1
OSNOVNA ZNANJA O METODOLOGIJI
1.
OSNOVNO O NAUCI, POSEBNO O METODOLOGIJI1
1.
Polazna pojmovna određenja nauke i metodologije, naučnog saznanja, istraživanja i
metoda
1.
Pojmovna određenja nauke i metodologije
2.
Pojmovna određenja naučnog saznanja, istraživanja i metoda
1.
Osnovno o metodologiji
1.
Opšta pitanja metodologije – pojam i predmet, sastav (delovi) i jedinstvenost
metodologije kao nauke, izvori metodologije
2.
Posebno o naučnom metodu – pojam i obeležja, sastav (delovi) i klasifikacije
2.
OSNOVNO O NAUČNOM ISTRAŽIVANJU, POSEBNO O FAZAMA
ISTRAŽIVANJA2
1.
Tri nivoa naučnog mišljenja u naučno – istraživačkoj aktivnosti
1.
Najopštiji nivo naučnog
1 Preuzeti prilagođeno prema: Živan Ristić,
O istraživanju, metodu i znanju,
Drugo izdanje,
Institut za pedagoška istraživanja, Beograd, 1995, I Deo: O naučnom znanju, 1. O prirodi, vrstama i
sticanju znanja, str. 3-19. 3.Naučno objašnjenje; predviđanje i razumevanje, str. 113-129.;Vojin Milić,
Sociološki metod
, Nolit, Beograd, 1995, I Delokrug i funkcije metodologije, str. 15-28, IV
Epistemoločki osnovi teorijske nauke,str. 255-318, VI Istraživanje i teorija, str.363-376; Vladimir
Milić,
Osnovi metodologije iskustvenog istraživanja u društvenim naukama,
Osmi deo Kvantitativna i
kvalitativna metodologija, str. 271.294.; Danilo Ž. Marković, Bratislav Stanković,
Uvod u metodologiju
naučno – istraživačkog rada,
Beograd, 2010, Nauka i naučni zakoni str. 16-29, Naučni metod i
metodologija, str. 70-75. i dr.
2
Preuzeti prilagođeno prema: Miroslav Vujević,
Uvođenje u znanstveni rad u području
društvenih znanosti
, VII dopunjeno izdanje, Školska knjiga, Zagreb, 2006, Proces istraživanja
društvenih pojava, str. 49-116; Vladimir Milić,
Osnovi metodologije iskustvenog istraživanja u
društvenim naukama
, Prvi deo Istraživački iskustveni proces u društvenim naukama, str. 13-93; Danilo
Ž. Marković, Bratislav Stanković,
Uvod u metodologiju naučno – istraživačkog rada,
Beograd, 2010, II
Osnovne faze postupka naučnog istraživanja, str.81-113; Živan Ristić,
O istraživanju, metodu i znanju,
Drugo izdanje, Institut za pedagoška istraživanja, Beograd, 1995, III Deo: O naučnom istraživanju, 8.
Obrada i analiza podataka dobivenih istraživanjem, 9. Pisanje izveštaja o obavljenom istraživanju, str.
397-424., i dr.
2
2.
Nivo teorijske orijentacije
3.
Nivo empirijsko – metodskih postupaka
2.
Pet faza u postupku naučnog istraživanja
1.
Određivanje predmeta istraživanja
2.
Postavljanje hipoteza
3.
Prikupljanje podataka I njihova obrada
4.
Naučni opis pojave (procesa, odnosa) koja se istražuje
5.
Naučno objašnjenje
3.
Tri faze u realizaciji istraživanja
1.
Planiranje istraživanja
2.
Preduzimanje praktičnih mera
3.
Organizovanje I izvošenje istraživanja
4.
OSNOVNO O PISANJU RADA, POSEBNO O STRUKTURI RADA3
1.
Pripreme za pisanje rada
1.
Izbor teme i pisanje radnog projekta
2.
Sakupljanje građe i izrada radne bibliografije
2.
Pisanje rada
1.
Plan izlaganja i rapored građe
2.
Naučno-krirički aparat
3.
