I. Potreba za medjunarodnim organizacijama
Medjunarodne organizacije su tvorevine novijeg vremena. Saazrijevanje svijesti o potrebi
medjunarodne saradnje uslovljena je ekonomskim i tehnološkim razvojem. Potreba za, a kasnije i
ostvarenje, širih i kompleksnih medjudržavnih odnosa, zahtjevala je regulaciju tog novog
prostora. U odsustvu svjetske vlade, ovakvim zadacima mogle je odgovriti samo organizacija
koja je omogućavala da države, ostajući ravnopravne i ne priznajući nikakvu višu vlast,
zajednički donose odluke i obezbjede izvršenje svih pratećih radnji. Tako su nastale
medjunarodne organizacije kao sredstvo stalen saradnje radi ostvarivanja
1
interesa koji su
zajednički udruženim državama. Danas medj.org. i pored usavršvanja i razvoja u suštini su iste.
One se ne bave stvaranjem svjetskih ili opšte čovječanskih interesa, već traže zajedničke
imenitelje u težnjama svih država u cilju pronalaženja zajedničkog rješenja.
Opšta teorija medj.org. ima zadatak da proučava zajednička obilježja takvih organizacija, da
stvori pregledan sistem,utvrdi načela na osnovu kojih djeluju, ustanovi zakonitosti njihovog
razvitka i da kritikuje postojeće organizacije s gledišta istinskih potreba medj. sradnje i težnje za
ostvarivanjem pravih vrijednosti.
II. Razvoj medjunarodnih organizacija
Duhovne preteče
Može se reći da su načela i oblici koji odlikuju savremene medjunarodne organizacije nalaženi i
razvijani bez neke vizije obudućnosti, pogotovo posle odlaska brana milačića, pretežno u
nastojanju da se riješe neposredna pitanja i da se postigne kompromis izmedju protivrečenih
zahtjeva. Autori koji su se kroz rani novi i srednji vijek bavili ovom problematiko su: Pjer
Diboa
2
, češki kralj (blisko povezansa poljskim dvorom) Jižij Podjebradski, Emerik Krisea, Anri
IV, Vilijam Pen, opat Sen-Pjer , Ruso, Bentnam, Kant i dr.
Medjunarodni kongresi
Kretanja koja su vodila stvaranju medj.org imala su dva osnovna pravca. Ranije je započeo i duže
trajao proces uobličavanja organizacija za očuvanje Bezbjednosti i održavanje mira. Tek u
1
Ili što bi dimitrijević rekao
postizavanja
2
Čuveni.
19.vijeku sa naglim razvitkom privrede i trgovine, osjetila se potreba za uspostavljanjem stalnih
koordinacionih središta, radi regulisanja onih djelatnosti koje prevazilaze državne granice, što je
dovelo do stvaranja tzv medjunarodnih upravnih saveza, što je daljevodilo do medj.org u oblasti
saobraćaja, komunikacija, zdravstva itd. Organizacije za rješavanje političkih pitanja proisteklesu
iz postepenog prihvatanja
višestrane diplomatije
, oličene u medj. kongresima. Prvi takav kongres
bio je Minster i Osnabrik tj. Vestfalski mir 1648.Sremski Karlovci 1699. Kongres koji je
natkrilio
prethodne bio je Bečki, koji nije za razliku od pšrethodnih bio mirovna konferencija, već se
obimom pitanja, participanata predstavljakao prva u nizu modernih medj.konferencija.Kongres je
imao svog predsjednika, Meterniha, šef prvog sekretrijata na jednom medjunarodnom skupu bio
je Fridrih fon Genc, austrijski diplomata, obrazovano jedeset odbora, sugerisano je, kasnije i
ostvareno, stvaranja jednog užeg tijela. Naročiti značaj imala je statistička komisija, kojom je
nagovještena kasnija značajna uloga medj.org u nepristrasnom pribavljanju podataka.
Dogovoreno je i periodično stastajanje, suverena i ministara, značajnih sila.
Medjunarodni sekretarijat i stalne tehničke komisije javljaju se prvi put na Berlinskom kongresu.
Haške mirovne konferencije 1899.i 1907. značile su prelaz od užih savjetovanja evropskih
velikih sila , u osnovi posvećenih rješavanju njihovih sukobljenih interesa, ka širim svjetskim
skupovima s ciljem da se trajno utvrde opšta dobra i načini nmjnihove zaštite i unaprjedjenja.
