, ali se na gotovoj koži dobro vide, pa ovakva koža gubi
na kvalitetu i cijeni. Da bi se ovo spriječilo, danas se za guljenje koriste specijalni noževi kod
kojih je sjecivo zaštićeno, ili se upotrebljavaju električni aparati.
Ako konzervisanje nije obavljeno na vrijeme, i ako nije obavljeno kako treba, mogu
nastati oštećenja koja smanjuju vrijednost kože. Potparenost sirove kože nastaje ako se koža
odmah ne konzerviše, ako je na hladnom i vlažnom vremenu ili ako se slabo posoli. Potparenost
se pozna po tome što se dlaka skida na potparenim mjestima, ili se čak i raspada. Potparena koža
gubi znatno na mehaničkim svojstvima i ovakve kože su znatno jeftinije. Tamne mrlje na koži
nastaju ako koža dođe u dodir sa željezom, a u skladištima koja su slabo provjetrena sirovu kožu
napadaju moljci.
7
3.1. Krupne sirove kože
Goveđe kože dolaze na tržište bez ušiju i rogova, ali sa repom. Goveđe kože dijelimo na
sljedeće vrste: juneće kože, kravlje kože, volovkse kože, bikovske kože i teleće kože. Svaka
navedena vrsta koža stavlja se posebno u promet.
Juneće kože su goveđe kože oba pola životinja koje nisu upotrebljavane za rasplod.
Prema masi dijelimo ih na dvije kategorije: do 16 kg i do 24 kg.
Kravlje kože dobijaju se klanjem ženskih goveda koja su upotrebljavana za rasplod, a
prema slanoj masi po komadu dijele se na tri kategorije: do 18 kg, od 18 do 25 kg i preko 25 kg.
Slika 3.–Kravlja koža
Volovske kože dobijamo od volova, a ne smiju posjedovati svojstva bikovskih koža.
Volovske kože razvrstavamo takođe na tri kategorije prema slanoj masi po komadu: do 22 kg, od
22 do 30 kg i preko 30 kg.
Bikovske kože dobijaju se od muških goveda koja se upotrebljavaju za rasplod, a prema
slanoj masi po komadu takođe se razvrstavaju u tri kategorije: od 27 do 35 kg, od 35 do 50 kg i
preko 50 kg.
Više se cijeni koža teladi koja još nisu prešla na biljnu hranu, a od ovih više kože ženskih
nego muških teladi. Teleće kože prema slanoj masi po komadu dijelimo u tri grupe: do 4,5 kg, od
4,5 do 7,5 kg i iznad 7,5 kg.
Prema kvalitetu sve goveđe kože razvrstavamo u četiri klase:
Goveđe kože inostranog porijekla dolaze u promet pod oznakom zemlje porijekla a
moraju imati deklaraciju o sezoni klanja, načinu konzervisanja kao i o klaničkoj obradi.
