Napomena: Neke opcije za prijavu su dostupne samo nakon kupovine dokumenta.
POLITIČKE PARTIJE ILI STRANKE
(Priredio prof. N. Kecmanović)
P a r t i t o k r a t i j a
Sigurno ste se suočili sa čestim komentarima da čovjek gotovo ništa važno ne može da riješi i postigne bez dobre veze sa političkim strankama. Biznismeni se žale da bez podrške neke stranke ne mogu da dobiju nijedan veći posao. Prosvjetni radnici i ljekari se ljute što im direktore škola i domova zdravlja nameću stranke. Mladi ljudi primjećuju da ne mogu da se zaposle ili napreduju ako nisu u nekoj stranci. Za pojedine medije svi tvrde da su pod uticajem neke stranke. Neki savremeni politikolozi smatraju da se politički režimi danas više ne dijele na autokratske i demokratske nego da su i jedni i drugi zapravo partitokratski. Hoće da kažu da se ne samo u jednopartijskim sistemima kakav je, recimo, kineski ili kubanski i kakvi su bili komunistički režimi u istočnoj Evropi, radi praktično o partijskim državama, nego da je slična situacija i u višepartijskim. Sudeći po tome i mi sada i ovdje zapravo imamo partitokratiju a ne demokratiju. U čemu se to ogleda? Dovoljno je da pogledamo situaciju oko sebe pa da se osvjedočimo da su partije alfa i omega ne samo političkog života nego i društvenog života uopšte. To što su partije glavni akteri demokratskih izbora i što poslije izbora u skladu sa rezultatom zauzimaju poslaničke funkcije u parlamentu, ministarske u vladi, predsjedničke u državi, nije čudo jer obuhvata tradicionalno područje politike. Ali vlast partija se širi i na sva ostala izvorno nepolitička područja od elektroprivrede, kulture, bankarstva, nauke, pravosuđa, javne bezbjednosti, diplomatije, prosvjete, zdravstva, sve do sindikata, studentskih organizacija i maltene kućnih savjeta. Ta postizborna, kako amerikanci kažu, „podjelu plijena“ zamjenjuje konkurse za popunjavanje radnih mjesta. Istina, konkursi koji bi trebali da obezbjede da ta mjesta zauzmu najstručniji, najobrazovaniji, najiskusniji, najtalentovaniji, formalno se raspisuju, ali se unaprijed zna da će kao najbolji biti izabrani oni koje odredi
1
odgovarajuća stranka. Ukratko, partitokratija postaje naša politička, a pošto od politike kao supersistema zavise i svi ostali podsistemi, i naša životna sudbina.
Š t a s u t o p a r t i j e Riječ „partija“ (latinski pars, partis što znači dio) predstavlja internacionalni izraz, a riječ „stranka“ je naša i izvedena je iz riječi strana. Oba izraza koji se kod nas upotrebaljavaju ravnopravno i oba asociraju na podijelu društvene cjeline na d i j e l o v e koji predstavljaju s t r a n e u sukobu. Ti djelovi su različite društvene grupe koje se najčešće nastaju na osnovu zajedničkog klasnog, slojnog, nacionalnog, vjerskog, regionalnog itd. interesa. Ali, pojedinci koji čine grupu većinom nisu dovoljno obrazovani da bi bili potpuno svjesni tog interesa, da bi im bio sasvim jasan i da bi mogli da ga javno izraze. Nedostaje im politički program. Osim toga, oni su, kao pojedinci, automizirani, raspršeni i nepovezani uzduž i poprijeko globalnog društva i utoliko nemoćni da se bore za ostvarenje svojih interesa. Nedostaje im politička organizacija. Političke partije su te koje im obezbjedjuju i p r o g r a m i o r g a n i z a c i j u. Zato partije najprije formiraju, a onda i vode oni pripadnici (klasne, nacionalne, vjerske itd.) društvene grupe koji su najobrazovaniji, najpreduzimljiviji, najborbeniji pa čine njenu političku elitu ili političku avangardu ili naprosto njen politički aktivni dio. Program i organizacija su osnovna obilježja političke partije. Šta je partijski program? To je sistematsko i zaokruženo izlaganje plana akcija koje će stranka preduzeti u društvu ako dodje na vlast. U programu su sadržani i parcijalni interesi grupe (klase, sloja, nacije itd.) ali i širi interesi čitavog društva koji nisu u koliziji sa grupnim interesom. Šta je partijska organizacija? To je više ili manje razudjena mreža horizontalnih i vertikalnih organa koji su povezani u jedinstven sistem. Počev od lokalnih, mjesnih i
2
biračko pravo proširi na čitavo društvo odnosno da obuhvati i pripadnike nižih slojeva trećeg staleža. Onu prvu pretpostavku donijele su gradjanske revolucije u Engleskoj, Francuskoj i Americi, a ovu drugu je donijelo sindikalno organizovanje i politička borba radničkog pokreta. Kraj 19. i početak 20. vijeka bio je, naime, period stvaranja masovnih radničkih partija. Naglašavamo masovnih, zato što su sve do tada partije funkcionisale kao labava koordinacije izmedju politički aktivnih „poslaničkih klubova“ i „izbornih komiteta“ na terenu, koji su u periodu izmedju izbora bili politički pasivni.
