1.
Pojam i priroda nauke o međunarodnim odnosima
Međunarodni odnosi su proučavani u nizu posebnih društvenih nauka, istoriji i
sociologiji, ekonomiji i pravu, kao jedan vid problema koji su ulazili u predmet tih
nauka.
Ta polivalentnost međunarodnih odnosa doprinela je da oni budu predmet
proučavanja niza disciplina.
Do naglog porasta interesovanja za naučno proučavanje međunarodnih odnosa
dolazi tek posle Prvog svetskog rata, koji je ostavio snažne tragove u životu čitavih
generacija. Međutim, između dva rata stvorena je samo naučna osnova za ono što
će na ovom polju doći posle Drugog svetskog rata.
Osnivaju se univerzitetske katedre, instituti, tako da je danas teško naći
univerzitetski centar unutar kojeg se međunarodni odnosi ne neguju kao posebna
naučna disciplina. Ovaj razvoj zabeležio je najveći uspon na Zapadu, i to u SAD.
U našoj zemlji se na ovom polju dosta radi, čemu u najvećoj meri doprinosi
Institut za međunarodnu politiku i privredu u Beogradu svojim brojnim
monografskim delima.
O predmetu, metodu i prirodi nauke o međunarodnim odnosima teško je naći
saglasnost, izuzev što se svi slažu u tome da postoji potreba i mogućnost stvaranja
jedne opšte nauke koja bi proučavala međunarodne odnose kao posebnu vrstu
društvenih odnosa.
2.
Predmet nauke o međunarodnim odnosima
Jedna od prvih definicija predmeta nauke o međunarodnim odnosima nastala je
1936, u okviru Međunarodnog instituta za intelektualnu saradnju Društva naroda.
Ona glasi: “Nauka o međunarodnim odnosima je pre svega deskriptivnog
karaktera. Ona donekle pripada vrsti savremene istorije naroda i kao takva, ona
obuhvata sve oblasti kao što su ekonomija, trgovina, razmena proizvodnje,
dobara, novca, kao i oblasti politike i kulture”.
K. Rajt (Q. Wright) navodi osam disciplina koje imaju konstitutivni značaj za nauku
o međunarodnim odnosima. To su: međunarodno pravo, međunarodni
ekonomski odnosi, diplomatska istorija, vojna istorija, međunarodna politika,
međunarodne organizacije, kolonijalna vladavina i vođenje spoljnih poslova. Tome
2
još dodaje ratnu veštinu, diplomatiju, političku geografiju, demografiju i dr. Služeći
se rezultatima ovih disciplina, nauka o međunarodnim odnosima bi po njemu:
“Analizovala i sintetizovala brojne discipline... ili razvijala opšte teorije koje bi se
mogle primeniti na tu oblast a na osnovu posebnih vrsta podataka ili posebnih
stavova”.
Međunarodni odnosi u sebi sadrže sve oblike društvenog života, a neophodno je
istaći da su međunarodni odnosi i politički odnosi.
Međunarodni odnosi se sastoje od niza vrsta odnosa i oni su svi međunarodni
zbog toga što ih odvaja od istovrsnih ali unutrašnjih odnosa.
Predmet proučavanja nauke o međunarodnim odnosima najčešće obuhvata
prirodu i elemente moći država i drugih aktera u međunarodnim odnosima,
ravnotežu snaga, kolektivnu bezbednost i dr.
Na kraju se zaključuje da nauka o međunarodnim odnosima proučava osnovne
činjenice odnosa između političkih društava – koja su danas države.
3. Metod nauke o međunarodnim odnosima
Međunarodni odnosi su mlada naučna disiplina i mora se voditi računa o činjenici
da su i medoti dosta nerazvijeni.
Postoji opšti naučni metod koji svaka nauka prilagođava proučavanju svog
predmeta. Naučno istraživanje bilo koje oblasti društvenog života predpostavlja
povezanost teorije i empirijskog istraživanja.
Metod se sastoji iz tri elementa: prethodnog znanja o predmetu koji se istražuje,
postupka naučnog istraživanja i sredstava pomoću kojih se dolazi do saznanja.
Metod u najširem smislu obuhvata 3 komponente: a) opšti pristup; b)
metodološki pristup; c) tehničke metode.
U opštem naučnom metodu, istraživački postupak sadrži i određivanje predmeta
istraživanja.
Metod nauke o međunarodnim odnosima – uvek treba poći od istorijskog
proučavanja međunarodnih odnosa.
Drugi metod je istraživanje prirode interesa učesnika u međunarondim odnosima.
Treba obratiti pažnju i na proučavanje zakonitosti međunarodnih odnosa. Ogleda
se i odnos snaga u međunarondim odnosima.
4
7. Pomoćne disipline u izučavanju međunarodnih odnosa – filozofija i
međunarodni odnosi
Interesovanje filozofije za međunarodne odnose je bilo ograničeno na razmišljanje
o problemima rata i mira. U delima filozofa Platona i Aristotela, istraživač
međunarodnih odnosa može naći začetke ideja i misli koje se mogu slediti sve do
novoga veka i prepoznati u savremenoj filozofiji.
Platon i Aristotel su videli da tiranija i nedemokratski režimi češće vode rat nego
demokratske države. Korene realističkih teorija možemo naći daleko u istoriji
filozofije novog veka sve do Makijavelija, koji se smatra začetnikom političkog
realizma.
Tek sa Hobsom i njegovom teorijom „prirodnog stanja“ počinje da se povlači put
teorije sile u međunarodnim odnosima. Ovo stanje se prevazilazi u unutrašnjim
odnosima društva putem zaključenja društvenog ugovora koji nameće pravila
ponašanja i na taj način nastaje „društveno stanje“.
