MATURSKI RAD
TEMA
:
OTPORNOST BILJAKA PREMA BOLESTIMA
U delimicnu prirodnu otpornost spadaju i histoloska i starosna otpomost. Histoloska otpomost je
otpornost pojedinih tkiva prema infekciji patogena, dok je starosna otpomost ona koja se
povecava sa fizioloskom staroscu. Hipersenzibilnost (preosetljivost) je vid otpornosti biljke, a
predsavlja tip jakog patoloskog odgovora koji se obicno manifestuje u obIiku lokalnih nekroza
sto ima za posledicu ograniceno sirenje i inhibiciju umnozavanja iii razmnozavanja patogena
(Cooper and Jones, 1983). Ovaj tip nekroze karakteristican je u odnosima obligatni parazit -
osetljiv domacin. Hipersenzibilna reakcija je jedan od najuspesnijih prirodnih mehanizama
odbrane koja je indukovana samim patogenom. To je brza, indukovana smrt jedne iIi nekoliko
celija biljke domacina na mestu infekcije inkompatibilnim patogenom.
Po izrazenosti prema parazitima odnosno bolestima otpomost moze biti grupna
(horizontalna) i specificna (vertikaIna). Horizontalna otpomost je otpomost prema razlicitim
patogenima i nasleduje se poligeno ili oligogeno. Ova otpomost je dugotrajna pa je za patogena
komplikovano da je prevazide zbog velikog broja gena cije bi mutacije bile potrebne da se
ostvari virulentnost. Geni koji je kontrolisu su minor geni. Vertikalna otpomost oznacava
otpomost prema odredenom parazitu odnosno rasi ili soju odredenog patogena. Nasleduje se
monogeno iIi oligogeno. Geni koji je odreduju su major geni. Posledica genetske jednostavnosti
je ta da se Iako moze prevazici manjim iIi ogranicenim promenama gena patogena. Ova
otpomost moze ali i ne mora biti privremena (Van der Plank, 1984). Ova dva tipa otpomosti nisu
sasvim odvojena - ima sorti koje poseduju i vertikalnu i horizontalnu otpomost, ali i onih koji
poseduju sarno jedan od dva tipa otpomosti. Po pravilu kombinacija minor i major gena za
otpomost je najpozeljnija pojava u procesu selekcije novih sorata. Po svojoj prirodi otpomost
biljaka prema parazitima odnosno bolesti moze biti urodena i stecena. Urodena otpomost je
odredena naslednom osnovom i teze podleze promenama, dok je stecena otpomost ona koju
biljke sticu u toku ontogeneze (Agrios, 1988).
2.0 OTPORNOST NA BOLESTI
Bolesti koje se pojavljuju na biljkama uzrokovane su dvama faktorima, a to su patogeni
i ekološki uvjeti (fiziološki faktori). Ekološki uvjeti su uvjeti u kojima rastu biljke, a to mogu biti
vrsta i Ph tla, određene kemikalije u tlu, klimatski uvjeti, vlaga….dakle vanjski faktori koji mogu
uvelike utjecati na otpornost biljke. To znači da se ne mora uvijek razviti bolest kod biljaka iako
postoji prisutnost patogena, jer se biljka može i "obraniti” od bolesti, a što ovisi o ekološkim
faktorima. Patologija biljaka odnosno fitopatologija je znanost koja proučava biljne bolesti
uzrokovane patogenima i ekološkim faktorima. U središtu njenog izučavanja jest tzv "diseases
triangle” – trokut bolesti – koji izučava povezanost između biljke domaćina, patogena i
ekoloških uvjeta i u kakvim će se uvjetima razviti bolest ili ne.
2.1 Urođena otpornost
To je otpornost biljaka prema parazitima, usIovljena genotipom, a teze podleze
promenama pod uticajem faktora sredine i prilagodavajuci osobinama parazita. Ona obuhvata
pasivnu i aktivnu otpomost. Pasivni iii preinfekcijski odbrambeni mehanizmi ukljucuju nezive
delove celijskog zida (vosak, kutin, debljina kutikule, oblik i polozaj lenticele i stoma) i
rezervoare antimikrobnih jedinjenja koja sprecavaju kolonizaciju tkiva (Jackon and Taylor,
1996; Osborne, 1996). Oni u biljkama postoje bez obzira da li ce do napada doci, a uz ostale
funkcije obezbeduju otpomost prema prouzrokovacima bolesti. Pasivnim mehanizmom se ne
stvara nista novo, vee sarno njihovo postojanje biljkama daje otpomost. Zbog toga su biljke u
vecem iIi manjem stepenu nepristupacne, odnosno negostoljubive za uzrocnike bolesti (Kispatic,
1995). Preinfekcijske odrambene strukture - Prva linija zastite biljke od patogena je njena
povrsina koju on mora da savlada da bi do infekcije doslo (Agrios, 1997). Vosak i kutin na
povrsini epidermalnih celija, grada spoljnih zidova epidermalnih celija, broj, oblik i polozaj
stoma i lenticela, kao i prisustvo mehanickih tkiva izgradenih od celija sa debelim zidovima
vazni su faktori pasivne otpomosti.
Debljina kutikule znatno povecava otpomost na infekcije u slucaju kada patogena gljiva
prodire kroz nepovredenu povrsinu. Stariji listovi mnogih biljaka su otpomiji upravo zbog
povecanja debljine kutikule sa staroscu. Medutim, debljina kutikule ne znaci uvek i vecu
otpomost, jer se desava da patogeni koji prodiru kroz nepovredenu povrsinu lako zarazavaju
biljke sa debe lorn kutikulom. Vosak i kutin na povrsini listova i plodova, kao i dlake na biljnoj
povrsini zbog hidrofobnog efekta sprecavaju zadrzavanje kapljice kise i rose i time
onernogucavaju klijanje spora vecine gljiva i deobu bakterija. Debeo i cvrst celijski zid
epidermalnih celija otezava direktno prodiranje parazita, sem ako patogen ne prodire kroz
povrede. Neosteceno, spoljno tkivo daje biljci izvesnu zastitu od svih patogenih organizama koji
tu barijeru ne mogu savladati.
Te povrsinske barijere posebno su vazne kod plodova (voca, grozda, krtola lukovica)
jer ako se taj zastitni sloj osteti unutrasnje tkivo se tasko brani od parazita. Tako se
prouzrokovaci trulezi Monilinia sp. u plodovima voca i Botrytis cinerea u bobicama grozda brzo
sire, macerirajuci celije mezokarpa. Isto vazi i za razlicite trulezi krtola krompira prouzrokovane
bakterijama i gljivama.
Mnoge fitopatogene gljive i biljke prodiru u biljku sarno preko stoma. lako vecina njih
moze prodreti i kroz zatvorene stome postoje neke kao (
Puccinia graminis
-
matične pšenične
hrđe
) koje prodiru sarno kroz otvorene stome. Zato sorte psenice kod kojih se stome otvaraju
kasno u toku dana su otpome prema P. graminis jer se klice spora isklijalih u toku noci osuse.
Lisni nervi, izgradeni od sprovodnih sudova parenhima i mehanickih tkiva uspesno blokiraju
sirenje onih gljiva i bakterija koje izazivaju uglastu pegavost lista, jer su pege locirane na
interkostalni deo liske gde patogen ne moze da savlada barijeru nervature (Agrios, 1997).
