54
54
ZAVRŠNI RAD
UVOD
Primjećujući da se u poslednje vreme unosi dosta konfuzije prilikom upotrebe reči, narod,
nacija, nacionalnost, država i državljanstvo dužni smo da dobijemo neka pojašnjenja radi lakšeg
razumevanja i izbegavanja nesporazuma. Pre nego što se pređe na konkretne definicije i
objašnjenja određenih pojmova i naziva treba konstatovati neke stvari koje su očigledne. Dok su
država i državljanstvo ustavno pravne kategorije i precizno se definišu ustavom i zakonima,
narod, nacija i nacionalnost to nisu.
Iako se termini zemlja, država i nacija često koriste kao istoznačne između njih ipak
postoji razlika. Država je politički entitet sa suverenom vlašću na tačno označenoj teritoriji
(zemlji). Da bi se neki entitet kvalifikovao da bude država mora da ispuni neophodne uslove a to
su: tačno definisana teritorija, stanovništvo koje stalno živi na toj teritoriji, vlast koja upravlja u
ime stanovništva na celoj teritoriji i mogućnost stupanja u političke, ekonomske, kulturne itd...
odnose sa drugim državama. Pod suverenom državom se podrazumeva država koja nema veći
politički autoritet iznad sebe. Obzirom da se suverenitet može delimično ili potpuno ustupiti radi
većih interesa mnoge države to i koriste pa tako nastaju federacije i konfederacije koje su u tom
slučaju nosioci državnog suvereniteta i činioci međunarodnih odnosa. Tako dolazimo do
činjenice da danas u svetu postoje suverene države i ima ih 193 i nesuverene države kojih ima
daleko više.
Primera radi nesuverene države su Engleska, Vels, Škotska i Severna Irska koje su svoj
suverenitet podredile zajedničkoj državi Velikoj Britaniji. U ovom slučaju samo je Velika
Britanija međunarodno priznata suverena država dok su njeni sastavni delovi takođe države ali
ne suverene i ne predstavljaju faktor u međunarodnim relacijama. Sličnih primera ima još kao
USA, Kanada, Nemačka itd...
Svi legalni stanovnici jedne države su državljani te države. Državljanstvo se stiče
rođenjem ili prijemom u državljanstvo na zahtev pojedinca. Državljanstvo je regulisano
zakonima svake države i podrazumeva određene dužnosti, obaveze, prava i privilegije kako
države prema svom državljaninu tako i državljanina prema državi čije državljanstvo poseduje.
54
54
ZAVRŠNI RAD
Državljanstvo je dakle zakonska veza ili ugovor između države i državljanina. Između ostalih
prava državljanin ostvaruje pravo da bira ili da bude biran u državi čije državljanstvo poseduje.
Za razliku od države i državljanstva narod, nacija i nacionalnost nisu ustvno pravne
kategorije pa tako ne postoji stroga definicija kojom se pojedinac ili grupa ljudi svrstavaju u
određeni narod ili naciju. Pripadnost narodu ili naciji je slobodna i izvan je zakonskih okvira bilo
koje države. Znači ne postoje zakoni koji određuju ko je kave nacije ili kojem narodu pripada.
Istine radi treba reći da ustavi nacionalnih država preciziraju (obično u preambuli ustava) kom
narodu pripada ta država ali ne i konkretno ko je pripadnik tog naroda.
Definicije naroda, nacije i nacionalnosti su u domenu istorijskog, socioloskog i
filozofskog istraživanja i obrade. Prema tim naukama u svetu postoji između 7000 do 10 000
hiljada naroda od kojih su samo retki postali nacije. Opšteprihvaćena definicija za narod je da je
to samoprepoznata zamišljena (ne izmišljena) grupa ljudi na određenjoj teritoriji koja deli
zajedničku istoriju, kulturu, jezik, tradiciju i vrlo često mada ne obavezno religiju.
