POLITIČKE PARTIJE I PARTIJSKI SISTEMI
VLADIMIR GOATI
U zemljama stabilne demokratije partije „prožimaju“ sve ostale demokratske institucije: one određuju
način rada i sadržaj odluka parlamenta; aktivnost vlade zavisi od opredeljenja vladajuće partije (ili
koalicije partija); personalni sastav učesnika izbora određuju partije; ishod izbora, takođe, zavisi od
odnosa snaga među partijama. (str. 11)
Oblici političkog okupljanja nosili su do sredine osamnaestog stoleća različite nazive: frakcije (
faction
),
veze (
connexion
), klike, koterije, klubovi itd.
Termin politička partija nastao je početkom osamnaestog
stoleća, a u širu upotrebu ušao je posle publikovanja Bolinbroke-ove knjige 1733
:
Une disertation sur
les parties
(prema Sartori, 1998:136) (str.19).
UZROCI I USLOVI NASTANKA PARTIJA
U većini zemalja zapadne Evrope formiranje partija odvijalo se paralelno sa pretvaranjem skupštine
staleža u parlament koji je, suprostavljajući se apsolutnoj monarhiji, postepeno dobijao sve veću
autonomiju i značaj. Bitne uzroke nastanka političkih partija treba (prema Duvergeru (1976)), tražiti u
širenju biračkog prava i u težnjama birača da organizovano utiču na članove parlamenta, kao i u
nastojanju poslanika da budu ponovo izabrani.
Prema Duvergeru (1976), do obrazovanja političkih partija dolazi na dva načina. Prvi je povezivanje
„parlamentarnih grupa“ koje konstituišu sami poslanici i „izbornih komiteta“ obrazovanih od strane
građana sa ciljem odabira kandidata za poslanike i podrške njihovom izboru. (...) Drugi je način
nastanka partije, prema Duvergeru, vanparlamentarni: u ovom slučaju različite grupe i organizacije
(sindikati, crkva, profesionalna udruženja, privredne korporacije, armije) obrazuju partije radi
ostvarivanja svojih interesa i ciljeva u političkoj sferi, zbog čega se može smatrati da su takve partije
„spoljašnja kreacija“ (Duverger, 1976:9) (str. 21).
Partije nastale parlamentarnim putem najčešće su labavo organizirane, uticaj partijske doktrine je
ograničen, pri čemu parlamentarni klub ima veći uticaj unutar partije od partijskog rukovodstva; dok su
partije formirane na vanparlamentarni način najčešće veoma centralizovane, ideološki koherentne,
disciplinovane i u njima je mali uticaj parlamentarne grupe na odlučivanje unutar partije (Duverger,
1976:13-14) (str.21).
LaPalombar i Weiner (1966) pojavu partija objašnjavaju krizama u političkom sistemu i procesom
modernizacije. Postoje tri vrste kriza: (a) legitimacije; (b) integracije i (c) participacije.
Kriza legitimacije odnosi se na problem nosioca suverene vlasti u društvu (monarhija-republika). Prve
partije u zapadnoj Evropi (Velika Britanija, Francuska) obrazovane su početkom devetnaestog stoleća u
toku krize legitimacije koja izbija kada buržoazija svojim društvenim delovanjem dovodi u pitanje
ancien régime.
Ta kriza pojavljuje se, sa znatnim vremenskim zaostatkom (u drugoj polovini dvadesetog
veka) i u ekonomski nerazvijenim zemljama, kada narodnooslobodilački pokreti ističu zahteve za
eliminisanje kolonijalne vladavine.
Kriza integracije tiče se problema teritorijalnog integriteta zemlje i težnje rascjepkanih nacionalnih
grupa da se udruže u jedinstvenu političku zajednicu. U toku krize integracije formirane su u drugoj
polovini prošlog stoleća prve političke partije u Nemačkoj, Italiji i Belgiji.
Najzad, kriza participacije izbija kad potisnute društvene grupe istaknu zahteve za veće učešće u
političkom životu. U zapadnoevropskim zemljama te krize počinju u sumrak feudalizma, kada
buržoazija traži veći politički uticaj (str. 20)
Značajne strukturne promene u društvu čine, zapravo, suštinski uzrok obrazovanja partija, dok krize
deluju kao katalizator tog procesa (str.20).
ŠIRENJE PARTIJA
Političke partije obrazovane u zapadnoj Evropi i SAD-u snažno su uticale na formiranje partija u drugim
delovima sveta. Naravno, one nisu uzrok nastanka partija u drugim zemljama, nego su samo ubrzale i
uticale (kao neka vrsta „uzora“) na obeležja samih partija i na partijske sisteme u okviru kojih partije
deluju (str.23). U istočnoevropskim zemljama političke partije nastale su, uglavnom, u drugoj polovini
devetnaestog veka (str.23).
