MEĐUNARODNI POLITIČKI ODNOSI
1. Nastanak i razvoj SMO kao naučne discipline
Predmet, funkcija i uloga SMO, kao naučne discipline, je da analizira, tumači i razjašnjava dinamiku
međunarodnih odnosa između postojećih država u savremeneom svetu, te između država i drugih subjekata
SMO, regionalnih i međuregionalnih organizacija, NVO i pojedinaca.
SMO nastoji da te odnose prouči i utvrdi pravilnosti i tendencije, ili eventualne zakonitosti, i da na bazi ti
saznanja, predvidi (anticipira) buduće smerove razvoja SMO.
Tukidid
- „Istorija Peloponeskog rata“
- 5. vek p.n.e.
- država – Atina, Sparta, Korint, Sicilija - analiza rata i međunarodnih odnosa sa aspekta savezništava,
nadmoći, neprijateljstava, interesa...
Platon i Aristotel
- odnosi među antičkim državama posmatraju se kroz:njihove ustave, državno uređenje, politički poredak...
Nikolo Makijaveli
- „Vladalac“ - odnose posmatrao kroz tip vladavine i odnose među državama samima
Moderni periodi razvoja SMO
- ubrzano razvijanje SMO kao naučne discipline kreće nakon Drugog svetskog rata
- razlozi:
1.) brz razvoj vojne tehnologije
2.) brz razvoj kontakata među državama
3.) neravnomeran ekonomski razvoj
4.) proces globalizacije
5.) brzina razvoja ekonomskih problema
- SMO je najrazvijenija naučna disciplina na Univerzitetima SAD-a, pod nazivom:
* „Svetska politika“
* „Međunarodna politika“
* „Diplomatija“
- za modernu konstrukciju važna je 1919. godina
prva katedra za SMO u Velsu, pod nazivom „Vudrou Vilson“, američkom predsedniku i osnivaču Lige Naroda
- najznačajniji teoretičar međunarodnih odnosa – Arnold Tojnbi - čuveni socijalni mislilac, tvorac teorije
ciklizma u sociologiji
- izučavao SMO sa sledećih aspekata:
* porast nacionalizma u Evropi / svetu
* geopolitike (uticaj geografskih faktora)
* vojne sile
* međunarodnog prava
* međunarodne saradnje (na kojim osnovama postoji)
- uticaj na razvoj SMO:
* formiranje NATO pakta 1949. godine
* formiranje Varšavskog pakta 1955. godine
- srodne discipline sa SMO su:
1.) Međunarodno pravo
2.) Geopolitika
3.) Diplomatija
4.) Međunarodni ekonomski odnosi
4. Međunarodne političke, ekonomske i nevladine organizacije kao subjekti SMO
Subjekti savremenih međunarodnih odnosa su i
velike političke i ekonomske organizacije
. Jedna od takvih je i
EU
. Ona kao subjekat međunarodnih odnosa ima svojevrsno parlamentarno predstavljanje država članica -
Evropski parlament, zatim ima neku vrstu evropske vlade – Evropsku komisiju, ima sudske institucije –
Evropski sud, kao tri oblika vlasti koje ima svaka država. Ona je kao međunarodna ekonomska, ali i politička
integracija, jedan od važnih subjekata međunarodnih odnosa. Ne samo da je važan faktor u odnosima između
njenih članica, već i sa drugim faktorima izvan kruga zemalja članica, pa tako imamo specifične odnose EU i
SAD, EU i Japana, EU u rešavanju kriznih žarišta, EU i NATO-a, EU i drugih međunarodnih organizacija.
Takođe
NAFTA
– Severnoamerički trgovinski sporazum je organizacija koju su formirale Kanada, SAD i
Meksiko, pre svega zbog olakšavanja trgovinsko – ekonomske saradnje.U subjekte SMO svakako spadaju i
organizacije drugačijeg tipa, kako što je recimo
OECD
– Organizacija za ekonomsku saradnju najrazvijenijih
država savrmenog sveta. Najrazvijenije države su formirale tu organizaciju koja treba da služi za koordiniranje
njihovih politika da se izbegnu velike ekonomske krize i da se pružaju ekspertske usluge zemljama u razvoju.
Subjekat SMO su svakako
UN
koje i pored toga što sve više u međunarodnim odnosima gubi na značaju i
postaje svojevrsan instrument globalne sile i njenih interesa, ipak obuhvata 192 države u savremenom svetu.
Subjekat SMO je i
OEBS
(Organizacija za evropsku bezbednost i saradnju) nastao kao pokušaj prevladavanja
krize, u koju je svet uveo Hladni rat (Kanada, SAD članice). Subjekti SMO su i različite druge, recimo vojne
organizacije države, kao što je to
NATO
,
AESAN
(države Jugoistočne Azije). Takođe,
Organizacija afričkog
jedinstva
,
Islamska konfederacija
,
Organizacija američkih država
...
