2
UVOD
Primarna funkcija društava za osiguranje je obezbjeđenje posredne ekonomske zaštite osiguranika i
drugih korisnika osiguranja. Međutim, sa aspekta privrednog rasta, društva za osiguranje imaju i druge
funkcije od kojih je najbitnija mobilizacija finansijskih sredstava. Obavljajući ovu funkciju društva za
osiguranje obavljaju poslove finansijskog posredovanja kao institucionalni investitori i time dobijaju vrlo
značajnu ulogu u finansijskom sistemu jedne zemlje.
Kao privredna djelatnost osiguranje obezbeđuje organizovanu zaštitu od rizika koji ugrožavaju imovinsku
sigurnost privrednih i drugih subjekata putem tehnike njegovog prenosa na veći broj lica koja čine
zajednicu rizika, tj. grupu onih koje ugrožavaju iste ili slične opasnosti. Rizik kao neizvestan događaj je
prietnja svakom onom ko mu je izložen, ali se ne može utvrditi koga će tačno da pogodi. Međutim,
zahvaljujući računu vjerovatnoće moguće je predvidjeti kod koliko će lica u nekom vremenu rizik biti
ostvaren i kakve će biti njegove štetne posledice. Što je zajednica rizika veća, tj. što je rizik razdeljen
između više ugroženih, to ga i član zajednice može lakše podeti jer plaća manju cenu za osiguravajuće
pokriće. Za efikasno funkcionisanje zajednice potrebno je da ona obuhvati što veći broj lica, i da broj onih
koje su pogođeni događajem koji je posljedica osiguranog slučaja bude manji od broja lica koja su istom
riziku izložena.
Osiguravajuće kompanije, kao institucionalni investitori, su važni učesnici na finansijskom
tržištu, prije
svega na tržištu kapitala. Njihov značaj i aktivnosti ogledaju se kako u
obezbeđivanju finansijske
stabilnosti tako i u jačanju konkurencije na finansijskom tržištu.
Osiguravajuće kompanije u
budućnosti veoma lako mogu da preuzmu poziciju vodećih
finansijskih investitora, jer raspolažu
velikim iznosima kapitala (više se ne mere milionima, već
milijardama evra), koji investiraju u
različitim segmentima finansijskog tržišta. Posmatrajući
dinamiku razvoja svjetskog osiguranja u
proteklih desetak godina uočava se rast udela osiguranja
na svetskom tržištu u odnosu na druge
finansijske institucije.
U radu bi se pošlo od generalne hipoteze koja glasi: Društva za osiguranje kao institucionalni investitori
imaju značajnu ulogu na finansijskom tržištu jedne zemlje i time bitno doprinose ukupnom razvitku njene
ekonomije.
Generalnu hipoteza bi bila operacionalizovana kroz sledeće posebne hipoteze:
-
Društva za osiguranje, kao institucionalni investitori, predstavljaju izuzetno značajnu
grupu učesnika na finansijskom tržištu.
-
Osnovni motiv investiranja osiguravajućih društava jeste obezbeđenje dodatne likvidnosti i
profitabilnosti, što predstavlja osnov za povećanje sigurnosti za osiguranike i prinosa na
uloženi kapital za akcionare.
-
Logika društava za osiguranje prilikom ulaganja na finansijsko tržište je sledeća: sredstva
do kojih se dolazi po nižim stopama treba investirati u različite oblike finansijske aktive
koje će donijeti više stope prinosa.
-
Društva za osiguranje posebno vode računa o usklađenosti strukture svojih plasmana sa
strukturom izvora, kao i o pravnim propisima koji regulišu plasman njihovih sredstava.