Rječne komisije
Specijalizovane organizacije s ograničenim i praktičnim ciljevima mogu svojim najranijim
prethodnicima smatrati tzv.
rječne komisije
. Francuska i Njemačko carstvo potisali su 1804.
s
3
porazum oplovidbi na rijeci Rajni, koji je važan i po tome što je njime stvoreno prvo mjesto
medjunarodnog službenika u istorije. Generalni director (kako se sad to zove) nadzirao je
izvršenje ugovore i naplatu taksi
4
, a potpisnice su ga zajedno postavljale i plaćale. Do
obrazovanja komisije za Rajnu došlo je 1831. Ugovorom u Majncu. Njime su komisiji data
znatna normativna i upravna ovlašćenja, s tim što je ona mogla da bude, umjesto nacionalnih
sudova, nadležna za žalbe povodom odluka o naplati dažbina. Pored glavnog inspektora koji je
zauzimao mjesto generalnog direktora, i članovi komisije , kojis u inače radili po instrukcijama
vlada, postajali bi medjunarodni funkcioneri u trenutku kada pristupaju rješavanju sporova. Kao
3
E serem se u auto korekt što mi posle svake jebene skraćenice kad stavim tačku stavlja veliko slovo jebeno.
4
Taksa-vojin dimitrijević
poljoprivrede...Stvaranjem Stalne medj.org za šećer javlja se prvi u nizu
robnih savjeta
koji treba
da regulišesjene, kvote , kvalitet itd. Komisija za šećer je prva organizacija koja jesvom glavnom
organu dala pravo da većinom glasova donosi odluke obavezne za sve članice.
Društvo naroda
Za njega je vezana pojava prvog stalnog sekretarijata, sastavljenog od medj službenika raznih
državljanstava. Ono je prvi koordinator djelatnosti više medjunarodnih organizacija
specijalizovanih za različita područja medjunarodne saradnje. Sjedište je Palata nacija u Ženevi.
U to doba se osniva i prvi medjunarodni stalni sud, sastavljen od stalnih nezavisnih sudija, koji je
pod imenom Stalni sud medjunarodne pravde- Baćo Mitrić, počeo sa radom u Hagu 1920. Plus
ona opšta politička priča.
Najnovijiperiod,Savremeno trjano okupljanje država
Uopštena priča o predratnoj i poslijeratnoj Evropi, potpisivanje Atlanske povlje dje se termin
Ujedinjene nacije prvi put pominje, osnivanje Un-a u San Francisku, Unesko i drugi
specijalizovani organi, Arapska liga se napravila prije Ujedinjenih nacija, detalj jebeni. Priča o
pokretu nesvrstanih, Kebs-oebs nastanak organizacije iz neformalnih sastanaka..samo uopštena
politička priča.
III.
6
Pojam medjunarodne organizacije
Definicija
Medjunarodna organizacija je trajan oblik medjunarodne saradnje izmedju članica, koje su po
pravilu države;ona nastaje i djeluje na osnovu saglasnosti njihovih volja spoljenih u
medjunarodnom ugovoru ili na sličan način, ima bar jedan stalni organ i formalno je samostalna u
odnosu na članice.
Konstitutivni elementi
Država
-
Kako osnivače tako i članice medj.org po pravilu su države. Države je konstitutivan
element definicije i na osnovu njega se medjudržaven tj medjunarodne org. razlikuju od
6
Znam dase ne stavljaju tačke poslije rimskih br al nešto mi smeta kad ih nema.
transnacionalnih. Izuzetno, članice medj.org mogu biti i jedinke koje nijesu suverene i druge
medj. Organizacije. Države dio svog suvereeniteta delegiraju, mora ratifikacija da bude, izričita
saglasnost...
Medjunarodni ugovor
-
Višestrani medj. ugovor instrument je kojim države osnivaju
medjunarodnu organizaciju, odredjuju organe, nadležnost, oblasti i ceilj djelovanja. Da bi stupio
na snagu mora, shodno ustavu države biti ratifikovan. Drugačije se nazivaju i: osnovni ugovor,
ustav, statut, frizbi internašonal i sl. Pošto se, za razliku od običnih multilateralnih ugovor,
statutima osnivaju posebni mehanizmi za njihovo sprovodjenje- naručito organi koji dobijaju
izvjesna prava donošenja odluka-države su veoma obazrive pri utvrdjivanu svojih prava i
obaveza prema org.koju osnivaju. Revizija statuta je najčešće otežana, ali zbog slučaja u kojima
veliki br država pristupa org sa već usvojenim statutom, a na osnovu aktuelnih kretanja
relevantne oblasti u medj odnosima, otvaara se prostor za tumačenje ugovora na drugačiji način.
