Pag

POJAM I PREDMET KRIMINOLOGIJE

Po knjizi ’’Kriminologija’’

Milo Bošković, 2011. g. i

nekoliko pitanja po knjizi ’’Osnovi kriminologije

’’ Ivanka Marković, 2007.g.

Pag

POJAM KRIMINOLOGIJE

KRIMINOLOGIJA je nauka o zločinu , latinski crimen-zločin. Kriminologija je nauka koja izučava
kriminalitet kao negativnu društvenu pojavu.

U najopštijem smislu kriminologija je nauka o zločinu. Ovaj termin je prvi upotrebio francuski

antropolog P. Topinard u svom delu “Antropologija” 1879, označavajući kriminologiju kao nauku o

proučavanju krivičnih dijela. Prvo delo pod nazivom Kriminologija objavio je italijanski pozitivista
–

sudija krivičar RAFAELE GAROFALO 1884.

Definisanjem pojma kriminologije bavio se veliki broj autora. TRADICIONALAN POJAM

zločin,

u savremenom značenju to je kriminalitet. Kriminalitet je veoma stara društvena pojava i za nju se
zanimaju mnoge nauke kao što su: pravna nauka, sociologija, psihologija, psihopatologija,
antropologija, fenomenologija i dr. Istorijski posmatrano moramo navesti Hamurabijev zakonik
1800.g.p.n.e. Indijski zakoni Manu 1200. g,p.ne. Zakon dvanaest tablica kojim se kriminalitet

kažnjavao. Proučavajući kriminalne probleme sa raznih aspekata vremenom su se razvile i posebne
kriminološke discipline kao što su: kriminalna antropologija sociologija, psihologija, politika,
etiologija, fenomenologija i druge koje ne nose predznak “ kriminalne” kao što su: viktimologija,

penologija i slično.

Nekadašnji direktor kriminološkog društva u Beču Grasberger smatra da kriminologija obuhvata

brojne naučne discipline koje međusobno povezuje jedino to što predmete njihovog istraživanja

predstavljaju krivična dela. On smatra da je Franc List s pravom okvalifikovao kriminologiju kao

pomoćnu nauku krivičnog prava. Po mišljenju Grasbergera kriminologija nije čista već je pre
prirodna nauka jer se u metodi istraživanja služi njihovim metodama.

Profesor kriminologije Graunhurt u Oksfordu smatra da je kriminologija empirijska nauka koja

naučno proučava rezultate, forme i uzroke zločina, kaznenog i popravnog postupka sa zločincima.

Koncepcija kriminologije ima onoliko koliko ima i samih kriminologa. Neki autori smatraju da

postoji pet i više područja na kojima se iskazuje predmet kriminologije. Holist tvrdi da se u teoriji

kriminologija pojavljuje: prvo, kao samostalna naučna disciplina koja se bavi istraživanjem

krivičnih dela i kazni, zatim kao nauka o zločinu u širem smislu, kojom se obuhvataju uzroci
kriminaliteta, metodi njihovog suzbijanja, pitanje kriminalne politike, penologije, materijalnog i

formalnog krivičnog prava; treće kao nauka o pojavama i uzrocima kriminaliteta, uz kriminalistiku,

krivično pravo i kriminalnu politiku; četvrto kao nauka o ličnosti i peto područje po kome se

kriminologija u užem smislu shvata kao nauka o uzrocima i pojavama kriminaliteta. Iz treće grupe
pravca kriminologije izdvajaju se stavovi Reklesa koji ovu discipline smatra naukom o kažnjavanju,
policiji, sistemu sudstva, kriminalitetu maloletnika i drugo.

Po Danskim naučnicima Hurvitu i

Kristijansenu kriminologiju čine: kriminografija-opisni deo zasnovan na statistici; kriminalna
sociologija, kriminalna biologija, kriminalna somatologija, kriminalna psihologija, društveno-
psihološko tretiranje delikvenata, kriminalna genetika, predikciona istraživanja i viktimologija.