54
54
ZAVRŠNI RAD
Parcijalne društvene grupe egzistiraju u okviru globalnih društvenih grupa i u njima se
obavllja samo jedan deo društvenih procesa. Zbog toga one nisu dovoljne same sebi nego su
upućene na druge društvene grupe. U parcijalne društvene grupe spadaju:
porodice
,
klase
,
kaste
,
staleži
,
država
,
političke partije
.
Po veličini, društvene grupe mogu biti manje ili veće, a smatra se da najmanja društvena
grupa treba da ima bar tri člana. Bez obzira na veličinu, osnovnu karakteristiku grupe predstavlja
osećanje njenih pripadnika o zajedničkom pripadništvu. Čovek je društveno biće i kao takav je
uvek član društvene grupe, odnosno brojnih društvenih grupa preko kojih jeste pripadnik
društvene zajednice. U modernim društvima većina ljudi pripada različitim tipovima grupa koje
su često antagonističke.
Unutar društvene grupe stvaraju se interakcije između pojedinaca i one su podložne
određenim zakonitostima koje su predmet izučavanja sociologije, psihologije i socijalne
psihologije.
Svaku društvenu grupu karakteriše njena struktura i grupna dinamika. Neke društvene
grupe su trajnijeg karaktera, a neke kratkotrajne dok se ne ostvari funkcija zbog koje je
osnovana. Neke društvene grupe su dobrovoljne, dok su druge prinudne, u zavisnosti od toga
kako je čovek u njih ušao. Svaka društvena grupa je manje ili više otvorena prema drugim
društvenim grupama ili pojedincima.
2.NAROD NACIJE I NACIONALNA MANJINA
Nacionalna manjina
je deo pripadnika jedne nacije ili naroda koji ne živi u svojoj
nacionalnoj (matičnoj) državi, već u drugoj, zajedno sa drugim nacijama.
3
Položaj nacionalnih manjina određen je danas međunarodnim pravom, ali uvek uz veliki
uticaj društvenih prilika i političkih karakteristika države u kojoj nacionalne manjine žive. Danas
je uobičajeno da se položaj i prava nacionalnih manjina regulišu na najvišem nivou ustavnim
odredbama, uz preciziranje zakonima.
3
sh.wikipedia.org/wiki/Država, pristup sajtu 03.06.2011., vreme pristupa 17:25:00.
54
54
ZAVRŠNI RAD
U pogledu koncepta postojanja nacionalnih manjina, razlikuju se građanske i nacionalne
države. U građanskim državama ne vrši se podela na etničke zajednice u okviru države, već se
svi građani formalno smatraju jednom nacijom i kao takvima im se garantuju prava.
Često se smatra da je rešenje političkog, pravnog, kulturnog i društvenog položaja
manjina u nekom društvu merilo demokratizacije i modernizacije tog društva.
U SFRJ je izraz
nacionalna manjina
smatran politički nekorektnim i omalovažavajućim
te se umesto toga koristio izraz
narodnost
. Tako su umesto para pojmova nacija - nacionalna
manjina upotrebljavani narod - narodnost. U ovakvoj nomenklaturi nije postojao prostor za
pojam
etnička grupa
u smislu etničke zajednice koja nema svoju matičnu državu, mada su neki,
na primer Rusini priznavani kao narodnost.
4
Ostale socijalističke zemlje nisu imale jedinstven odnos prema ovom pitanju uprkos
ideološkom postulatu socijalizma da je nacija kapitalistički izum te da se smatra nepotrebnim i
štetnim nasleđem iz prošlih vremena. Na primer, u Rumuniji je korišćen zajednički naziv
manjinci
za pripadnike nacionalnih manjina i zbog nasleđenih istorijskih problema sa
Mađarskom svi manjinci su tretirani nezadovoljavajuće, prema današnjim standardima.