DEFINICIJA PARTIJA
Termin
partija
, koji etimološki znači deo šire celine (lat.
part
– deo;
partire
–deliti), ušao je u upotrebu u
prvoj polovini prošlog stoleća zamenjujući postepeno termin
fakcija
(
facere
– činiti;
factio
– grupa koja
se bavi sumnjivim poslovima), kao i termin
sekta
(
secere
– deliti), koji se od kraja sedamnaestog stoleća
upotrebljava uglavnom za označavanje verskih podela (str. 25).
Neumann (1956, 395-396), podvlači da termin partija (
party
) znači, sa jedne strane, identifikovanje sa
određenom grupom i saradnju (
partnership
) u posebnoj organizaciji i, sa druge strane, razlikovanje od
drugih grupa i organizacija. Osim toga, zajedničko obeležje partija je učešće u političkom procesu i
uključenost svih partija u politički sistem. Najzad, termin „
party“
označava i to da je svaka posebna
organizacija uključena u širu celinu (str.25).
Giovanni Sartori (...) formuliše „minimalnu definiciju partije“, koja glasi: „Stranka je svaka politička
skupina koja se prepoznaje po službenom nazivu, koja izlazi na izbore i koja je u stanju da putem izbora
(slobodnih ili neslobodnih) određuje svoje kandidate na javne položaje“ (Sartori, 1976:65) (str.25-26).
Burke: „Partije su skup ljudi ujedinjenih da zajedničkim nastojanjem unaprede nacionalni interes
prema principu oko kojeg su saglasni„ (Burke, 1861:134) (str. 26).
NAZIVI PARTIJA
Partije obrazovane do prvih decenija dvadesetog stoleća sadržale su, po pravilu, u svom nazivu,
osnovnu programsku ideju – vodilju (liberalne, konzervativne, demohrišćanske, socijalisitičke,
komunističke, nacional-socijalističke), ali u drugoj polovini dvadesetog stoleća često dobijaju nazive po
događajima i ličnostima iz nacionalne istorije i po prioritetnim nacionalnim zadacima (obnova,
ujedinjenje...), što često ništa ne govori o njihovim programskim opredeljenjima. Takav naziv ima ipak
važnu svrhu, jer obezbeđuje partiji prepoznatljivost i razlikovanje od drugih aktera u partijskom
sistemu (str. 27).
PRITISCI KA UNIFORMNOSTI
Ideološka konvergencija partija u zemljama stabilne demokratije koja se uočava od druge polovine
dvadesetog stoleća (Goati, 1984), rezultat je najpre višedecenijskog nastojanja partija da se približe
„prosečnom biraču“ radi što boljeg izbornog učinka. Drugi činilac koji je ubrzao taj proces je krah
zemalja „realnog socijalizma“ 1989/1990, što je podstaklo bezmalo sve komunističke partije u
zemljama stabilne demokratije da odbace ideje o državnom (društvenom) vlasništvu kao superiornom
obliku svojine i o „diktaturi proleterijata“ kao obliku političkog uređenja i da, umesto toga, prihvate
institucije privatne svojine i predstavničke demokratije (str. 36-37).
Ne treba, takođe, smetnuti s uma da je u postkomunističkim zemljama centralne i jugoistočne Evrope
programska raznovrsnost partija „prigušena“ i uticajem međunarodnog okruženja, pre svega
ekonomsko-politički moćnih država i njihovih financijsko-ekonomskih organizacija. Te države i
organizacije uslovljavaju neophodnu pomoć vladama postkomunističkih zemalja – bez obzira na
njihovu „ideološku boju“ – striktnim poštovanjem unapred određene stope inflacije, rasta plata,
stepena spoljnje i unutrašnje zaduženosti, obavezom privatizacije određenih sektora, smanjivanjem
subvencija javnim preduzećima i dr. (str. 37)
(...)
differentia specifica
između partijâ sve je manje u sferi ideologije, a sve više u sferi efikasnosti
sprovođenja u suštini identične politike
(str. 37).
IDEOLOŠKE PORODICE
Ideologija je konstitutivni element partijskog identiteta, internog i eksternog, ili „političkog profila“
partije koji izražava
raison d'etre
partije (Luebbert, 1986:53).
Mair (1997:21) ispravno naglašava razliku između istorijskog identiteta partije i identiteta koji proizilazi
iz njenog tekućeg djelovanja partije u datom političkom sistemu. Ta razlika nastaje zato što partije
ponekad, pod pritiskom spoljnih prilika ili promene odnosa snaga u vlastitom okviru, odstupaju od svog
izvornog identiteta. U takvim okolnostima partijska propaganda nastoji da minimizira odstupanja i da
ih, štaviše, proglasi nepobitnim znakom doslednosti. Napori partija da, po svaku cenu, demonstriraju
programsku doslednost i očuvaju predstavu o istorijskom identitetu rezultat su njihove težnje da
zadrže stare izborne pristalice koje vlastitu lojalnost zasnivaju upravo na tom identitetu. Ipak, krupne
programske zaokrete teško je prikriti a odluka o njima nosi sa sobom velike političke rizike (str.38).
