2
UVOD
Kako jedan od najvećih naučnika, koji se bavio britanskim, francuskim i američkim
doživljajima Orijenta, u prvom redu Arapa i islama (Bliskog istoka), Edvard Said kaže:
„Orijentalizam je generički termin koji upotrebljavam da bih opisao pristup zapada orijentu,
orijentalizam je disciplina preko koje je orijentu pristupano i pristupa se sistematički, kao
predmetu nauauke, otkrića i prakse.“ Said se posebno usredsređuje na britanske i francuske
imperijalističke težnje i ciljeve. Jedan od najznačajnijih teoretičara koij je dao impuls
savremenim postkolonijalnim studijama je Edvard Said i njegova knjiga Orijentalizam, koja je
izvršila ogroman uticaj i otvorila mnoge rasprave u okviru postkolonijalne teorije i šire. Osnovna
Saidova pretpostavka zasniva se na Fukoovom tumačenju produktivne prirode znanja/moći koja
obezbeđuje diskurzivnu konstrukciju saznanja i njegovo povezivanje sa hijerarhijama moći. Na
osnovu analize načina na koji se o Orijentu govori i piše u delima istoriografije, književnosti,
nauke, socijalne teorije – rečju u kulturi – Said nalazi dokaz o „proizvedenom“ znanju koje je
bilo snažna podrška imperijalnog osvajanja koje je Zapad vekovima preduzimao. Said naglasak
stavlja na društveno konstitutivnu ulogu orijentalističkog ili evrocentričnog diskursa, što, drugim
rečima, znači da je taj diskurs, bukvalno, stvorio jedan svet koji, tako stvoren, prestaje da bude
izmišljen i postaje stvaran. Zato diskursi koje on analizira prikazuju Orijent kao „nešto što prosto
postoji“, kao „inertnu prirodnu činjenicu“.
ORIJENTALIZAM U BALKANSKOJ KULTURI
Pregršt novijih radova iz područja balkanske istoriografije direktno se bave saidovskom
orijentalističkom kritikom i njenom potencijalnom korisnošću za proučavanje jugoistočne
Evrope. Neki od njih su u celosti prihvatili premise
Orijentalizma
(ili tačnije, njihove
pojednostavljene verzije) i nakalemili ih na istoriju pisanja o Balkanu. Plodniji, ali i manje
uobičajen pristup je onaj koji pokušava da razume razlike između “orijentalizma” i
“balkanizma”, da uvaži korisnost saidovske kritike uopšte i da Saidovo delo shvati kao povod za,
s jedne strane, istorizaciju izvesnih oveštalih pretpostavki o Balkanu i, s druge, teoretizaciju
onoga što je tradicionalno bilo neteoretizovano polje proučavanja. Verovatno su najbolje one
istorije Balkana koje pokazuju da poznaju teorijski vokabular Edvarda Saida i njegovih
sledbenika i da njime barataju, ali smatraju da je eksplicitno korišćenje saidovske kritike
nepotrebno, pa čak i kontraproduktivno.
Prvoj kategoriji pripada knjiga Vesne Goldsvorti
Izmišljanje
Ruritanije:
Imperijalizam mašte
. Kao što podnaslov kazuje, to delo se bavi proširivanjem parametara
4
na terene jugoistočne Azije nego na terene jugoistočne Evrope. Gde je, na primer, mesto Srbije u
saidovskoj formulaciji? S obzirom na osobene veze sa Zapadom, Grčka je primer koji još više
zbunjuje.
Balkan je deo “starog” modela imperije, poznosrednjovekovnih, pretkolonijalnih
carstava Otomana i Habsburga, koja su se, manje-više eksplicitno, ugledala na carski model
Rima. Ona nisu deo Saidovog imperijalizma koji nam, bez obzira na njegove namere, u osnovi
izgleda kao suprotstavljanje Istoka i Zapada, evropskog i orijentalnog, dakle, kao imperijalizam
prilično lišen sinkretizma. Svakako, to tumačenje je preovladalo u akademskoj
recepciji
Orijentalizma
, te Saidova prvobitna namera ili intencionalnost, kao što i on sam
priznaje, nije više nužno u središtu onoga što se ima na umu kad se pomene “orijentalizam”.