Druga značajna teorija jeste teorija o psihološkim i biološkim korenima ljudske
agresivnosti kod čoveka, koja se smatra glavnim uzrokom rata.
Tomas Hobs sa svojom idejom da je u samom čoveku zlo koje u „prirodnom
stanju“ nema granica u svom ispoljavanju i u njemu vlada rat svakog protiv svih.
Ono što u svim teorijama možemo zapaziti kao nit koja se provlači kada se
razmatra pitanje organizacije međunarodnog mira jeste ideja o stalnom
međunarodnom miru putem organizacije nedržavne vlasti koja bi regulisala
odnose među državama.
8. Pomoćne disipline u izučavanju međunarodnih odnosa: međunarodno pravo i
međunarodni odnosi
Jedna od prvih oblasti međunarodnog života koja je postala predmet naučnog
proučavanja je pravna oblast.
Pojava međunarodnog prava se povezuje za vreme postepenog razvoja
međunarodne podele rada, koja je stvorila uslove za međunarodnu saradnju.
Pravnim regulisanjem rata dobio bi se prostor za pravno regulisanje mirnih
odnosa. Prvi koraci ka regulisanju ovih odnosa učinjeni su uvođenjem pravila o
slobodi mora i slobodi međunarodne trgovine.
5
Pozitivizam u međunarodnom pravu je doprineo razvoju kako realističkih, tako i
institucionalističkih teorija u nauci međunarodnih odnosa.
Razvoj nauke međunarodnog prava doprineo je saznanju o međunarodnim
odnosima, te je u jednom periodu bio jedina naučna disciplina koja je proučavala
ovu oblast društvenog života.
9. Pomoćne disipline u izučavanju međunarodnih odnosa: istorija i međunarodni
odnosi
Istorija je najviše doprinela saznanju o pojavama međunarodnih odnosa, i prema
tome razvoju nauke o međunarodnim odosima.
Postoje specijalizovane istorije koje se bave isključivo proučavanjem pojava
međunarodnih odnosa, a to su: diplomatska istorija i istorija međunarodnih
odnosa.
Najstarija od istorijskih disciplina je diplomatska istorija. Glavnu ulogu u
međunarodnim odnosima za diplomatsku istoriju imaju šefovi država, ministri
inostranih poslova, i njihov diplomatski aparat. Podatke koje iznosi diplomatska
istorija po pravilu su tačni jer su proizašli iz istorijskih dokumenata.
Diplomatska istorija se morala okrenuti proučavanju kretanja međunarodnih
ekonomskih odnosa. Uporedo sa diplomatskom istorijom počinje da se razvija i
proučavanje spoljne politike. Istorijsko proučavanje ne može sasvim da zadovolji
potrebe za poznavanjem međunarodnih odnosa, jer je prvenstveno ograničeno na
prošlost a ono ima i danas veliki značaj u istraživanju međunarondih odnosa.
10. Pojam, uloga i značaj teorija međunarodnih odnosa
U toku savremenog razvoja teorije međunarodnih odosa razvile su se i učvrstile
škole različitih pravaca, koje izražavaju različite teoriske stavove i opšta shvatanja
o bitnim problemima ove nauke.
Razmatranje teorijskih pravaca u nauci o međunarodnim odnosima je sastavni
deo proučavanja ove oblasti društvenog života. Kritički odnos prema njima je
neophodan zbog opredeljenja i ideološke obojenosti koja ne može biti isključena i
pored naučne neutralnosti.
7
13. Istorijsko sociološka škola
Ova škola, koja se danas u najčistijem vidu održava i razvija u Evropi, trpi uticaje
drugih socioloških pravaca, a naročito biheviorizma. Može se reći da danas
istorijska sociologija predstavlja okvir vrlo uspešne kritike savremenih
biheviorističkih i funkcionalističkih teorija u sferi naučnog proučavanja
međunarodnih odnosa. U ovom smislu, vrlo je uspešna kritika biheviorističke
sociologije koju je razvio R. Aron, jedan od značajnijih predstavnika istorijske
sociologije u Francuskoj. On veoma oštro kritikuje svođenje država i drugih aktera
međunarodnih odnosa na algebarske simbole, pošto su, po njemu, države
“političke jedinice koje predstavljaju ljudske zajednice zasnovane na jednoj
teritoriji”.
R. Aron teži da zapazi korelacije između različitih oblasti društvenog života i
pojava u njemu. Svoju osnovnu koncepciju međunarodnih odnosa R. Aron je dao
u svom poznatom delu
Mir i rat među narodima (Paix et querre entre les nations).
Istorijsko – sociološkom metodu
možemo pridružiti i neke teorije koje su se
razvile u SAD i Velikoj Britaniji, kao što su
teorija sile, realističke i
institucionalističke
teorije.
U suštini se ove škole ne razlikuju u biti ni po
metodološkom pristupu, ni po rezultatima do kojih su došle. Metodološki, i jedne i
druge u istoriji traže potvrdu svojih hipoteza i na tim potvrdama grade svoje
teorijske stavove.
14. Neorealizam u teoriji međ.odnosa
Neorealizam
, za razliku od njegovog veoma bliskog pravca (neoklasičnog
realizma) koji uzroke dešavanja u MO ponovo vraća u ljudsku prirodu ali i u
prirodu država (otud i naziv neoklasični), ne bavi se konkretnim spoljnim politikom
država već
ishodima interakcija izmedju država u jednom međunarodnom
sistemu
. U to spadaju na primer, verovatnoća rata, mogućnost rata, ravnoteža
snaga, stabilnosti nekog međunarodnog sistema u zavisnosti od broja polova
moći u njemu. Volc smatra da je jedan od takvih ishoda interakcija između država
a koju one ne moraju da žele, upravo
ravnoteža snaga
(koja je automatska).
15. Neoklasični realizam
