Prof. dr Ilija Komljenović

Prof. dr Ilija Komljenović OPŠTE RATARSTVO

UVOD

Kako u prirodi uopšte, tako u poljoprivredi vlada odreĎeni okvir života koji se oblikuje pod

djelovanjem  niza  životnih  faktora.  Ovi  faktori  su  abiotički:  zemljište,  klima  (  vazduh,  svjetlost,  toplota,  voda),  i
biotički (gajena biljka, domaća životinja i čovek) a njima se pridružuju i drugi prateći biljni i životinjski organizmi,
meĎu  kojima  posebna  uloga  pripada  mikroorganizmima, korovima, insektima, zemljišnoj makrofauni.  Zemljište  i
klima čine nerazdvojnu celinu kao izvor energije, u koju se uklapaju i koriste gajene biljke.

Biljke cvetnice su pozitivno uticale na evoluciju čoveka i drugih heterotrofnih organizama, što znači da je

prvo došlo do evolucije biljaka, a onda  životinja. Čovek je za gajenje odabrao prve više  biljke koje nose plodove
(seme).  S  njima  počinje  agrikultura  koja  uslovljava  sedelački  način  života.  To je  ujedno početak  civilizacije.  Prvi
uzgajači biljaka služili su se opažanjima da bi izdvojili iz slobodne prirode lepo razvijene biljke s većim plodovima
(semenkama),  pretpostavlja  se  da  su  to  bile  trave  od  kojih  su  nastale  žitarice.  To  izdvajanje  je  početak  selekcije,
kada je otada do prošlog stoleća prešla veoma dug put empirije, a tek s pojavom nauke o nasleĎivanju, postavljena
je na naučne osnove.

Prirodu izdvojenih odnosno domestifikovanih biljaka u prošlosti nije menjala samo iskustvena selekcija

koju je obavljao čovek, nego i promena ekološke sredine. To su u prvom redu odnosi na antropogenizaciju
zemljišta. Važna uloga u tome pripada obrada i Ďubrenje zemljišta.

Čovek kao svestan faktor povezuje vladajuće faktore u jedan usmereni proces, koji treba da omogući

optimalne uslove za uspevanje poljoprivrednih biljaka. Pri tome, on treba da do maksimuma iskorištava povoljnost
koja mu obezbeĎuje taj okvir a da otklanja nepovoljnost koje mogu biti izazvane delovanjem pojedinih faktora
(nepovoljni vremenski uslovi, pojava bolesti, štetnika i korova, debalansa mineralne ishrane itd).

Prirodni uslovi odreĎenog poljoprivrednog prostora, predstavljaju njegov prirodni potencijal. On

omogućuje ostvarenje odgovarajućeg proizvodnog efekta gajenih bilja. Do koje će mere ove mogućnosti biti
iskorišćene, najviše zavisi od čoveka, s jedne strane od izbora sorte ili hibrida, kao i njihove reakcije na postojeće
uslove, a s druge strane od njegove sposobnosti da utiče na uslove sredine kao i na osobine gajenih biljaka.

Polazeći od zakona o jednakoj vrednosti svih proizvodnih faktora u

poljoprivredi, maksimalni proizvodni

učinak postiže se uz optimalno prisustvo

svih spomenutih faktora.

Da bi se optimalno iskoristila prirodna energija,

važno je da postoji sklad

izmeĎu proizvodnog potencijala poljoprivrednog prostora i produktivne

sposobnosti

gajenih biljaka.

Pod gajenim biljkama podrazumevaju se sve one vrste biljaka i njihove sorte koje po načinu svoga života

i održavanja žive stalno u simbiozi sa čovekom. Procenjuje se da danas na zemljinoj kugli ima više od 200.000
biljnih vrsta, broj gajenih vrsta je oko 1.000, dok čovek danas koristi oko 50.

Zbog činjenice da biljke troše mali deo sunčeve energije, zadatak selekcije je u iznalaženju takvih formi

gajenih biljaka koje će biti sposobnije da koriste besplatnu i obilnu sunčevu energiju. Takvim radom dobijene su
danas takve sorte / hibridi koje daju izuzetno visoke prinose. Sinteza ratarske i stočarske proizvodnje omogućuje
pravilno ekonomisanje činilaca proizvodnje, očuvanje i poboljšavanje bogatstva, plodnosti, strukture te povećanja
ukupne poljoprivredne proizvodnje.