Odlike naučnog teksta
3
Preuzeti prilagođeno prema: Danilo Ž. Marković, Bratislav Stanković,
Uvod u metodologiju naučno –
istraživačkog rada,
Beograd, 2010, III Postupak pripreme saopštavanja rezultata naučno-istraživačkog
rada, str. 113- 136, IV Struktura pisanog rada, str. 137-142; Vesna Miltojević,
Pisanje naučnih i
stručnih radova-
Metodološki priručnik, Studentski kulturni centar Niš, 2008, Priprema za pisanje rada,
str. 13- 34, Pisanje rada, str. 35- 54, Eko Umberto, Kako se piše diplomski rad, Narodna knjiga/Alfa,
Beograd, 2000., i dr.
4
čoveku i društvu može biti i istinito i lažno, a
naučno mišljenje
je ono koje smera da bude
istinito
.
Zbog toga se nauka često definiše kao skup sistematskih i istinitih saznanja. Dalje, u preciznijem
definisanju nauke ističe se da je to suma znanja o objektivnoj stvarnosti do koje se dolazi
upotrebom određenih
metoda istraživanja.
Ovde treba iati u vidu da s pod metodama istraživanja
misli na metode koje su vezane za verifikaciju.
Dalje, treba ukazati da postoje brojne definicije "nauke", koje se razlikuju od autora do
autora, pa čak prisutne i različite definicije nauke od strane istog autora. Tako, B.Šešić nauku
definiše iskazom "...teorijsko-saznajna i praktična, organizovana i planska istraživačka društvena
delatnost saznanja određenih oblasti prirodnih, bioloških, društvenih, kao i duhovno- kulturnih
pojava" koja"u svojoj strukturi pored predmeta sadrži i određenu metodu". Nauka, dalje, kao
sistematsko saznanje i saznavanje predstavlja jedinstvo teorije i prakse i jedinstvo teorije i metoda"
(B. Šešić). Postoje i kratke definicije, prema kojima je "Nauka svrsishodna ljudska delatnost kojom
se saznaje istina o datom predmetu " (N. Milošević). Takođe, na osnovu teorijskih spoznaja i
empirijskih verifikacija,
nauke
se definiše kao:
misaono sređivanje objektivne stvarnosti
koja ide
dalje od podataka o toj stvarnosti
(M. Miljević) Sve o v d e n a v e d e n e , k a o d r u g e
definicije su korisne, u određenoj meri tačne i upotrebljive.7
Na ovom mestu treba ukazati, najpre, da nauka
logički
objašnjava predmet koji proučava.
Takođe, da
mišljenje uopšteno odražava stvarnost.
Mišljenje jeste "reflektirana stvarnost",
ali je
zasnovana na
"čulnoj gruboj predmetnosti"(Marks)
. Zbog toga naučnu misao,
uz primenu naučnih
metoda, proverava istinitost svoga mišljenja
.
Dalje, pojmovi
znanje
i
istine
impliciraju kako
objekat
na koji se odnose i koji je saznat
iz određene ljudske perspective, tako i određeni
način saznanja
, tj. subjektivnu praksu preko i
pomoću koje se dolazi do svesti o objektu. To znači da svaka nauka ima svoj
predmet
istraživanja
koji je deo objektivne stvarnosti, i ima svoj
metod
. Ono što u bitnom određuje nauku jeste da su
predmet i metod
nerazdvojno povezani i da se jedno bez drugog ne može konstituisati.8
Treba, takođe, pomenuti da su u literaturi prisutna različita shvatanja o odnosu predmeta i
77 O pojmovnom određenu nauke videti, takođe, kod. D. Marković, B. Stanković,
Uvod u
metodologiju naučno – istraživačkog rada,
Beograd, 2010, str. 16-22,
8
Metode
kojima se dolazi do novih saznanja se, s punim pravom, smatraju konstitutivnim
delom svake nauke. Ipak, svaka nauka s e deli na predmet i metode. Otuda se, i odvajaju (da li i
razdvajaju?) metode od predmeta istraživanja. Pri tome, ljudi su vise usmereni na rezultate nauke u
odnosu na načine istraživanja. S toga, bez obzira što se za izdvajanje neke nauke iz krila filosofije
postavljaju dva kriterijuma, a stvarno se radi samo o jednom. Tako se
i definiše samo predmet nove
nauke
, a metode dalje ostaju“briga” filosofije. Prilagođeno prema:
M.Miljević, nav. delo,
5
metoda. Za razliku od prvih shvatanja prema kojima su metode izvan predmeta, prema drugima,
metoda mora da odgovara predmetu istraživanja - predmetu na koji se primenjuje (Hegel). Drugim
rečima, Hegel je smatrao da je
metoda samo unutrašnja organizacija ili struktura svog sadržaja
.
