I
Uvod u metodologiju društvenih nauka
1. Opći pojam nauke, njena struktura i klasifikacija
1.1. Opći pojam nauke
Nauka je specifična društvena djelatnost. Specifična je jer se s njom bave posebni članovi
društva – naučnici, a društvena zato što se može identifikovati kao činilac društvene
stvarnosti.
1.2. Struktura i struktuiranost nauke
Bitni činioci nauke su:
1 .predmet i metod nauke
2 .naučno saznanje o predmetu i metodu nauke
koje se može posmatrati kao:
a) vežeće aktuelno saznanje – čine ga saznanja koja se u datom momentu (periodu) smatraju
istinitim, prihvatljivim i upotrebljivim. Ova saznanja se sastoje iz saznanja koja su nastala u
prethodnom vremenu i čija se istinitost i dalje prihvata.
b) moguće i vjerovatno saznanje – je ono koje je osnovano pretpostavljeno. Treba imati u
vidu da saznanja sa visokim stepenom vjerovatnoće u društvenim naukama prelaze u
kategoriju aktuelno važećih naučnih saznanja.
c) prevaziđena naučna saznanja – mogu se shvatiti da dva načina.
Prvo, to su saznanja koja su bila u osnovi valjana, ali nisu dovoljna pa je njihov dotadašnji
stepen prevaziđen.
Drugo, ono saznanje koje je bilo valjano u određenom prethodnom periodu, a razvojem nauke
je zamijenjeno novim, produktivnijim saznanjem.
3. zablude i pogreške nauke
Strukturu naučnog saznanja čine:
-potpuno istinita saznanja
-djelomično istinita saznanja
-minimalno istinita saznanja
-saznanja čija istinitost nije utvrđena
Strukturni činioci nauke:
1. postulati i polazišta
2. aksiomi
3. teoreme (nalaze se u osnovi aksioma)
4. teorije (u čijem sastavu nailazimo na verifikovana, ali i na hipotetička saznanja)
5. naučne hipoteze
6. naučni zakoni
7. naučni argumenti
8. naučna vjerovanja i uvjerenja
9. naučna ideologija odnosno sistem vrijednosti nauke
Predmet nauke je opštost, zakonitost i pravilnost, a cilj naučno objašnjenje i prognoza.
DRUŠTVENA STVARNOST!!!
Svojstva nauke:
1. Predmetnost - podrazumijeva otkrivanje i stalnu artikulaciju predmeta.
2. Provjerljivost – podrazumijeva mogućnost interpersonalnog provjeravanja u određenim
uslovima, postojanje valjanih argumenata i procedure. Provjerljivost je u funkciji istinitosti
3. Relativna Istinitost -
4. Samorodnost – znači da nauka samu sebe proizvodi i samu sebe razvija.
5. Sistematičnost – podrazumijeva da se naučna saznanja stiču sistematski te da se stečena
saznanja sistematizuju po određenjim kriterijima kao i sa se sistematično izlažu.
6. Racionalnost – podrazumijeva da je saznanje prvenstveno rezultat intelektualnog rada,
odnosno naučne prakse-
7. Društvena svrsishodnost – korisnost po društveni progresivni razvoj
8. Razvojnost – kretanje naučnog saznanja od površnijeg ka dubljem i suštinskijem, od
jednostavnog ka složenom, od manje tačnog ka tačnijem, od deskriptivnog do objašnjenja i
predviđanja.
9. Prognostičnost – nastoji da predvidi opštosti, pravilnosti i zakonitosti kretanja i da otkrije
uzročno-posljedične veze i uslove događaja.
Klasifikacija nauke:
1. Nauke uopće – kao djelatnost
2. Prirodne nauke
3. Društvene nauke
2. Specifičnosti društvenih nauka
Dosta je jednostavno konstatovati da je opći predmet društvenih nauka čovjek i ljudsko
društvo. Međutim, u daljem i dubljem shvatanju ovog predmeta ističemo:
1.Populacija koja se odlikuje sposobnostima mišljenja i suđenja, voljnog ponašanja, planiranja
i vrjednovanja.
2.Čovjek,
3.Aspekti i komponente ljudskog života
4.Povezanost psihičkih sa društvenim procesima
5.U sastav predmeta društvenih nauka spada mnoštvo nauka i naučnih disciplina raznih nivoa
opštosti predmeta.