4
transformacija u smislu deregulacije finansijskih tržišta, što je izazvalo značajne fluktuacije kamatnih
stopa i deviznih kurseva, odnosno pojačane oscilacije cena korporacijskih akcija. Osnovni uzrok svih
institucionalnih transformacija tih godina je slom Breton – Vudskog sistema fiksnih deviznih kurseva i
konsekventan porast međuvalutne nestabilnosti. Rastuća cjenovna varijabilnost finansijskih aktiva,
uslovila je potrebu kod tržišnih učesnika za uvođenjem odgovarajućih mehanizama hedžinga, čime je
stvorena osnova za nastanak tržišta finansijskih derivata, kao jednog novog segmenta ukupnog
finansijskog tržišta. Kod datog, novonastalog oblika delovanja na finansijskom tržištu, transaktori koji su
izloženi riziku upravo pomenute cenovne varijabilnosti korporativnih akcija, kao i dnevnoj
promjenljivosti nivoa deviznih kurseva, dobijaju mogućnost da putem kupovine/prodaje određenih
terminskih ugovora ostvare adekvatnu zaštitu.
Ubrzo nastupa enormna ekspanzija derivativnih finansijskih tržišta, kako po broju sklopljenih
terminskih ugovora, tako i po ukupnom novčanom obimu koji se ostvaruje ovim načinom finansijskog
poslovanja, u odnosu na tekuće finansijske poslove. Ono što je sigurno kod ovih visoko modernizovanih
oblika tržišnog djelovanja jeste sistemska osetljivost na rizike u ovakvom obliku poslovanja, specijalno
dilera (provajdera) koji svojom lošom procjenom i bankrotstvom mogu lančano prenijeti negativne efekte
na ostale učesnike.
Primjenljivost finansijskih terminskih instrumenata i hedžing transakcija je neizvodljiva bez
postojanja kvalitetne osnove, unutar koje bi se dati instrumenti i finansijske transakcije izvršavale, a to je
finansijsko tržište.
Struktura finansijskog tržišta
Razvoj finansijskog tržišta doveo je do snažnih integracionih tendencija svih segmenata
finansijskog tržišta, dok je sa druge strane oštra podvojenost određenih segmenata finansijskog tržišta,
karakteristika prije svega nerazvijenih finansijskih sistema. Sistemske integracione tendencije segmenata
finansijskog tržišta imaju osnovnu posljedicu, a to je ukidanje mogućnosti arbitraže između više tržišta i
efikasno korišćenje raspoloživih informacija na tržištu kao cjelini.
Važno je istaći da u procesu segmentiranja i izdvajanja osnovnih podtržišta, koji čine ukupnu
strukturu finansijskog tržišta, svaki od integracionih podtržišta ima specifične, sebi prilagođene
finansijske instrumente.
Finansijske institucije koje su osnovni izvor likvidnosti i osnovni nosioci
informacija imaju posebne uloge u različitim segmentima finansijskog tržišta. Tradicionalno se u okviru
finansijskih tržišta razlikuju segmenti tržišta novca i tržišta kapitala.
Funkcije finansijskog tržišta
Svakako da sve dobro i loše vezano za finansije, treba da se dešava u okviru finansijskog tržišta,
ali jedna u nizu karakteristika i mogućnosti koje ima finansijsko tržište je da obavlja alokaciju
akumulacije (štednje) u cilju njene najefikasnije upotrebe u proizvodnji. Značaj i uloga finansijskih tržišta
mogu se posmatrati i kroz sljedeće funkcije koje ova tržišta obavljaju:
3
Funkcija povezivanja
– Finansijska tržišta kao organizovana mjesta na kojima dolazi
do susretanja ponude i tražnje za različitim oblicima finansijskih instrumenata,
omogućavaju povezivanje investicionih subjekata kojima nedostaju finansijska
sredstva i štednih subjekata koji raspolažu viškovima finansijskih sredstava;
Alokativna funkcija
– Finansijska tržišta omogućavaju alokaciju slobodnih finansijskih sredstava,
usmjeravanjem tokova finansijskih sredstava od onih subjekata koji raspolažu viškovima sredstava ka
onim subjektima kojima ta sredstva nedostaju;
3
Vasiljević B. (2002).