Četvrti pravac zastupaju savremeni američki kriminolozi koji u svojim radovima akcenat stavljaju

na ličnost delikventa i njegov tretman, učenje o činjenicama zločina i načinu njegovog suzbijanja.
Po uverenju Saderlanda i Kresija kriminologija je nauka koja tim nazivom obuhvata tri discipline:

sociologiju krivičnog prava,. kriminalnu etiologiju i penologiju.

Pag

Može se reći da preovlađuje shvatanje ŠIREG POJAMA KRIMINOLOGIJE po kome pristalice ove

koncepcije smatraju da kriminologija pored istraživanja kriminaliteta u užem smislu izučava i sve
ostale oblike prestupnog i devijantnog ponašanja; zatim sistem državnih mera i mehanizama za

suzbijanje kriminaliteta, uključujući organizaciju i rad pravosudnih i policijskih organa i ustanova za

izvršenje krivičnih sankcija. Unutra ove koncepcije ima više shvatanja i pristalice ove koncepcije
su: Ferri, Gassberger, Gros, Seeling i dr.

PREDMET KRIMINOLOGIJE

Predmet proučavanja kriminologije je delikventna ličnost ili sam delikt ili i jedno i drugo.

Prva shvatanja o predmetu kriminologije potiču od italijanskog kriminologa Lombroza koji je
smatrao da je osnovn

o pitanje nauke zločinac, a ne njegovo delo.

Shvatanja koja predmet kriminologije svode na ličnost polaze od stava da ličnost prestavlja najviši

pojam za kriminologiju i njeno proučavanje je glavni predmet kriminoloških ispitivanja. Pod

ličnošću se podrazumjeva duševna struktura čovjeka, ’’njegova forma mentis’’, način njegovor
posmatranja, reagovanja i sfere intelekta (razum, volja, senzibilnost).

Drugo stanovište koje je sociološko i pravno polazi od toga da je predmet kriminologije zločin. Ovo
shvatanj

e potiče od francuskog sociologa Dirkema, gde se pretežna kriminološka istraživanja kreću

u dva pravca: posmatranje unutrašnjeg stanja ličnosti i ispoljavanje slobodne ili prinudne volje, koje

su uslovljene socijalnom okolinom. Ličnost delikventa, kao predmet kriminologije, može se
posmatrati iz dva aspekta:

kako se njegovo unutrašnje stanje manifestuje u socijalnoj sredini

i na drugoj strani, kako se socijalna sredina odražava na njegova unutrašnja svojstva.

Neki autori polaze od stanovišta da su predm

et izučavanja kriminologije kriminološki faktori,

odnosno uzroci koji čoveka dovode do vršenja krivičnih dela. Predstavnici ovih shvatanja su: Feri,

Hurvit, Pinatel i dr. Ovo stranovište potiče od italijanskog pozitiviste Feria. Ovo shvatanje je važilo

pola veka kao vladajuće shvatanje. Na osnovu toga se kriminologija konstituisala kao kriminalna

etiologija, odnosno kauzalistička kriminologija.

Neki autori (Tarde i Lakasanj) polaze od stava da je predmet

kriminologije zločin, ali ne zločin u

statičkom smislu, već kao istorijska i retrospektivna kategorija.

PREDMET KRIMINOLOGIJE U PRAVNO-SOCIOLOŠKOM SMISLU

su inkrimisane

pojave shvaćene kao individualno ili grupno ponašanje u realnom društvenom životu i odnosu. Tako

shvaćen predmet kriminologije nije samo kriminalitet s formalnopravnog stanovišta, već je

kriminologija nauka koja izučava, pored izvršioca

kao individualnog i

kriminaliteta

kao

društvenog fenomena,

i kriminogene faktore

(spoljne i unutrašnje)

i njihovu strukturu

u datim

društvenim uslovima; uzroke, uslove i povode, a sve sa aspekta određenih istorijskih, kulturnih,
socioloških i dr. okolnosti.

PREDMET KRIMINOLOGIJE

U NAJOPŠTIJEM SMISLU je kriminalitet kao individualni čin

i društvena pojava, njegovi uzroci i pojavni oblici. To podrazumeva da je PREDMET
KRIMINOLOGIJE: s jedne strane

skup individualnih pojava

, što znači skup delikata koje je

počinio pojedinac, a sa druge strane

to je

negativna društvena pojava

koja je zakonom zabranjena

aktivnos

t, to je skup individualnih akata društvene nediscipline sankcionisane kao krivična dela.