Poljoprivredna proizvodnja planska i organizovana ljudska delatnost usmerena na proizvodnju organske

materije koja ima upotrebnu vrednost za čoveka (hrana, prediva vlakna i dr), odnosno koja je neophodna za
održavanje života ljudi i domaćih životinja. Ona je apsolutno neophodna, jer se njeni produkti ne mogu zameniti
veštačkim proizvodima. Zbog toga od upravljanja poljoprivrednim resursima zavisi opstanak čovečanstva, odnosno
ekonomski, kulturni i socijalni razvoj društva, (

Molnar i Lazić

, 2001).

Čovekova uloga je da interveniše kako bi se postojeća energija što potpunije iskoristila, odnosno, da u

okviru ratarske proizvodnje, otklone ono što biljkama smeta a nadopune ono što im nedostaje.

Prof. dr Ilija Komljenović OPŠTE RATARSTVO

Klima je dominantan faktor kod gajenja biljaka (na koji čovek ima mali uticaj), a javlja se kao složeni

vegetacioni činilac sa svojim elementima:

svetlost, toplota, voda i vazduh

Svetlost

Sunce je glavni izvor svetlosti. Sunčeva svetlost deluje hemijski i fizičko-toplinski. Sunčeva svetlost ili sunčeva

radijacija sastavljena je od zraka razne valne dužine: od 280 do više od 800 nm.

Čovek vidi valne dužine od 400 do 760 nm. Prema uticaju na članove agrobiocenoze, dio spektra od 300 do 400

nm  deluje  na  smanjenje  habitusa  biljke  i  debljanje  listova.  Zona  do  500  do  700  nm  važna  je  za  fotosintetsku
asimilaciju  ugljenika, ali  najjača je apsorpcija sunčevog  svetla u  hlorofilu  u zoni od 600 do 700 nm (crvena zona
spektra). Zona od 700 do 800 utiče na produženje rasta biljaka, a više od 800 nm ima toplinski efekat. To je glavni
izvor toplotne energije za transpiraciju biljaka.

Približno polovicu ukupne sunčeve radijacije otpada na toplinski efekat, sledi fotositntetski učinak a tek na

trećem mestu ostali uticaji na članove u agrobiocenozi.

Prikaz sunčevog spektra po talasnim dužinama

U globalu bi se moglo reći, da sunčeva svetlost ima ulogu u sledećem:

1. Izvor je energije u ishrani (fotosintezi)

2. Utiče u obrazovanju hlorofila (zelenog dela biljke)

3. Oko 50 % svetlosne energije koja dospe na list transformiše se u toplotu, te biljka transpiracijom

vode održava temperaturni režim.

4. Aktiviranju fermenata koji regulišu razne životne procese (klijanje semena, obrazovanje

hlorofila i sl.)

Priticanje sunčeve energije na površinu zemlje nije svugde jednaka, pa se prema geografskom položaju,

godišnjem razdoblju i vremenu u danu odnosno vremenskim prilikama razlikuje

intenzitet

dužina trajanja

sunčeve svetlosti:

Intenzitet sunčeva svetla

Količina sunčeve energije koja dolazi na gornju granicu atmosfere vrlo je velika i iznosi 1,36 x 10

kWm

. Ta vrednost se naziva

solarna konstanta

. Od navedene količine energije na površinu zemlje stigne njezin manji

deo (0.9 – 1.1 x 10

kWm

-2

). I tako mala količina energije je za agrobiocenozu vrlo velika.

Fenomen odbijanja sunčeve svetlosti s površine naziva se

albedo

. To je procentualni odnos izmeĎu

reflektovane energije zračenja i celokupne svetlosne energije koja je pala na površinu zemlje ili nekog drugog tela.
Na albedo utiče izmeĎu ostalog vlaga i boja površine. Što je površina tamnija, to je sposobnost upijanja svetlosnog
zračenja veća i tada je albedo manji. Najveći albedo pokazuje snežni pokrivač (85%), dok tlo ima mnogo manji
albedo (10-30%).