Osnovi finansijskog tržišta
, Beograd: Zavet Beograd, Kultura,
5
Funkcija razvoja
– Finansijska tržišta doprinose privrednom razvoju jer dovode do povećanja mobilnosti
finansijskih sredstava;
Funkcija efikasnosti
– Preko finansijskih tržišta omogućava se efikasno korišćenje finansijskih sredstava
jedne nacionalne ekonomije, čime se obezbjeđuje efikasnije poslovanje u privredi;
Funkcija određivanja cijene finansijskih sredstava
– Na finansijskim tržištima se određuju cijene
finansijskih sredstava, odnosno obrazuju se cijene korišćenja finansijskih sredstava;
Funkcija smanjenja troškova
– Finansijska tržišta omogućavaju smanjenje troškova spajanjem
subjekata koji želi da proda, sa subjektom koji želi da kupi određeni finansijski instrument. Istovremeno
dolazi do smanjenja troškova u vezi sa pribavljanjem određenih informacija koje se mogu dobiti na
finansijskom tržištu;
Funkcija pouzdanosti
– Finansijska tržišta omogućavaju da se smanjuje rizik iz poslova koji se na njima
obavljaju.
Vrste finansijskih tržišta
Finansijska tržišta predstavljaju najznačajniji i najosjetljiviji segment ekonomskog sistema svake
zemlje. Finansijska tržišta se mogu posmatrati u užem i širem smislu. U širem smislu, finansijska tržišta
postoje svuda gdje se obavljaju finansijske transakcije. U literaturi se susreću različite definicije
finansijskih tržišta u užem smislu. U osnovi, sve ove definicije se svode na to da se pod finansijskim
tržištima podrazumijevaju mjesta na kojima se trguje finansijskim instrumentima, pa bi se finansijska
tržišta mogla definisati kao organizovana mjesta na kojima se susreću ponuda i tražnja za različitim
oblicima finansijskih instrumenata ili aktive. Preko finansijskih tržišta privredni subjekti dolaze do
sredstava neophodnih za finansiranje svog poslovanja. Ona olakšavaju povezivanje subjekata koji
raspolažu viškovima finansijskih sredstava i subjekata kojima nedostaju finansijska sredstva, odnosno ona
povezuju dvije značajne makro – ekonomske kategorije – štednju i investicije. Na nivou nacionalne
ekonomije ukupan obim štednje jednak je ukupnom obimu investicija u određenom vremenskom periodu.
Ova pojava se naziva štednoinvesticioni ciklus.
Finansijska tržišta su ambijent u kome se emituju i prenose finansijska potraživanja (obaveze) i
izražava i realizuje ponuda i tražnja za finansijskim instrumentima. Preko njih vrši se alokacija
akumulacije sa ciljem da se ona najefikasnije upotrebe u proizvodnji. Subjekti koji raspolažu viškovima
sredstava putem kredita ili vlasničkih udela stavljaju ih na raspolaganje subjektima koji se bave
proizvodnjom.
4
Kao sublimaciju definicija finansijskog tržišta, autori ističu, da bi ono bilo kompletno,
moraju se pravila koja su postavljena u oblasti finansijskog poslovanja jednako primjenjivati i poštovati u
svim dijelovima, u okviru državnog i društvenog prostora. Takođe, ono što je osnova postojanja
kompletnog finansijskog tržišta je da postoje dvije zainteresovane strane, ponuda i tražnja, čija bi
standardizovana poslovna aktivnost najvećim dijelom uticala na tržišno formiranje cijena roba, proizvoda
i usluga u okviru jednog finansijskog tržišta. Ono što je od odlučujućeg značaja da bi se finansijsko tržište
izgradilo na kvalitetnim tržišnim osnovama, potrebno je da vlada i državna administracija postave i
izgrade takav ambijent i globalne osnove, unutar koje bi djelovalo finansijsko tržište, sa minimumom
intervencionizma od strane te iste vlade, a to znači jedno moderno finansijsko tržište, komplementarno
liberalnim finansijskim tržištima zapadnih zemalja.