Poseban predmet kriminologije je ličnost delikventa, njegova socijalna obeležja, psihološka i
biološka struktura.

Pag

Kriminologija se može smatrati pozitivnom naukom,

jer su predmet njenog izučavanja društvena

stvarnost, činjenice i pojave, koje se ne iskazuju samo u apstraktnim pravnim definicijama i

formulacija, već kao nauka čiji je predmet zločin (krivično djelo), zločinac (učinilac krivičnog djela)

i uzroci zločina (kriminaliteta).

Zakon trećeg elementa ili Garofalov princip je: ’’Krivični zakon je poznavao samo dva termina,
prekršaj i kaznu.

ova kriminologija poznaje tri elementa: ZLOČIN, ZLOČINCA i

SREDSTVA REPRESIJE’’

Pojam asocijalnost

– u opštem smislu -nedruštvenost, nehumanost i koristi se kao najopštiji

sinonim za sve vrste devijantnog ponašanja. U užem značenju pojava u kojoj pojedinac ili društvene

grupe ne prihvataju ni društvene vrijednosti ni običajne norme sredine, jer ne posjeduju osnovna

socijalna osjećanja i sposobnost da s ljudima normalno komuniciraju.

Pojam antisocijalnost

– predstavlja teži oblik asocijalnosti, koji se manifestuje u antidruštvenom

ponašanju, suprotstavljanju vladajućim društvenim normama. Označava ponašanje koje je

sankcionisano određenim oblicima spontane ili organizovane reakcije društva.

Pojam delinkvencija

– u opštem smislu, podrazumjeva ukupnost ljudskih ponašanja kojima se teže

povređuju običajne norme odnosa među ljudima. Socijlano – patološke pojave čine fenomenološki
izraz pojava bolesti zavisnosti, mentalno-socijalne devijacije, seksualne devijacije, samoubistva i
pokušaji samoubistva.

Pojam kriminalitet

– u opštem smislu predstavlja ukupnost kriminalnih ponašanja kojima se

ugrožavanju univerzaln

e vrijednosti i koja su inkrimisana kao krivična djela.

ODNOS KRIMINOLOGIJE SA OSTALIM NAUKAMA

Kriminologija kao multidisciplinarna nauka je granična i veoma je oslonjena na neke druge nauke i

sa njima je međusobno povezana i uslovljena. Najtešnju vezu ima sa KRIVIČNIM PRAVOM,

KRIVIČNIM

PROCESNIM

PRAVOM,

KRIMINALISTIKOM,

PENOLOGIJOM

VIKTIMOLOGIJOM.

Kriminologija i krivično pravo

VEZA IZMEĐU KRIVINOG PRAVA I KRIMINOLOGIJE veoma je bliska. Neki teoretičari poput

Ferija tvrde da je krivično pravo grana kriminologije. Ta povezanost potiče usled toga što je

kriminologija usmjerena ka proučavanju etioloških i fenomenoloških problema kriminaliteta, a

krivično pravo na opšte pravne institute krivičnog dela. Krivično pravo izučava sistem pozitivnih
pravnih p

ropisa, posebno onih koji se odnose na krivična dela i sankcije. Krivično pravo i

kriminologija su dve autonomne naučne discipline sa srodnim predmetom i ciljem izučavanja, koje

su komplementarne iz razloga što jedna drugu obogaćuju i dopunjavaju.

Kriminologija i krivično procesno pravo

KRIVIČNO PROCESNO PRAVO kao naučna disciplina bavi se postupkom i procesnim subjektima

utvrđivanja postojanosti uslova da je određeno delo izvršeno i da se na osnovu toga izriču krivične

sankcije za počinjeni delikt. CILJ KRIVIČNOG PROCESNOG PRAVA je da se na propisan način

utvrdi postojanje krivičnog djela i odgovornosti izvršioca, odnosno da se izrekne odgovarajuća

krivična sankcija. Veza između kriminologije i krivično procesnog prava odnosi se na tretman

učinilaca krivičnog djela, u postupku utvrđivanja odgovornosti, te izbora i izricanja sankcija.