Statuti za razliku od običnih medj ugovora spadaju u kategoriju ugovora koji su podložniji
tumačenju date većine.
Stalni organi-
Organi zaduženi za sprovodjenje u život odredbi
7
statuta medj organizacije jesu
bitan elemenat
8
razlike izmedju medjunarodne organizacije i kongresa i konferencija. Sem toga i
kontinuitaet, ovi su ad hoc, a medj org stalno toboženešto rade i kako veli autor „naime teško
„umiru““. Stalnost organa može biti obezbjedjena ili periodičnim ili kontinuiranim zasjedanjem.
Najčešće dolazi do kombinacije:glavni orgai, sastavljeni od predstavnika država članica,
povremeno zasjedaju, dok administrativni organineprekidno rade.
Oblast djelatnosti
-
u znatnoj mjeri opredjeljuje karakter same organizacije. I ovo sam natega´.
Poseban status
-
Medjunarodna organizacija, statutom ili nekim drugim dokumentom, baš kao i
trannnacionalne organiz.dobija status pravnoglicaali za razliku od trans.org. medj.org imaju
poseban status koji uključuje, izmedju ostalog, pravo zaključivanja medjunarodnih ugovora kao i
sistem privilegija i imuniteta, kako predstavnika država članica koji učestvuju u radu
medjunarodne organizacije, tako i same medjunarodne organizacije i njenih službenika.
7
Odredaba, dimitrijević, račić
8
Bitini elemenat, dimitrijević, račić...odje odustajem od ova dva mongusa.
Medjunarodne nevladine organizacije ne moraju se vezzivati samo za osobenosti svoga članstva
već mogu težiti nekom opštem cilju. (npr. Zaštita životinja, vraćanje skadra kome treba,
kontaminacija vasojevića, podrška Ujedinjenim Nacijama I ideji medjunarodne saradnj-Svjetska
federacija za UN itd.) Mnoge ne vladine organizacije su, u najširem smislu, ne samo interesne
skupine nego I
grupe za pritisak
zato što bar djelimično žele da utiču na medjunarodnu zajednicu
I na države koako bi se unaprijedio interes za koji se zalažu. Medj.ne.org. može potpasi pod
uticaj neke države ili biti eksponent neke druge organizacije,što se utvrdjujenena osnovu statute
već proučavanja njenih delatnosti. Svaka nevladina organizacija ima pravila na osnovu kojih
funkcioniše m koja se donose na osnivačkom skupu. Pravila ne potvrdjuje nikakva druga
instance, mada se obično ona podnose na odobrenje organima države dje je shedište organizacije,
jer je dino na taj način može dpbiti svojstvo pravnog lica po zakonima te države. Nadležmo
organi se ne upuštaju u način na koji organizacija djeluje već uglavnom samo cijeneda li su njeni
ciljevi u skladu sa javnim poretkom države. Postoje neka zajednička obilježja pravila po kojima
funkcionišu. Manje org ovog tipa učlanjuju neposredno pojedince, dok veće obrazuju nacionlane
ogranke. Neke oganizacije primaju u članstvo samo nacionalna udrućenja (Sv.fed.za un-I to samo
po jedno iz države). Organizacije koje uključuju, ustanove ili preduzeća koaj mogu biti državana
smatraju se prelaznim oblikom izmedju nevladinih I medjuvladinih org, iako nijesu zasnovane na
medjunarodnim ugovorima. Glavni organi su kongres, ili konferencija, skupštine, na čelu je
predsjednik koji je istaknuta ličnost, dok generalni sekretar vodisvakodnevne djelatnosti, pa je
često I najuticajniji pojedinac. Finansiraju se od članarina, što je često nedovoljno pa apliciraju za
projekte ili se obraćaju državama za finansiranje.
Transnacionalne privredne organizacije
Osnovna razlika izmedju ove vrste trans.nac.org I medj.n.org. zasniva se na tome što je cilj
njihovog djelovanja materijalna dobit. TPO su zapravo privredna preduzeća koja djeluju
medjunarodno, na teritorij iviše država s isključivim ciljem da postignu dobit za svoje vlasnike.
(multinacionalne kompanije ih zovu često) Korjeni im vode u organizacijama kao što su
Istočnoindijska trgovinska kompanija. Takodje, porijeklo savremenih TP-a treba tražiti I u
kartelima.
Savremeno transnacionalno preduzeće predstavlja system privrednih jedinica koje su
rasporedjene u više država I podredjene jednom centru. Sjedište je obično u nekoj razvijenoj
zemlji, pored medj. djelovanja, iako nema neke opšteusvojene tehničke definicije multi.nac.kom.