Von Beyme (1985, 2002) je ponudio široko prihvaćenu programsku klasifikaciju zapadnoevropskih
partija koja se zasniva na tri kriterija: ideološko-političkoj orijentaciji, vrsti društvenog rascjepa iz kojeg
je partija nastala i pripadnosti nadnacionalnim federacijama. Von Beyme, koristeći navedene kriterije,
nabraja, po redu nastajanja na evropskoj političkoj sceni, sledeće ideološke porodice (on koristi
francuski izraz
les familles spirituelles
) (str.38-39):
•
liberalnu i radikalnu;
•
konzervativnu;
•
socijalističku i socijaldemokratsku;
•
hišćansko-demokratsku;
•
komunističku;
•
agrarnu;
•
regionalnu i etničku;
•
desno ekstremističku i, najzad,
•
ekološku.
Po sebi se razume da autori koji ne smatraju ideologiju konstitutivnim obeležjem partija (Downs, 1957;
Duverger, 1976; Epstein, 1956; Epstein, 1967; Sartori, 1976; Panebianco, 1988 i drugi) ne pridaju veći
značaj klasifikaciji utemeljenoj na ideološkom kriteriju. Sve čvršće i intenzivnije veze između partija
unutar Evropske unije i njihovo zajedničko djelovanje u Evropskom parlamentu pojačali su, prema Von
Beyme-u, trend konvergencije između partija iz iste „ideološke porodice“ ali i smanjivanje programskih
razlika između različitih „ideoloških porodica“ (str. 39).
U programskim dokumentima partija figuriraju mnogi stavovi i opredeljenja od efemernog značaja, a
suštinsku orijentaciju tih programa određuje odnos prema dve terminalne vrednosti: jednakosti i
slobodi. U odnosu prema tim vrednostima nastala je u Francuskoj građanskoj revoluciji 1789. godine
distinkcija na levicu i desnicu. Levica je u Francuskoj revoluciji oličavala težnju za jednakošću i
slobodom, naspram nejednakosti i feudalne hijerarhije , na kojima je bio zasnovan
ancien régime.
Za
levicu je vezivan „grozd“ vrednosti – stavova u koji spadaju: sloboda, jednakost, bratstvo, prava,
napredak, reforma i internacionalizam, a za desnicu: autoritet, hijerarhija, poredak, obaveze, tradicija,
reakcija i nacionalizam (Hejvud, 2004:471).
Iako je podela na levicu i desnicu i dalje prisutna, ona nije tako jasna kao prije jer postoji mnogo
programsko-političkog „preklapanja“ između levih i desnih partija. Ipak, leve partije imaju u
programskom središtu, kako dobro zapaža Von Beyme (2005:75), jačanje državnog sektora, a tipična
tačka programa desnih partija je
law ande order
. Norberto Bobio (1997) nastoji da antitezi
levica/desnica (...) obezbedi neophodnu analitičku jasnoću polazeći pri tome od dva kriterija: prvi je
odnos prema idealu jednakosti, a drugi „relevantni kriterijum za razlikovanje umerenog i ekstremnog
krila, kako na desnici tako i na levici, jeste različit stav u odnosu na slobodu“ (Bobio, 1997:95). Na
osnovu tih kriterija Bobio nudi sledeću četvoročlanu tipologiju:
•
ekstremna levica koja obuhvata pokrete (partije) i doktrine koji su za jednakost i autoritarizam;
•
centar-levica su egalitarni i liberalni pokreti;
•
centar-desnica su liberalni i neegalitarni pokreti; i
•
ekstremna desnica su antiliberalni i antiegalitarni pokreti.
Dostupna empirijska istražvanja sugerišu zaključak (...) da postoji naglašena podela društva na
dimenziji levica-desnica i u „pluralnim društvima“, koja su „oštro podeljena uzduž religioznih,
ideoloških, jezičkih, kulturnih, etničkih ili rasnih linija na suštinski odvojena poddruštva
(subsocieties
) sa
svojim političkim partijama, interesnim grupama i sredstvima komuniciranja“ (Lijphart, 1984:22).