Intenzitet sunčeve svetlosti ovisi dalje u geografskom položaju, nadmorskoj visini, inklinaciji terena,

naoblaci  itd.  Intenzitet  sunčeva  svetla  znatno  se  smanjuje  naoblakom,  a  to  utiče  na  fotosintezu  i  hemositezu.
MeĎutim, i difuzna svetlost je važan ekološki faktor u biosferi i agrosferi.  Smanjenje intenziteta sunčeve radijacije
zbog  naoblake  na  biljke  deluje  tako  da  se  vegetacija  produžava,  jače  se  razvija  vegetativna  masa  na  štetu
generativnih organa.

Prof. dr Ilija Komljenović OPŠTE RATARSTVO

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9

Časova u danu

Rela

tivna ja

kost

etla

Vedro

slabo oblačno

Jako oblačno

Intenzitet svetla pri različitoj naoblaci (po Lundegårdhu)

U zemljama koje imaju više naoblaka, manje sunčanih dana (sever i severozapad Evrope) manje se

nakuplja  šećer  i  ulje  u  semenu.  To  znači  da  takva  područja  nisu  prikladna  za  gajenje  uljarica  ili  kultura  za
proizvodnju šećera. Nasuprot tome, sočnije povrće se gaji upravo u tim područjima gde ima više difuzne svetlosti.
Isto tako, detelinsko travne smese, prirodne ili veštačke livade i pašnjaci  su zastupljeniji na severu i severozapadu
Evrope  gde  je  dosledno  tome,  razvijenije  stočarstvo.  Jug  Evrope  prikladniji  je  za  gajenje  voćaka  i  vinograda  i
povrća.

Biljkama je za normalan rast i razvoj potrebna odreĎena količina svetlosti, ali se u tome one razlikuju i to:

Heliofite

- za svoj razvoj traže mnogo svetla (krompir, duvan, soja, suncokret, kukuruz, paprika, lubenica,

itd).

Semiskiofite

- za svoj razvoj zahtevaju osrednji intenzitet svetlosti (tikve, deteline, neke sorte pasulja,

paradajz)

Skiofite

- biljke sene.

Za gajenje poljoprivrednih kultura, važna je

minimalna količina svetla

izražena u

luksima

Luks je

međunarodna jedinica osvetljenja, koju dobiva neka ploha na kojoj je svaki četvorni metar površine
jednoliko osvetljen svetlosnim tokom od jednog lumena

. Po drugoj definiciji,

luks je količina svetlosti koja

ispušta jedna sveća merena na udaljenosti od jednog metra.

Grašak treba 1100 luksa da bi ušao u fazu zriobe,

kukuruz 1 400 – 1 800, ječam i pšenica 1 800 – 2 000, duvan 2 200 – 2 800, pasulj 2 400 luksa, paprika i do 400
luksa.

Prinos krompira pri različitom osvetljenju (po Klappu)

Prof. dr Ilija Komljenović OPŠTE RATARSTVO

Biljke kratkog dana

(konoplja, pamuk, proso, pasulj, soja, duvan, kukuruz i paprika).

Biljke dugog dana

(ovas, šargarepa, repa, lan, grašak, raž, pšenica, crvena detelina i španać).

Neutralne biljke

(heljda, suncokret, ječam ozimi, riža, evropske sorte čičoke, paradajz i repica).

Toplota

Glavni izvor toplote je sunce. Atmosfera se zagrejava toplinskom radijacijom kopna i mora jer sunčevo

zračenje prolazi kroz atmosferu, a da je praktički ne zagrejava. Zato je toplota vazduha pri površini zemljišta
najveća, a opada pri porastu nadmorske visine. Postoji ritam dnevnog zagrevanja i hlaĎenja izmenama dana i noći .

Promene toplote danju i noću (po Geigeru i Kessleru)

Isto tako, postoji

horizontalni raspored toplote

(ovisno o geografskoj širini) i

vertikalni raspored

(ovisno o nadmorskoj visini). Horizontalni raspored toplote na Zemlji pokazuje sve osobine zonalnosti, a
najpovoljniji sa gledišta poljoprivredne proizvodnje je

umereni pojas

u kome se odvija najintenzivnija biljna

proizvodnja.