Imperijalni mehanizmi koji deluju u susretu, na primer, otomanskih Turaka i Grka sa južnog
Balkana dramatično su različiti od onih u napoleonskom susretu Francuza i Egipćana.
Otomansko osvajanje Balkana - sa svojim politikama repopulacije, visokim stepenom
imperijalnog šurovanja sa lokalnim elitama (od kojih su mnoge potpuno zadržale svoj položaj),
postepenim (ali uglavnom neprisilnim) preobraćanjem čitavih oblasti u Islam, koje je trajalo više
generacija, i gotovo neprestanim vojnim pohodima tokom kasnog srednjovekovnog i ranog
modernog perioda - oblikovalo je Balkan na takav način da je njegov politički i istorijski razvoj
bio izrazito drukčiji od razvoja drugih otomanskih provincija, da i ne pominjemo evropske
kolonije u osamnaestom i devetnaestom veku. Četiri veka direktne otomanske vladavine ne
mogu se uporediti sa istorijskim okolnostima na koje se oslanja Saidova argumentacija. Najzad,
neobične okolnosti imperijalne vladavine na Balkanu - njegova podela između Habsuburgovaca
koji su vršili katolizaciju i
laissez-faire
Otomana - oblikovale su različite balkanske teritorije na
različite načine.
Ništa od svega toga ne bi trebalo da nas iznenadi, ali u žurbi da se Saidova
razmatranja primene na Balkan mnogo šta se previdi. Različiti, posebni i nebrojeni geografski,
kulturni i istorijski činioci (pre- i postimperijalni) koji su pravi uzrok višeznačnog odnosa
između Balkana i Zapadne Evrope olako se zaglađuju pukim zamenjivanjem realnog
kolonijalizma “imaginarnim”. A upravo takvi činioci sačinjavaju onaj teren koji je najbogatiji
teorijskim mogućnostima; brižljivim proučavanjem tih mogućnosti, balkanska istoriografija
mogla bi da pruži ogroman doprinos načinima na koje se teoretizuju neke od temeljnih kategorija
istorijskog istraživanja. Dakle, po svemu sudeći, kontraproduktivno je zamagljivati te činioce
nametanjem jedne kritike zasnovane na činiocima kojih na Balkanu nema, a onda njihovo
odsustvo nadoknađivati pretpostavkom da njihova metaforička ili “imaginarna” verzija
funkcioniše na isti način kao i doslovna ili stvarna.
Postoji velika razlika između “metaforičkog kolonijalizma”, “surogatnog
kolonijalizma”, “duhovnog kolonijalizma” i kolonijalizma one vrste kojom se bavi
Said.
Orijentalizam
nas može pozvati da istražujemo načine na koje je kolonijalizam bio duhovni
okvir isto onoliko koliko je bio i sistem zapadnoevropske političke i ekonomske dominacije, ali
za Saida prvo uvek pretpostavlja drugo. Njegova kritika ne bavi se potpuno “zamišljenim”
Orijentom, niti potpuno “izmišljenim” osnovnim pojmovima: “Nijedan od tih Orijenata nije
samo delo imaginacije. Orijent je sastavni deo evropske
materijalne
civilizacije i kulture”, a
orijentalizam, kao jedan “oblik diskursa” nalazi podršku, između ostalog, “u akademskoj nauci” i
“kolonijalnoj birokratiji”. Međutim, kako kaže Goldsvortijeva, upravo nedostatak takvih stvari
kakva je realan (ili da se poslužimo njenim terminom, “konvencionalan”) imperijalizam čini da
