EUROATLANTIZAM U NOVOM SVJETSKOM PORETKU
OSNOVNE PROMJENE U MEĐUNARODNOM SISTEMU NAKON HLADNOG RATA
Događaji i promjene iz 1989. godine i ranih devedesetih doveli su do radiklane prekretnice u
međunarodnim odnosima.
Pad komunizma u istočnoj Evropi, dezintegracija Sovjetskog Saveza, raspad
Varšavskog ugovora, ujedinjenje Njemačke, kraj politke aparthejda u Južnoj Africi
– početak nove faze
međunarodnih dnosa. Nakon raspada bipolarnog sistema – političke, strategijske i ekonomske
promjene.
Geopolitičke promjene
Padom Berlinskog zida 1989.
i brzim lančanim promjenama koje su uslijedile na području zemalja
istočne Evrope urušeni su političko – ideologijski temelji bipolarnog sistema međ. odnosa.
Litvanija i
Letonija
– prve sovjetske republike koje su
1990.
god. zatražile nezavisnost i samostalnost izvan
Sovjetskog Saveza. 25. decembra 1991. - Gorbačov je predao funkciju predsjednika – formalni kraj
SSSR-a. Novonastale zemlje kao i dotadašnje socijalističke zemlje istočne Evrope počele su sa
radikalnim otklonom od komunističkog političkog sistema (otklanjanje ostataka komunističke vlasti,
reorganizovanje i preimenovanje vladajućih pol. partija). Sve postsocijalističke evropske zemlje,
uključujući i Rusiju, izrazile su želju za izgradnjom pluralističkog demokratskog političkog sistema
(univerzalne norme demokratskog razvoja, sloboda i opštih humanitarnih prava i obaveza, formalni
ulazak u postojeće političke međ. organizacije – UN, Savjet Evrope, OSCE).
Ideologija komunizma je
poražena.
Geostrategijske promjene
Geostrategijske promjene koje je izazvao krah istočnog vojno – političkog bloka Varšavskoh ugovora i
njegovbog lidera SSSR-a, mogu se sažeti u sledeće:
1.
Raspad bipolarnog blokovskog sistema sigurnosti; NATO ostaje dominantna sigurnosna
organizacija; potreba definisanja novog sistema evropske sigurnosti; mlade demokratije izrazile želju i
spremnost da postanu članice NATO-a.
2.
Na području centralne, (jugo)istočne Evrope i na evroazijskom prostoru nastao geostrategijski
vakum; raspad triju federacija (sovjetske, čehoslovačke i jugoslovenske), nastanak novih država,
pitanje granica ponovo dominantno. Uz ovaj problem, u velikom broju sličajeva vezivat će se i
neriješena etnička, nacionalna i vjerska pitanja.
3.
SAD kao jedina preostala supersila, i nova Rusija – nasljednica SSSR-a, bile su suočene sa
potrebom redefinisanja svojih spoljnopolitičkih strategija. Dok je Vašington birao između ponovnog
izolacionizma ili novog američkog globalnog djelovanja, Rusija je morala voditi računa o objektivno
postojećim novih strategijskim realnostima.
4.
Pitanje naoružanja i vojne opreme, uključujući i nuklearno naoružanje - usložnjavalo definsanje
geostrategijske realnosti. Pregovori oko smanjenja naoružanja su izgubili na svom intezitetu.