2. Šta je to
metodologija
? Pre odgovora na ovo pitanje, podsećanja radi, nauka nastoji da otkrije
istinu
u delu stvarnosti, koji je predmet njenog proučavanja. Ona u saznavanju te istine koristi određene
postupke, načine i sredstva
. Zato i postoji povezanost predmeta i metoda nauke.9
Najjednostavnije rečeno,
predmet istraživanja
metodologije naučnog rada
su naučne
metode, a predmet istraživanja
naučnih metoda
je deo objektivne stvarnosti koji je nauka
definisala kao svoj predmet.
Iz metodološke literature, iz tradicionalne i nove istraživačke paradigme, proizlazi
više
poimanja metodologije i naučnih metoda
.10
Metodologija
je nauka o metodama. Ona je deo logike koji se bavi proučava saznajne
metode. Cilj metodologije nije samo da
opisuje
naučnu praksu, nego i da
propisuje
logička,
tehnička, organizacijska i strategijska (heuristčka) pravila ( ili norme) o tome
kako treba
da se radi
u nauci da bi njeni rezultati bili valjani. Dakle, metodologija je, nužno, i
normativna
nauka
Istovremeno, metodlogija je i
kritika
nauke i naučnog metoda, ona dalje, proučava naučni sistem,
analizira istraživačke postupke I tehnička sredstva 11
9
Videti više kod. D. Marković, B. Stanković,
nav. delo,
str. 70-
10
. Metodologija je termin sa više značenja Tako se, prvo, pod metodologijom poima
sveukupnost
metodskih postupaka
koje primenjuje određena
nauka
(ili grupa srodnih nauka) radi dolaženja do novih
saznanja. Drugo, metodologijom se naziva i skup
metodskih postupaka
koje je neki i
straživač
primenio u
jednom istraživanju. Naravno, naučno je opravdano upotrebljavati termin metodologija u prvom značenu.
I termin
naučni metodi
nema uvek isto znašenje. Prvo, naučnim metodama se označavaju
logičke
forme mišljenja,
što dovodi do izjednačavanja naučnih metoda sa logikom. Drugo, ovim terminom se
označavaju
opšte teorije nauke,
pa se govori o funkcionalnoj metodi, dijalektičko-materijalističkoj metodi, o
strukturalističkoj metodi i sl. Treće, naučnom metodom se označavaju
metode za prikupljanje podataka
,
kao što su: posmatranje, anketa, analiza sadržaja, i d r .
Iz klasične i savremene literature o filosofskim osnovama nauke proizlazi da su za pojmovno
određenje nauke važna
obeležja naučnog metoda,
kao i s tim u vezi određenje
istine
. Osnovno obeležje i bitno
svojstvo nauke jeste da smera saznaju
naučne istine
kao predradnje za spoznaju
objektivne istine
o prirodi,
čoveku i društvu. Da bi to ostvarila nauka raspolaže pouzdanim
kriterijumima
z a ocenu da li je neki
rezultat istraživanja objektivno istinit ili ne.
Inače, savremena metodološka misao promišlja
metode naučnih istraživanja
sa dva aspekta: sa
stajališta
metodologije
i sa stajališta
predmeta istraživanja nauke.
Videti više kod M. Miljević,
nav. delo.