Pag

PEDAGOGIJA

u najopštijem smislu je nauka o vaspitanju. Ona se bavi ne samo pozitivnim već i

negativnim uticajem vaspitanja, koji, kako se u kriminologi

ji pokazalo utiče na kriminalno

ponašanje. Upravo zbog toga su rezultati njenog istraživanja jako bitni sa aspekta uticaja etioloških
faktora na delinkvenciju.

SOCIJALNA PATOLOGIJA

je mlada naučna disciplina čiji je predmet izučavanja složen i

odnosi se na kompleks ljudskih problema i posebne strane čovekove normalnosti i zdravlja. U
najširem smislu to su ne samo problemi koji se

odražavanju na ekonomsko socijalne uslove, već i na

sihološke karakteristike i biološke determinante ličnih i društvenih poremećaja koji se mogu

okarakterisati kao patologija. To su kockanje, prostitucija, alkoholizam i dr.

FILOZOFIJA

je akademska disciplina i predstavlja najopštije mišljenje o zakonitostima razvoja

prirode, čovjeka i društva. Delinkvencija i devijacije su opšti pojmovi poremećaja u ljudskom

društvu, vezani za određene filozofske kategorije mišljenja, kao što je uzročnost. Zakoni uzročnosti,
kao i odnos opšteg

, pojedinačnog i posebnog jesu oblasti koje kriminologija iz filozofskog

pojmovnog aparata koristi za izučavanje logičkih i objektivnih veza i odnosa među patološkim i
drugim društvenim pojavama.

STATISTIKA

je matematička disciplina analize numeričkih podataka. U kriminologiji se koriste

opšte i posebne statističke metode, kao što su: metod teorije vjerovatnoće, metod srednje vrijednosti
i metod korelacije.

POJAM KRIMINALITETA

KRIMINALITET je negativna društvena pojava vršenja k

rivičnih djela od strane pojedinaca.

Kriminalitet predstavlja pojedinačni akt i društveni fenomen.
Postoji veliki bro

j različitih definicija kriminaliteta i zločina, ali u zavisnosti od njihovog karaktera

sve one se mogu sistematizovati u dvije osnovne, a to je

zakonska ili pravna

sociološka

definicija.
PRAVNA DEFINICIJA KRIMINALITETA –

temelji se na normama materijalnog krivičnog

zakonodavsta.

Smatralo se da predmet kriminologije i pojam kriminaliteta nije moguće odrediti bez

rivičnog prava Kriminalitet se isključivo tretira kao krivičnopravna kategorija i ograničava na ona

protivpravna ponašanja koja su inkrimisana u normama važećeg krivičnog zakonodavstva. Postoji

uže i šire određenje pojma kriminaliteta. Prema UŽEM shvatanju kriminalitet predstavlja samo

radnje koje predstavljaju k. dela. Prema ŠIREM shvatanju reč je o delima koja obuhvataju sve

protivpravne kažnjive radnje, pored krivičnih dela tu su i prekršaji i prestupi.

KRIVIČNOPRAVNA DEFINICIJA zasniva se na principu zakonitosti, koji je uvela klasična

krivičnopravna škola (nullum crimen sine lege) i omogućava sigurnost u pogledu obima i sadržaja

učinjene protivpravne radnje.

U krivičnopravnoj literaturi preovlađuje uži pristup, jer se smatra da ukoliko nešto nije krivično
djelo

, onda nije ni zločin, a to bi značilo da nije ni kriminalitet.

SOCIOLOŠKA DEFINICIJA je u definisanju kriminaliteta šireg pristupa, ona je sadržajnija, ona ne

posmatra samo delo već proučava i učinioca, društvene uzroke, uslove i posledice kriminaliteta.
Sociološka definicija kriminalitet definiše kao društvene pojave kojima se ugrožavaju osnovne
društvene vrednosti.

KRIMINOLOŠKA DEFINICIJA postavlja vezu između pravnih i i socioloških tumačenja. Ovu
vezu su popunili kriminolozi i kriminološka shvatanja koja polaze od inkriminisanih dela i
društvenih uslova.