3.NAROD
Narod predstavlja veliku grupu ljudi koja nastanjuje jednu zemlju, oblast ili grad (grčki
narod grad - država).
5
Narod se ne formira od celokupnog stanovništva teritorije, već od
robovlasničke klase slobodnih ljudi. Plemena se ujedinjuju u višu zajednicu narod. Narod je
zajednica sa zajedničkim etničkim osobinama, zajedničkim jezikom i jedinstvenom teritorijom.
Posedovanje zajedničkih etničkih osobina i jezik sa narečjem koja nastaju iz plemenskih jezika.
Uz zajedničku teritoriju su obeležja naroda kao jedinstvene celine.
6
Narod je nastao mešanjem pretežno srodnih plemena. Ta plemena su po novim društveno
- ekonomskim uslovima živela na drugačiji način i njihovi pripadnici bili su drugačije
međusobno povezani. Razvojem proizvodnih snaga i plemenske organizacije dolazi do
4
sh.wikipedia.org/wiki/Država, pristup sajtu 03.06.2011., vreme pristupa 17:25:00.
5
Nešković, S.,:
Sociologija
, :VPŠ, Čačak, 2008.str.109.
6
Nešković, S.,:
Sociologija
, :VPŠ, Čačak, 2008.str.109.
54
54
ZAVRŠNI RAD
Psihološki
, narod je grupa ljudi koje odlikuje međusobna odanost, odnosno privrženost u
vidu patriotizma. Međutim, za tu povezanost nije uslov pripadnost narodu - i oni koji nemaju
nacionalni ponos mogu smatrati da joj
pripadaju
.
Sa sociološkog stanovišta, narod predstavlja globalnu društvenu zajednicu koja se javlja u
robovlasništvu, u doba prerastanja krvno - srodničkih zajednica u više oblike udruživanja koji za
svoju osnovu imaju prevashodno teritorijalnu povezanost svojih članova.
4.NACIJA
Nacija
je izraz koji označava grupu ljudi koji dele ili smatraju da dele zajednički identitet
odnosno
nacionalnu svest
temeljenu na nekim zajedničkim elementima kao što su jezik, religija,
kultura i istorija, odnosno zajedničko poreklo.
Nacije su globalne društvene grupe koje nastaju u periodu raspadanja feudalizma i
nastajanja kapitalizma. Razvoj proizvodnih snaga i društvena podela rada čine jedan od uslova
prerastanja naroda u nacije. Dolazilo je do stvaranja viška proizvoda koji je tražio veće tržište.
Širenjem tržišta dolazi do uspostavlajnja bolje komunikacije pojedinih etničkih zajednica.Takođe
dolazi do stvaranja zajedničkog nacionalnog jezika, robno - novčanih odnosa i stvaranje velikih
jedinstvenih tržišta.
Nacije se vrlo često smatraju istovetnim etničkim grupama, mada postoje slučajevi da
pojedine nacije tvore pripadnici različitih etničkih grupa.
Uz naciju se vezuje pojam nacionalne države, odnosno države kojoj je svrha okupiti i
štititi interese pripadnika određene nacije. Pripadnici nacije koji žive van granica svoje
nacionalne države se smatraju pripadnicima određene nacionalne manjine.
Uz naciju se također vezuje
ideologija nacionalizma
.
U mnogim jezicima je izraz nacija sinonim za državu, što je ponekad čest izvor
nesporazuma.
Jedna od najuticajnijih doktrina u istoriji je da su svi ljudi podeljeni u grupe koje se
nazivaju
nacije
. Doktrina je sama po sebi etička i filozofska i početna je faza za stvaranje
ideologije i nacionalizma. Pripadnici jedne nacije su specifični po tome što imaju zajednički
identitet i gotovo uvek zajedničko srodstvo i poreklo u smislu nasledstva. Nacionalni identitet
podrazumeva prepoznatljive specifičnosti određene grupe kao i lični osećaj pripadnosti. U