3. Metod i metodologija nauke. Metodologija i metodika
U naučnoj praksi razlikujemo:
1. metod nauke
2. metod istraživanja.
4. Metode prikupljanja podataka i njihova obrada – posmatranje, ispitivanje, eksperimenti,
analiza sadržaja dokumenata i studija slučaja pa i biografske metode.
Po ulozi i funkciji možemo razlikovati:
1. Metode konceptualizacije
2. Metode prikupljanja podataka
3. Metode obrade podataka
3.3. Pojam metodologije
Postoje tri stanovišta o metodologiji:
Prvo, da metodologija kao posebna naučna cjelina ne postoji nego da je ona dio
epistemologije.
Drugo, tvrdi da je metodologija naučna disciplina logike. Metodologija nije dio logike jer ona
ima širi predmet, a logika uži predmet.
Treće, da je metodologija posebna – specijalna nauka.
Predmet metodologije
su naučno-istraživačke koncepcije, odnos aksioma, teorije, teorema,
odnos predmeta, varijabli i indikatora; instrumenata, indikatora i procedura, mogućnosti i
načini mjerenja, vrjednovanje podataka i zaključivanje na osnovu njih te saopštavanja i
primjena rezultat istraživanja
.
Metod metodologije
čine:
1. korpus, koncepcija itd. koji se koristi u metodološkim istraživanjima
2. meta metodologija
3. korpus metoda nauke koji se može adaptirati na predmet metodologije.
3.4. Struktura metodologije
Osnovnu strukturu metodologije i njenog predmeta čine tri dijela:
1. Logički dio
izučava pravila raznih logika i odnose tih pravila sa metodom nauke,
metodama istraživanja i predmeta nauke odnosno naučne discipline.
2. Epistemološki dio
u kojem se razrješavaju pitanja odnosa istraživanja i naučnog saznanja o
predmetu nauke i naučnom metodu
3. Naučno strategijski dio
primjenjeni dio metodologije, proučava i razrješava pitanja
odnosa razvoja i stepena naučnog saznanja o predmetu nauke i razvoja metodološkog
saznanja.
3.5. Klasifikacija i izvori metodologije
Metodologija se klasifikuje prvenstveno po kategorijama opštosti i predmeta, dakle na istim
osnovnim kriterijima po kojim se klasifikuje i metod.
Po opštosti razlikujemo:
1. Opštu metodologiju
2. Posebne metodologije
3. Metodologije pojedinačnih nauka
Po predmetu su:
1. Metodologija nauke uopće
2. Metodologija prirodnih nauka
3. Metodologija društvenih nauka
4. Metodologija psiholoških nauka
5. Metodologija konkretnih pojedinačnih nauka i naučnih disciplina.
IZVORI metodologije:
1. Filozofija, a posebno epistemologija
2. Razne naučne teorije, njihovi postulati i aksiomi, teorijski stavovi, sudovi i zaključci pa i
njihove hipoteze.
3. Istraživanja predmeta nauke i odnosa između nauka i njihovih predmeta
4. Metodološka istraživanja
5. Istraživanja koja se vrše u okviru metodike.
3.6. Metodologija i metodika
Naučna metodologija se bavi metodama strogo definisanog procesa – metodama naučnog
saznanja. Prema tome, naučna metodologija se bavi svim aspektima naučnog saznanja kao
opšteg i osnovnog metoda sticanja naučnog saznanja.
METODOLOGIJU DEFINIŠEMO
KAO NAUKU O NAUČNIM METODAMA
NAUČNOG SAZNANJA O NAUCI I NAUČNIM DISCIPLINAMA I KAO
KONSTITUTIVNI DIO SVAKE NAUKE I NAUČNE DISCIPLINE, TE KAO
TEORIJSKO-EMPIRIJSKU NAUKU.
Metodika
se isključivo bavi metodama djelovanja na određene pojave i procese u praksi.