D r u š t v e n a f u n k c i j a 1)
Predstavljanje.
Osnovna fukcija političkih stranaka jeste u tome što predstavljaju
institucionalni kanal povezivanja društva i države. Prije svega posredstvom partija različite društvene grupe ostvaruju uticaj na vlast, ali postoji i povratan uticaj. Jer kada dodju na vlast, same ili u koaliciji, pa čak i kao parlamentarna opozicija, stranke utiču na svoje članstvo i na svoje birače da slijede i podržavaju državnu politiku. Iz te glavne posredničke (društvo-država) funkcije izvode se i mnoge druge konkretnije.
2)
Agregacija i artikulacija.
Partije iz mnoštva pojedinačnih i grupnih, konfuznih i kontradiktornih mišljenja birača
izvlače sintezu i artikulišu je u „narodnu volju“ koju svaka vlast mora da uvažava u procesu donošenja političkih odluka. Nekada partije šire svoje programe da bi uključile interese nekih novih brojnih ili uticajnih grupa, recimo danas u Srbiji izbjeglica (Hrvatsaka, BiH, Kosovo), na zapadu je to rastuća penzionerska populacija, i sl. Ali, uvijek neke manje brojne i manje uticajne grupe i njihovi interesi ostaju na margini odnosno neuključeni ili bez obzira na svoj značaj kao gej populacija ostaju izvan jer izazivaju otpor konzervativnog otpora većine. 3)
Edukacija i mobilizacija.
Partije politički informišu, obrazuju i mobilišu često inertne,
apatične, neupućene i pasivne gradjane jednom u četiri godine izadju na izbore i tako
4
posredno uzmu učešća u javnom životu. Istovremeno partije na taj način djeluju u pravcu imobilizacije masa jer njihov politički angažman svode na izbornu kutiju i sužavaju njihovu političku optiku na okvire vlastitog političkog programa. 4)
Političko usmjeravanje.
Partije na vlasti i u vlasti daju program državnoj politici.
Odreduju njene kratkoročne, srednjoročne i dugoročne ciljeve koji postaju ideološka orijentacija za djelovanje čitavog državnog aparata sve do činovnika na šalteru. Pobjednička partija koja preuzima vlast poziva se na svoj program koji je podržala većina i na osnovu koje ima obavezu i pravo da vodi državnu politiku. Međutim, to u praksi ne biva baš tako zato što su programi puni velikih obećanja koja bar djelom nisu realna, kao i zato što visoka politika prolazi dug put do neposredne primjene i spotiče se o inerciju i otpor administracije, interesnih grupa i sl.. 4)
Kadrovska promocija
Partije regrutuju i formiraju nove političke kadrove. Iz mase
članova, aktivista i nižih funkcionera na lokalnom nivou, partije biraju, obučavaju i promovišu politički podmladak koji će kasnije zaigrati na velikoj političkoj sceni. Partije su te koje obezbjeđuju poslanike, ministre, premijere i predsjednike, a pred biračko tijelo kao kandidati izlaze samo oni koji već pobjedili u internoj unutarstranačkoj konkurenciji. Partije diktiraju izbornu ponudu iz sopstvenih redova i vrlo rijetki su slučajevi da na mjesto predsjednika ili poslanika, ministara ili guvernera kandiduju neku izuzetno kompetentnu ili popularnu vanstranačku ličnost. 5)
Demokratsko povezivanje
Partije doprinose razvoju, stabilnosti i kontinuitetu
demokratije jer komuniciraju sa narodom i izmedju izbora. Da nije njih, predstavnička demokratija bi se svodila samo na čin izbora, jedanput u četiri godine. Ovako partije na povremenim ali konstantnim konferencijama za štampu, iznose svoja gledišta o tekućim pitanjima koja dolaze na dnevni red