Dezintegracijom socijalisitčkog bloka, veliki dio konvenc. i nuklearnog naoružanja ostao izvan granica
i mogućnosti kontrole Rusije; proliferacija naoružanja za masovono uništenje; za ove vrste pružja
postaju zainteresovane i mnoge druge zemlje
Geoekonomske promjene
Raspadom evropskog socijalističkog sistema, raspao se i postojeći socijalistički model ekonomije tih
zemalja, kao i najvažniji oblik njihove međusobne ekonomske povezanosti – SEV. Nestanokom
blokovskih granica i podjela, međunarodna zajednica činila se otvorenijom, povezanijom, liberalnijom
za svekoliku ekonomsku saradnju. Tržišni model privrede, liberalna ekonomija Zapada pokazala se
uspješnijom od centralizovane, planske privrede bivšeg socijalističkog bloka. Postsocijalističke zemlje,
po svom osamostaljenju, odmah su izrazile želju za prelazak na tržišni model privrede i sprovođenje
nužnih ekonomskih reformi. Geoekonomski prodor Zapada, nije išao samo do središnje i istočne
Evrope i Rusije, već i dalje do Kavkaza, Kaspijskog mora i središnje Azije. Univerzalizacija svjetske
privrede na tržišnim načelima u početku je tekla vrlo lako (zaostajanje na naučno-tehničkom planu,
nedostatak sopstvenih resursa, glad za svime što nude bogata tržišta Zapada), međutim, vrlo brzo je
došlo do razočaranja tržišnom privredom, opadanja životnog standarda i ekonomsko-socijane
nesigurnosti, prije svega zbog nepostojanja objektivnih i subjektivnih uslova potrebnih za ovakvu vrstu
tranzicije.
TEMELJNE DETERMINANTE KONCEPTA NOVOG SVJETSKOG PORETKA
Radikalne promjene zahtijevaju i definisanje novog oblika veza, uzajamnih odnosa i strukture
svjetskog poretka.
Termin
novi svjetski poredak (new world order)
isprva se više koristio za opisivanje i analizu
postbipoloarnih promjena, nego kao pokušaj definisanja novog stanja odnosa.
Richard Hass
- “era
deregulacije” - složenija nego bilo koje razdoble dotadašnje moderne istorije. Bez svojetske opasnosti
Neke sile su se proglasile neutralnima.
Rusija, NR Kina, Indija
su bile izuzete iz sudjelovanje u ovoj
vojnoj akciji. Ipak, Buš je 1992. god. u Kongresu izjavio da je upravo ovaj rat bio najbolji primjer kako
Ujedinjeni narodi mogu i moraju djelovati protvi agresije u novom poretku.
Struktura
U prvim postbipolarnim godinama rasprave oko strukture novog svjetskog poretka vođene su oko
dva
smjera
: podržati američko unilateralno vođstvo ili ići na stvaranje nove multilateralne strukture novog
svjetskog poretka.
Nakon rata u Persijskom zalivu, a pogotov nakon zaustavljanja otvorenih oružanih sukoba na Balkanu,
u većine autora SAD su viđene kao predvodnik novog poretka. Glavno pitanje na koje su prvi u
potpunosti posthladnoratovski predsjednik Bil Klinton i njegovi saradnici morali pronaći odg. bilo je
kakvu će ulogu SAD imati i na koji način je odigrati kao unilateralna svjetska supersila.
Američko unipolarno vođstvo u novom poretku temeljeno je na objektivnim pokazateljima američke
moći.
1.
Politikom podržavanja i širenja demokratije SAD je uspio uspostaviti političke veze s gotovo
svim novoformiranim postsocijalističkim zemljama. Glavne odrednice američke akcije – demokratija,
politički pluralizam, poštovanje ljudskih prava, slobodno tržište – postali su sinonimi modernog razvoja
i jedino zemlje koje prihvataju ova načela mogu računati na mjesto u novom poretku.
2.
Na vojno-strategijskom polju, Amerika je u poduzimanju konkretnih vojnih akcija na Haitima,
Somaliji, Persijskom zalivu, NATO-ovoj “out of area” akciji na Kosovu, Afganistanu i Iraku, dokazala
bivšrem suparniku Rusiji, eventualnim novim rivalima na vojnom planu, ali i cijeloj međunarodnoj
zajedinici svoju spremnost, odlučnost ali i sposobnost da ako treba i samostalno, vojnim sredstvima,
brani svoje proklamovane ciljeve i interese.