Svaki segment finansijskih tržišta ima svoje specifične finansijske instrumente. Postoji veći broj
kriterijuma za podjelu finansijskih tržišta, pa samim tim, i više vrsta finansijskih tržišta:
4
Ćirović M. (2007).
Finansijska tržišta – Instrumenti, institucije, tehnologije
, Beograd: Naučno društvo Srbije,
7
h.
promptna
i
i.
terminska tržišta
.
Karakteristika promptnih (gotovinskih) tržišta je da se poslovi i transakcije koje se na njima zaključe
odmah realizuju. Isporuka finansijske aktive i plaćanje vrše se odmah po zaključenju posla. Karakteristika
terminskih tržišta je
da se na njima zaključuju terminski (ročni) poslovi, koji predstavljaju sporazum
učesnika da realizuju određene finansijske transakcije u budućnosti
. Ovdje spadaju tržišta izvedenih
hartija od vrijednosti, odnosno derivativna tržišta.
Polazeći od emisije hartija od vrednosti, odnosno od prirode transakcije, razlikuju se:
6
j.
primarna
i
k.
sekundarna tržišta
.
Podjela finansijskih tržišta na primarna i sekundarna izvršena je prema tome da li se na njima vrši prva
kupovina i prodaja finansijskih instrumenata koje su kreirale eficitarne ekonomske jedinice, ili dalja
kupoprodaja.
Primarna tržišta su ona na kojima se vrši primarna emisija pojedinih hartija od vrijednosti
.
Na njima se obavlja prva transakcija hartija od vrijednosti, odnosno, na njima se uvode nove hartije na
tržište. I na ovim, kao i na drugim tržištima, postoje dvije kategorije subjekata – kupci i prodavci. Kupci
kupuju novo emitovane hartije od vrijednosti i ujedno postaju njihovi prvi vlasnici. U pitanju je prva
kupovina tek emitovane akcije. Kupac u ovom slučaju ima položaj investitora, jer kupovina za njega
znači investiciju, sa obzirom na to da od kupljene hartije od vrijednosti očekuje prihode veće od ulaganja
koje je imao pri kupovini hartije od vrijednosti.
Sekundarna tržišta su ona na kojima se trguje već
emitovanim hartijama od vrijednosti
. Na njima se obavlja preprodaja, odnosno, druga i naredna
transakcija hartijama od vrijednosti. Ova tržišta omogućavaju preprodaju finansijske aktive, da bi se došlo
do likvidnih finansijskih sredstava, jer ova tržišta obezbjeđuju likvidnost finansijske aktive, a to znači da
obezbeđuju likvidnost privrednim subjektima. Jedna od bitnih funkcija sekundarnih tržišta je da ona
određuju cijenu finansijske aktive, čime se postiže efikasnost poslovanja i upravljanja. Na berzama se
odvijaju, po pravilu, samo sekundarne finansijske operacije. Ovo znači da su berze finansijske institucije
sekundarnih finansijskih tržišta. Sekundarna tržišta postoje za skoro sve vrste hartija od vrijednosti –
obveznice, akcije, opcije, fjučerse.
Sa stanovišta prometa, razlikuju se:
l.
berzanski promet i tržišta
i
m.
vanberzanski promet i tržišta
.
Berzanski promet proističe iz poslova i transakcija koji se obavljaju na za to posebno određenom i
organizovanom mjestu – berzi
. Berze su mjesta na kojima se vrše kupovine i prodaje različitih oblika
finansijske aktive po unaprijed određenim pravilima i postupcima, preko ovlašćenih subjekata – brokera i
dilera. Postojanje vanberzanskog prometa znači da se transakcije mogu obavljati i na drugim mjestima
osim berze.
Imajući u vidu organizacionu strukturu, finansijska tržišta mogu biti:
n.
aukciona
,
o.
posrednička
i
p.
preko šaltera
.
6
Vasiljević B. (2002).
Osnovi finansijskog tržišta
, Beograd: Zavet Beograd, str. 104.