Sa nezadrživim povećanjem kompleksnosti savremenih visoko industrijalizovanih društava i sa
porastom važnosti novih socijalnih podela, opada značaj klasične kontroverze između rada i kapitala (ili
čak između socijalizma i kapitalizma) koju politički izražava pojmovni par levica/desnica. Lipset
(2001:62) to ovako obrazlaže: „Rascepi vezani za socijalnu stratifikaciju nisu više glavni korelati
partijske pozicije na levici ili desnici partijskog spektra. Pitanja koja se tiču morala, abortusa,
'porodičnih vrednosti', građanskih prava, ravnopravnosti polova, multikulturalizma, imigracije, zločina i
kažnjavanja, spoljne politike i supranacionalnih zajednica guraju pojedince i u pravcu nezavisnom od
njihovog socijalnoekonomskog položaja“. Lipset, međutim, pronicljivo zapaža da se kontroverza
levica/desnica pokazala fleksibilnom i sposobnom da integriše nove teme, kako one koje je Lipset
citiranom piscu, jesu: obezbeđivanje privilegija članovima, omogućavanje asimilacije i socijalnog
uspona pripadnicima manjinskih etničkih, religioznih i kulturnih grupa, osiguravanje povlastica biznisu
(uključujući ilegalni biznis) i najzad protivteža formalnoj distribuciji vlasti u društvu (str. 51-52).
Pored funkcija koje je naveo Merton, nabrojaćemo još neke važne latentne funkcije partija. Prvo, u
nekim, naročito ekonomski nerazvijenim zemljama, partije predstavljaju činilac političkog održanja
slabo integrisanog društva, ograničavanjâ lične vlasti i ubrzavanja socijalnog raslojavanja (str. 52).
Prosistemske i antisistemske partije
Uticaj aktivnosti partija na politički sistem u kojem deluju može se predstaviti na linearnom
kontinuumu (sa mnogo međustupnjeva) čiji je jedan pol borba za očuvanje postojećeg sistema bez
ikakvih promena ili sa malim promenama, a drugi težnja da se postojeći sistem razori i uspostavi novi,
bitno različit. (...) Umesto tročlane, u istraživanjima se se češće koristi dvočlana podela partija na
prosistemske i antisistemske, u kojoj prosistemske partije obuhvataju partnerske i protivničke, dok se
antisistemske podudaraju sa neprijateljskim partijama (str. 53).
Ocena da li je neka partija antisistemska u velikoj meri zavisi od percepcije ostalih partija u sistemu. (...)
Pored toga (E.H)...neophodno je uzeti u obzir i neke objektivne kriterije po kojima se razlikuju
prosistemske od antisistemskih partija. Među njih spada odnos prema važećem političkom sistemu:
prosistemske partije ne osporavaju temeljne vrijednosti i institute tog sistema, dok antisistemske „žele
da promene režim i ne prihvataju norme i strukture vlasti postojećeg režima“ (Morlino, 1986:34).
Dok se uticaj prve grupe partija na funkcionisanje datog političkog sistema smatra pozitivnim
(funkcionalnim), uticaj druge grupe se ocenjuje negativno (disfunkcionalnim). Osim partija koje
usporavaju vladajući režim, listi antisistemskih partija treba dodati i one koje ne prihvataju
uspostavljene granice političke zajednice u kojoj djeluju, već insistiraju na njihovoj promeni na račun i
protiv volje susednih država (str. 53).
(...) antisistemske partije osporavaju političku zajednicu, najčešće susednu državu, u datim granicama,
zahtevajući delove njene teritorije, bez obzira na protivljenje te države, ponajviše u ime „istorijskog
prava“. Kada je reč o političkom režimu u vlastitoj državi, antisistemske partije dovode u pitanje
njegovu legitimacionu matricu, ključne institucije, procedure i mehanizme. Partije koje osporavaju
demokratski režim u vlastitoj državi Linz (1978:2) naziva „nelojalnom opozicijom“ (str.54).
Antisistemska partija je neizbežno isključena iz vršenja vlasti, što potencira nezadovoljstvo njenih
sledbenika i simpatizera, koji vladajući poredak doživljavaju neprijateljskim. Takva je partija indikator
dubokog političkog rascepa u društvu, ali i akter koji nastoji da ga produbi. Da bi antisistemska partija
bitno ugrožavala demokratski proces, ona mora, po stanovištu Merkla (1980:6) da zadobije podršku
najmanje 10% glasova (str.54).
Postavlja se pitanje: kako određena partija gubi antisistemski karakter? U transformaciji antisistemske
partije u prosistemsku Bosco (2001), na osnovu evolucije komunističkih partija Italije, Španije,
Potrugalije i Grčke, razlikuje tri faze: napuštanje ranije dominantnih ključnih principa, vrednosti i
stavova od strane antisistemske partije, priznavanje te promene od relevantnih drugih partija i, najzad,
prijem nekadašnje antisistemske partije u „interni partijski sistem“ (str. 56).
VRSTA FUNKCIJA PARTIJA