11
Kao svestrana kritička analiza logičko-epistemoloških osnova celokupne
naučne istraživačke
prakse,
metodologija naučnog rada ne proučava samo puteve i sredstva kojima nauka, oslanjajući se na već
dostignuto znanje, nastoji da ide dalje. Meodologija naučnog rada proučava i
naučni sistem
, tj. način na koji su
sređena utvrđena naučna znanja i naučno značajne pretpostavke. Izvor mnogih slabosti i teškoća koje mogu da
usporavaju i koče dalji razvoj nauke može da se nalazi u njenom sistemu; njegovim nedoslednostima i
protivurečnostima koje ne odgovaraju nekim realnim protivurečnostima u društvu i stvarnosti uopšte, nego
proističu iz nedostataka u uopštavanju i međusobnom povezivanju onoga što se već zna o stvarnosti; ili iz
dogmatskog prihvatanja raznih nedovoljno proverenih stavova, čak i takvih čija je netačnost dokazana. A,
7
važe zahtevi da saznanje bude
predmetno, logično,
dakle smisleno, da bude
osnovano i
pouzdano.
Ipak, postoje znatne i značajne razlike između ljudskog saznanja uopšte i naučnog saznanja.
Tako su za naučno saznanje bitne sledeće odrednice. Prvo,
određenost predmeta saznanja koja je
dovoljna da se ono razlikuje od svih
drugih predmeta saznanja.
Drugo,
naučno saznanje je
saznanje koje se stiče verifikovanim procedurama.
Treće
, ono je sistematsko i sistematizovano.
Četvrto, ono je pretežno usmereno i plansko.
Peto,
naučno saznanje je provereno i podložno stalnoj
proveri, te je istovremeno pouzdanije od drugih, kritičko je i razvojno.
Osnovne karakteristike naučnih saznanja su: objektivnost, opštost, sistematičnost,
preciznost, razvojnost.14
Najviši oblik naučnog saznanja je naučni zakon. O pojmu I obeležjima naučnog zakona
postoje različita shvatanja15
2.
Naučno istraživanje
. Posebno važna odlika naučnog saznanja jeste da se ono, u
savremenim uslovima, prvenstveno, stiče
naučnim istraživanjima
. A naučna istraživanja su, pak,
ona koja se izvode u okviru prepoznatljive paradigme, odnose se na predmet(e) nauka ( ili naučnih
disciplina) i primenjuju odgovarajuće metode naučnog istraživanja.
Kod ovakvog definisanja naučnog istraživanja moguća su najmanje
dva pitanja.
Prvo,
da li pojam naučnog istraživanja o b u h v a t a i naučne rezultate koje tim istraživanjem
(istraživanjima) treba ostvariti? Odgovor je očigledan: naučno saznanje je, u delu u kojem ga
čine konstituisana naučna saznanja, rezultat naučnog istraživanja. Razlog za izvođenje naučnog
istraživanja je sticanje naučnog saznanja, a završna faza naučnog istraživanja je utvrđivanje
rezultata naučnog istraživanja, o d n o s n o ostvarenog naučnog saznanja istraživanjem.
Drugo, da li su moguća istraživanja o predmetima o k o j i m a s e još nije
konstituisala nauka, pa otuda, nije konstituisan ni njihov naučni metod? Ovo pitanje je, u
suštini, pitanje o razvojnosti nauke i naučnog metoda. Dva su osnovna načina
nastajanja
nauka i naučnih disciplina
. Prvi je
izdvajanje
nauka i naučnih disciplina i njihovih predmeta
iz drugih nauka. U tom smislu, istraživanja su naučna, jer se vrše u okviru već postojećih nauka
i naučnih disciplina. Drugi slučaj je nastanak potpuno
novih
, do tada naučno neistraživanih
pojava i procesa, koje zato nisu bile predmet ni jedne nauke. Na današnjem stepenu razvoja,
14
Videti detalnije kod. D. Marković, B. Stanković,
nav. delo,
str. 19-20.
15 O pojmu i vrstama naučnih zakona videti više kod. D. Marković, B. Stanković,
Uvod u
metodologiju naučno – istraživačkog rada,
Beograd, 2010, str.22-41, i posebno o tumačenju društvenih
zakona, str. 57-70.,