Metodika se bavi primjenom i konkretizacijom, aplikacijom na pojedinačna, već postojeća
naučna saznanja
Metodika se oslanja na naučna saznanja o pojavama-procesima na koje se djeluju ili će
djelovati
Izučava metode svjesnog, ciljanog svrsishodnog djelovanja na određene procese i pojave
Ima jasno definisan i razgraničen predmet izučavanja unutar predmeta nauke-naučne
discipline
Iako metodika nije sastavni dio niti oblik metodologije, ona je povezana sa metodologijom
zbog odnosa metoda saznanja i metoda djelovanja i zbog poretka u odnosu znanje-djelovanje
KLASIFIKACIJA METODOLOGIJE:
OPŠTA METODOLOGIJA
- Bavi se opštim principima i postulatima naučnog istraživanja i
opštim, osnovnim odredbama metoda
POSEBNE METODOLOGIJE
Bave se specifičnostima metoda i primjenom koji proizilaze iz zahtjeva predmeta skupa
srodnih nauka
SPECIJALNE METODOLOGIJE
razrješavaju pitanja metoda proizašlih iz zahtjeva
predmeta pojedinih nauka i naučnih disciplina
EPISTEMOLOGIJA (grč. episteme –znanost) je teorija o znanostima, njihovim metodama i
njihovoj sistematici. Filozofska disciplina koja proučava mogućnosti, granice, objektivnu
vrijednost i predmet spoznaje.
LOGIKA filozofska disciplina koja proučava oblike valjane (pravilne, ispravne) misli i
metode znanstvene spoznaje.
ZNANOST (g. Episteme, e. Science) predstavlja skup svih metodički stečenih i sistematskih
sređenih saznanja.
2. Otkrivanje izvora saznanja o problemu i identifikaciji naučnog i drugog manje-više
pouzdanog i inspirativnog saznanja o problemu.
3. Preliminarno određenje mogućeg predmeta istraživanja i njegova artikulacija u formi
istraživačke teme
Druga etapa
, konceptualizacija istraživanja, koja također sadrži tri faze:
1. Izbor, odnosno formiranje paradigmatski postavki
2. Definisanje projektnog zadatka
3. Izrada idejne skice – idejnog projekta
Treća etapa
, obuhvata izradu projekta istraživanja kao naučnog i operativnog dokumenta
odnosno nacrta naučne zamisli, instrumenata i planova istraživanja i njova provjera te
realizacija istraživanja.
Posljednja (četvrta) etapa, čine je izrada izvještaja o rezultatima istraživanja i toku istraživanja
i izrada priloga izvještaja.
Posljednja faza, je primjena saznanja stečenih istraživanjem u nauci i društvenoj praksi.
1.2.2 Klasifikacija naučnih istraživanja
Klasifikacija naučnih istraživanja i sama mora da bude naučna tj. na osnovu pravila osnovne
naučne metode koja se naziva specifikacija. Uobičajene su četiri grupe kriterija klasifikacije:
1. Po kriteriju predmetu razlikujemo
: teorijska i empirijska; masovna i individualna;
predmetna i metodološka; kvalitativna i kvantitativan; istraživanja u prirodnim, psihološkim i
društvenim naukama; i interdisciplinarna i multidisciplinarna istraživanja.
2. Po kriteriju vremenu trajanja razlikujemo
:
blic-istraživanja; dugoročna; srednjoročna;
kratkoročna; longitudinalna; panel istraživanja; ponovljena zavisna i ponovljena nezavisna
istraživanja; transferzalna istraživanja; mozaik istraživanja;
3. Po kriteriju primijenjenih metoda razlikujemo
:
eksperimentalna; anketna; opservaciona i
multimetodska istraživanja
4. Po ulozi i funkcijama u naučnom saznanju
nailazimo na sljedeće klasifikacije:
a) po ulozi: fundamentalna; primjenjena i razvojna
b) prema ciljevima istraživanja: deskriptivna; klasifikatorko-tipološka; heuristička; kauzalna i
prognostička (određuju naučnu prognozu)
c) po kriteriju zadatka: dijagnostička; verifikovana i prognostička (predvidjeti događaje u
budućnosti)
d) po kriteriju kompetentosti razlikujemo: naučno kompetentna; i naučno nekompetentna
Svojstva naučnog istraživanja:
PREDMETNOST
NAUČNA OSNOVANOST
LOGIČNOST I SMISLENOST
KRITIČNOST I SAMOKRITIČNOST
KONZISTENTNOST I KOHERENTNOST
PRODORNOST
REALISTIČNOST I OBJEKTIVNOST
CJELOVITOST
SISTEMATIČNOST