3.
Na ekonomskom planu brojnim biletaralnim, regionalnim i multilateralnim ugovorima,
jačanjem postojećih i stvaranjem novih ekonomskih organizacija i institucija (NAFTA, APEC, GATT,
WTO, grupa Svjetske banke), te koristeće blagodatima svoga kapitala plasiranog širom svijeta, ukupno
gledano, SAD je postala vodeći ekonomski subjekt novog poretka.
4.
Na kulturno - socijalnom i naučno - tehnološkom polju američka kultura masovne potrošnje,
mas medija, komunikacija, informatičko – tehnološke opreme, naučinih dostignuća, a sve
potpomognuto engleskim jezikom kao globalnim svjetskim jezikom, postali su lako prepoznatljivi i
prihavećeni širom svijeta.
No uprkos svojoj globalnoj nadmoći, SAD nijesu htjeli djelovati usamljeno. Tražile su odgovarajuće
partnere i vrlo lako ih nalazile. Izdvaja se nekoliko glavnih, dosad prepoznatljivih koncepcija.
1.
U prvim postahladnoratovskim godinama SAD je računao na
tradicionalne evropske saveznike
i Japan.
U novom poretku jasno je stavio do znanja da i dalje računa na euroatlantske saveznike tj. na
Evropsku uniju, a Japanu je bila namijenjena uloga podržavanja i širenja američkih vijednosti na
azijsko-pacifičkom prostoru.
Formula 1+2
2.
U krug američkih partnera postupno ulaze i nekadašnji neprijatelji:
Rusija, NR Kina
. Formula
1+4, odnosno jedna supersila plus četiri velike sile – SAD + EU, Japan, Rusija i NR Kina, postupno je
zamijenjena formulom jedna supersila plus nekoliko velikih sila
3.
Zemlje poput
Irana, Indije
, veličinom svoje teritorije, brojem stanovnika, svojim
tradicionalnim uticajem i novootvorenim šansama političkom, ekonomskog i vojnog djelovanja u
svojim regijama, koje postpuno postaju i sve važnije za američko globalno vođstvo, primorali su SAD
da i o njima vode računa. Osim toga, izazovi sigurnosti su upravo dolazili iz regija koje nisu bile
tradicionalne sfere američkog uticaja, niti su njihovi režimi prijateljski naklonjeni SAD-u. / Huntington
- “
rest against West
” - ostatak svijeta protiv njegovog najrazvijenijeg dijela. Ostatak svijeta je
obuhvatao zemlje poput
Kine, Indije, Rusije, Indonezije + nesvrstane zemlje + zemlje otpadnke koje
ne prihvataju novonastala pravila: Irak, Kubu, NDR Koreju, Libiju, SR Jugoslaviju
koje su bile
relativno nerazvijene i siromašne, pa se tako moglo govoriti i o podjeli poretka na razvijene i
nerazvijene tj. bogate i siromašne.
4.
Nakon terorističkog napada na teritoriji SAD-a, 11. sept. 2001. god, struktura poretka poprimila
je nove dimenzije. Bušeov poziv na osnivanje globalne, multilateralne, velike antiterorističke koalicije,
otvorilo je mogućnost mnogobrojnim zemljama da ipak uspostave neki oblik saradnje sa svjetskom
supersilom i na taj način sudjeluju u novom svjetskom poretku.
Izazovi sigurnosti i stabilnosti
Karakteristike i količina izazova sigurnosti i stabilnosti novog svjetskog poretka odraz su s jedne
strane, same njegove strukture (akteri, njihovi interesi i namjere, sredstva koja posjeduju) a s druge
činjenice da je novi svjetski poredak dinamična kategorija, da su najrazličitije suprotnosti koje mogu
dovesti do izbijanja novih kriza i poremećaja sada već jasno izražene.