MVO su institucije koje su stvorile i u kojima učestvuju vlade država, a koje im daju vlast da donose kolektivne
odluke u vezi sa posebnim globalnim problemima
Svetska trgovinska organizacija (STO)
- 1947. godine u Ženevi se donosi sporazum GATT (o tarifama i trgovini)
- 1995. godine – osnovan je STO od strane SAD, a 2002. godine se pridružuje i Kina
- odlučivanje u STO je na ministarskom nivou
- funkcije:
1.) obezbeđuje pravednu i bezbednu trgovinu
2.) rešava trgovinske sporove
3.) nadgleda trgovinu industrijskim i poljoprivrednim robama i uslugama
4.) nameće pravila i uslove trgovine
5.) glavni cilj STO je da obezbedi nesmetanu, predvidljivu i slobodnu trgovinu
Svetska banka
- osnovana je 1944. godine
- prvobitna zamisao je bila da pomogne obnovu ratom opustošenih zemalja
- sastoji se od:
1.) Međunarodne banke za obnovu i razvoj (IBRD)
2.) Međunarodnog udruženja za razvoj (IDA)
3.) Međunarodne finansijske korporacije (IFC)
4.) Multilateralne agencije za garantovanje investicija (MIGA)
Međunarodni monetarni fond (MMF)
- osnovan je 1944. godine
- glavne funkcije MMFa su:
1.) stabilizovanje kursa u cilju olakšavanja međunarodne trgovine
2.) promovisanje međunarodne monetarne saradnje
3.) dodeljivanje raspoloživih finansijskih sredstava
4.) uspostavljanje poverenja
Važan subjekt međunarodnih odnosa sa prepoznatljivom i rastućom ulogom su svakako
nevladine
organizacije.
Nevladine organizacije (često se pod tim imenom kriju i organizacije pod kontrolom vlada
pojedinih država, ali pod nazivom ’’nevladine organizacije’’) su vrlo raširene u različitim oblastima. Od
zalaganja za zaštitu ljudskih prava, u čemu je jedna od najstarijih i najpoznatijih nevladinih organizacija
Amnesti International
, koja se bori za zaštitu prava političkih zatvorenika i svih koji se proganjaju zbog
6. Teorije sistema, podsistema i teorije otvorenog regionalizma
Teorije sistema i podsistema
U ovim teorijama se konstatuje da u savremenim međunarodnim odnosima deluje preko 200 država. Sve te
države zajedno, a neke su grupisane po određenim kriterijumima u ekonomske, političke ili vojne integracije,
sačinjavaju sistem međunarodnih odnosa. Sve te zemlje, uključene su u neke integracione procese ili u
međunarodne organizacije, čine sistem. U okviru tog sistema međunarodnih odnosa, deluju i postoje različiti
podsistemi koji se onda mogu razvrstavati po različitim kriterijumima. Tako da, recimo, možemo proučavati
međunarodne odnose u okviru podsistema EU.
Teorije otvorenog regionalizma
Ova teorija govori da je najvažnije sagledavati savremene međunarodne odnose između država i drugih
subjekata u okviru regionalnih grupacija zemalja, gde one zadovoljavaju izvesne zasebne ciljeve vezane za taj
region. Ova koncepcija se često sučeljava sa koncepcijom globalizacije.
7. Teorije zavisnosti, međuzavisnosti i teorije izolacionizma i intervencionizma
Teorije zavisnosti i međuzavisnosti
O zaavisnosti između država se govori uvek kada se interesi jedne države preklapaju ili uslovljavaju interesima
druge države. Može se govoriti kroz različite aspekte u tom vidu međunarodne zavisnosti. Najčešće o
ekonomskoj zavisnosti i međuzavisnosti država. Tako da, iako su SAD ekonomski najrazvijenija zemlja, mi
često govorimo kako one zavise od uvoza nafte iz različiih regiona, naročito sa Bliskog istoka. Tako da postoji
izvesna zavisnost i međuzavisnost američke privrede i njene potrebe za energijom, u ovom slučaju za naftom.
Postoji, naravno, i politička međuzavisnost država, u slučaju kada su one članice određene političke ili
ekonomske inegracije i kada svoje poliičke stavove formiraju u zavisnosti od stavova drugih zemalja članica, ili
drugih zemalja sa kojima imaju bliske političke i druge odnose, savezničtva i dr. Primer: Dovoljno je da SAD
preporuče određen stav po pitanju samoproklamovanja nezavisnosti Kosova, da niz drugih zemalja koje imaju
odnose međuzavisnosti sa SAD , formiraju svoje političke stavove u vezi sa tim...
Teorije izolacionizna
U teorije bazirane na realnim odnosima snaga između država koje pripadaju korpusu realističke škole ili pravca
proučavanja savremenih međunarodnih odnosa, svakako spadaju teorije o izolacionizmu i intervencionizmu. Na
američkom tlu, u američkoj istoriji, ovo su dve dominantne teorije ili pravca. Koncept izolacionizma je tvrdio
da Amerika, kao dovoljno velika zemlja sa sopstvenim problemima, sa ogromnim ljudskim, prirodnim i drugim