Govoreći o evropskoj sigurnosti u novom poretku, R. Vukadinović kaže da su novonastali izazovi miru
i sigurnosti u Evropi brojniji i kompleksniji, ali se mogu svrstati u dvije grupe:
1.
izazovi vezani za evoluciju novog evropskog poretka, integracija Zapada i dezintegracija Istoka
2.
izazovi koji proizilaze iz pokušaja uspostave novog sistema evropske sigurnosti, okosnica kojeg
Genscher
je u tom smislu bio jedinistven u gledištima sa Parizom i Moskvom. Evropljani sami moraju
preuzeti veću odgovornost za evropski političko-ekonomski i vojni sistem odnosa koji se temelji na
jakim nacionalnim, evropskim državama i na njihovim međusobnim interakcijama. “
Evropa
Evropljanima
” - idejni začetnik te politike de Gol. (povlačenje iz NATO-a 1966.) Genscher je
naglašavao da će ujedinjena Njemačka kao članica NATO-a biti spona Evrope i Amerike, te će se
zalagati za jačanje transatlantskih veza u budućnosti. On je istovremeno tražio i reforme unutar NATO-
a, ali i razuvjeravao američku javnost u svojim govorima , kako ujedinjena Njemačka neće biti prijetnja
NATOu niti Evropi. Jedino je Francuska podržala Genscherovu viziju, dok se Vašington nije mnogo
opterećivao jer je znao da kacelar Kohl nudi drugačiju realnost.
Kohlova vizija
je manje prostora posvećivala izgradnji neke nove “zajedničke Evrope”, pogotovo ne
Evrope u kojoj bi Sovjetski Savez bio ravnopravan partner Zapadu. Naglasak je stavljao isključivo na
učvršćivanje veza unutar Transatlantskog saveza. Evropski saveznici (i poslije Maršalovog plana)
moraju nastaviti saradnju sa svojim američkim prijateljima. Ta saradnja mora biti čvršća nego ikada
ranije, jer transatlantsko savezništvo mora usmjeriti svoje djelovanje na 3 područja:
1.
jačanje unutrašnje veze NATO-ovih članica
2.
jačanje saradnje SAD-a i EEZ-a
3.
jačanje NATO-ove političke uloge u odnosu na OSCE
Učvršćivanje nejmačko-američkih i njemačko-francuskih veza temeljni su spoljnopolitički zadaci nove
ujedinjene njemačke države za nadolazeći 21. vijek, smatrao je Kohl.
Nakon ujedinjena Njemačke, 3. oktobra 1990., njeni spoljnopolitički ciljevi mogli bi se svesti na
sledeće:
saradnja unutar NATO-a; jačanje ekonmskih veza unutar EZ-a; uspostavljanje političke i
ekonomske saradnje sa zemljama Istočne, Centralne i Jugoistočne Evrope; isticanje potrebe
redefinisanja ciljeva Sjeveroatlantske sigurnosne organizacije kako bi se prilagodila novonastaloj
evropskoj situaciji; održavanje dobrih veza sa SAD -om ali i uspostavljanje intezivnije saradnje sa
Francuskom
Velika Britanija
nije pokazivala toliko oduševljenje evropskim integracijskim procesima, iako je
ostvarivala znatne ekonomske koristi od članstva u EEZ-u. Britanska sumnjičavost i oklijevanje
temeljili su se na tradicionalnoj želji Londona da održi specijalan status i dobre veze sa izvanevropskim
prostorom, prvenstveno sa zemljama Komonvelta i SADom. London je smatrao da su te veze
priključenjem VB 1970. godine EZ-u, znatno oslabile. U jeku unutarpolitičkih rasprava u Z. Njemačkoj
oko definisanja spoljnopolitičkih ciljeva i međunarodnih veza ujedinjene Njemačke, London se
pribojavao da bi takva Njemačka mogla zatražiti od VB da povuče sve svoje vojne snage sa njene
